Handeling

Datum publicatieOrganisatieVergaderjaarVergadernummerDatum vergadering
Tweede Kamer der Staten-Generaal2007-2008nr. 76, pagina 5319-5380

Aan de orde is het debat over het eindrapport "Tijd voor Onderwijs" van de commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (31007, nr. 6) (debat met de commissie).

De voorzitter:

Aan de orde is het debat over het rapport van de commissie Onderwijsvernieuwing. Het gaat om de eerste termijn van de kant van de Kamer. Het is altijd een bijzonder moment als zo veel leden en medewerkers van de Kamer in het vak zitten waarin normaal gesproken de leden van het kabinet plaatsnemen. Het is ook altijd een mooi moment als de Kamer zelf een onderzoek heeft gehouden en dat in een degelijk rapport heeft neergelegd. Nu is de fase dat de Kamer met de eigen commissie daarover in debat gaat en na ommekomst ervan volgt in de meeste gevallen een debat met de regering, maar daarover beslist de Kamer zelf.

Ik heet de leden van de commissie van harte welkom en ik hoor na afloop graag van hen hoe het is om van die kant de zaal in te kijken, want het is toch een volle bak zo.

De spreektijden zijn door de Kamer aangegeven. Wij hebben vandaag geen andere agendapunten. Dat neemt echter niet weg dat de tijd vliegt. Ik verzoek de Kamer daarom haar medewerking te verlenen, opdat wij de vergadering tijdig kunnen beëindigen.

De heer Depla (PvdA):

Mevrouw de voorzitter. "Onderwijs is een voorwerp van aanhoudende zorg der regering." Dat is de eerste zin van artikel 23 van de Grondwet. Die zin geeft goed aan waarom wij hier staan. De PvdA-fractie is van mening dat de burgers de politiek mogen aanspreken op de kwaliteit van het onderwijs. Er zijn immers zorgen op dat punt. De PvdA-fractie heeft daarom het initiatief genomen tot een parlementair onderzoek naar de kwaliteit van het onderwijs en de onderwijsvernieuwingen van de afgelopen decennia.

De PvdA-fractie vindt dat de parlementaire onderzoekscommissie een prestatie van formaat heeft geleverd en dankt haar leden daarvoor hartelijk. De opdracht van de Kamer is zeker uitgevoerd: de gevraagde onderwijsvernieuwingen zijn goed onderzocht. De conclusies van het onderzoek zijn hard en de politiek wordt niet gespaard. Wij nemen uiteraard onze verantwoordelijkheid voor de fouten die door ons zijn gemaakt.

Het rapport van de commissie heeft ervoor gezorgd dat de kwaliteit en het inhoud van het onderwijs weer duidelijk op de politieke agenda staan. Zodoende kan er een eind komen aan het tijdperk waarin wij steeds achteraf moeten concluderen dat de onderwijsvernieuwingen niet de gewenste resultaten hebben opgeleverd en waarin ondanks alle inspanningen en goede bedoelingen de politiek het onderwijs ernstig heeft verwaarloosd. Dat zijn de woorden van de commissie. In eerste instantie heeft de politiek te veel aandacht aan structuur en vorm gegeven. Na 1998 heeft zij juist te weinig aandacht aan inhoud en kwaliteit besteed. De PvdA-fractie heeft het initiatief genomen tot het doen van een parlementair onderzoek omdat de zorgen over de staat van ons onderwijs toenamen. Het feit dat leraren, ouders en leerlingen van mening waren dat het fout liep in het onderwijs, was voor mevrouw Hamer aanleiding om tot een parlementair onderzoek te verzoeken. Het verheugde ons dat de Kamer zich toen volmondig achter dat verzoek heeft geschaard.

Tijdens het parlementair onderzoek heeft de commissie geluisterd naar de zorgen van betrokkenen. Leraren hadden het gevoel dat zij met een onmogelijke opdracht op pad werden gestuurd. Ontevreden ouders maakten zich zorgen over het aantal lesuren van leerlingen. Leerlingen in het vo en het mbo, alsmede studenten in het hbo klaagden dat zij als gevolg van de onderwijsvernieuwingen onvoldoende les kregen van bevoegde docenten.

Inmiddels hebben veel teleurgestelde leraren het onderwijs de rug toegekeerd. Anderen voelden zich onbegrepen omdat zij de indruk hadden dat zij geen kritiek mochten leveren op de onderwijsvernieuwingen. Diegenen die daarin wel geloofden, voelden zich eveneens onbegrepen. Zij waren namelijk van mening dat hun inspanningen niet werden gewaardeerd. Ook hun visie op de onderwijsvernieuwingen moest eens worden gehoord. De commissie heeft het brede spectrum van betrokkenen in het onderwijsveld gehoord. Dat was nodig en daarvoor zijn wij haar dan ook dankbaar.

Wij zijn van mening dat de kritiek niet is gericht tot de individuele docent en evenmin tot alle anderen in het onderwijs die bevlogen waren en hun stinkende best hebben gedaan om iets van het onderwijs te maken. Met het onderzoek wilden wij doorgronden waarom de politiek dacht met veel draagvlak onderwijsvernieuwingen door te voeren en waarom later bleek dat daarvoor geen draagvlak was en dat de resultaten achterbleven. Als dat een aantal malen achtereen gebeurt, verdwijnt het vertrouwen. Burgers moeten er juist op kunnen vertrouwen dat de zorg voor goed onderwijs bij de overheid in goede handen is en dat dit zo blijft. Zij moeten erop kunnen vertrouwen dat de overheid niet wegkijkt en dat zij de verantwoordelijkheid neemt als de kwaliteit van het onderwijs in het geding is. Het vertrouwen dient dus te worden hersteld. Ik doel op het vertrouwen tussen de politiek en het onderwijsveld. Zij moeten samen staan voor goed onderwijs. Ook het vertrouwen tussen de docent en het management moet worden hersteld. Zij dienen samen te werken aan een goede school. Ouders en leerlingen moeten erop kunnen vertrouwen dat de kwaliteit van het onderwijs goed is.

De grote vraag is hoe wij dat vertrouwen kunnen herstellen. Het rapport van de commissie is een belangrijke eerste stap om een antwoord op die vraag te krijgen. Als het aan ons ligt, blijft het niet bij dat rapport en doen wij iets met de aanbevelingen. Herstel van vertrouwen betekent niet dat de overheid haar zorg voor het onderwijs dient te staken en dat zij zich moet beperken tot een soort "flappentap". Het is niet juist dat het wel en wee van het onderwijs moet worden overgelaten aan de bestuurders. De voorzitter van de VO-raad heeft het onderzoeksrapport als zodanig geïnterpreteerd. De PvdA vindt dat de burgers de politiek mogen aanspreken op deugdelijk onderwijs. Als de burgers de overheid niet meer mogen aanspreken op de kwaliteit van het onderwijs, waarop mogen burgers de politiek en de overheid dan nog wel aanspreken? Herstel van vertrouwen betekent dat de overheid ervoor zorg draagt dat wij het maximale uit leerlingen halen, dat er goede, bevoegde leraren zijn en dat wij gelijke kansen bieden.

De heer Jasper van Dijk (SP):

De heer Depla zegt dat de Partij van de Arbeid haar verantwoordelijkheid neemt. De bestudeerde onderwijsvernieuwingen zijn vaak door de gehele Kamer in één keer goedgekeurd. Wat bedoelt de heer Depla echter precies met het zinnetje dat de PvdA haar verantwoordelijkheid neemt? De bewindslieden die de regie voerden bij de vernieuwingen, zoals de heer Wallage en mevrouw Netelenbos, waren PvdA'ers. Vindt de heer Depla dat de PvdA extra verantwoordelijkheid moet dragen voor de schade die is aangericht?

De heer Depla (PvdA):

Wij discussiëren over het rapport van de commissie. Wij zijn verantwoordelijk, net zoals alle andere partijen. De meeste onderwijsvernieuwingen zijn immers met 150 Kamerleden vóór aangenomen. Sterker nog, de onderwijsvernieuwing van het studiehuis is zelfs als hamerstuk door de Eerste Kamer gegaan. Net als alle andere partijen die bewindslieden hebben geleverd, zijn wij daarvoor verantwoordelijk. Wij voelen een zware verantwoordelijkheid. Omdat wij het voortouw hebben genomen, voelen wij ons meer verantwoordelijk dan de mensen die uiteindelijk alleen hun hand hebben opgestoken toen het zover was. De brengt mij bij de volgende vraag. De gehele Kamer dacht draagvlak te hebben georganiseerd toen het vóór deze wetten stemde. Hoe kan het dan dat het draagvlak verdwenen was toen de vernieuwingen goed en wel werden ingevoerd? Het rapport is daar vrij duidelijk over. Een en ander heeft ons echter niet bereikt of heeft in ieder geval niet tot ander handelen geleid. Ondanks alle goede bedoelingen is de conclusie achteraf dat verhoging van de kwaliteit van het onderwijs niet is gerealiseerd. Ik voel mij daarvoor verantwoordelijk. De Kamer moet immers op grond van artikel 23 van de Grondwet zorg dragen voor de kwaliteit van het onderwijs.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Dat snap ik. Ik wil wat specifieker horen wat de heer Depla vindt van het handelen van zijn eigen bewindslieden. Ik heb het dan over mevrouw Netelenbos en de heer Wallage. In de verhoren valt te lezen dat die rapporten achter hebben gehouden. Die hebben bijvoorbeeld niet laten weten dat het studiehuis schadelijk kan zijn voor zorgleerlingen. Ook is gewaarschuwd voor problemen met integratie van leerlingen met leer- en gedragsproblemen in het vmbo. Mevrouw Netelenbos wilde daarvan echter niets weten. Wat vindt de heer Depla daarvan?

De heer Depla (PvdA):

Volgens mij is het rapport daar heel duidelijk over. Het maakt mij niet zoveel uit welke politieke kleur een minister heeft. Wij moeten op basis van de conclusies van het rapport scherp beoordelen wat goed en wat verkeerd is gegaan. Ik heb niet zoveel toe te voegen aan de conclusies van het rapport. De strekking van mijn betoog is dat wij de 25 conclusies over de jaren negentig onderschrijven. In de tijd voor 1998 was er te veel aandacht voor structuur en vorm. In de tijd van de vier onderwijsvernieuwingen na 1998 was er te weinig aandacht voor inhoud en kwaliteit. Volgens mij raken de aanbevelingen daarover ons allemaal. Ik voel mij daarvoor verantwoordelijk als opvolger van de politici uit die tijd. De heer van Dijk zegt dat zelf ook.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik snap dat de heer Depla zegt niet te willen spelen op de poppetjes. Ik wil echter toch graag wat van hem horen. Zijn partij heeft het initiatief genomen tot dit onderzoek. Het moet niet zo zijn dat hij zijn straatje schoonveegt en voorstelt om weer verder te gaan. Het wordt dan een soort witwasoperatie. Het waren mevrouw Netelenbos en de heer Wallage die de vernieuwingen hebben ingezet en die bepaalde rapporten onder het vloerkleed schoven. Dat waren ministers van de partij van de heer Depla. Zijn zij daarmee, en dus ook de partij van de heer Depla, extra verantwoordelijk? Is zijn partij meer verantwoordelijk dan de andere partijen, die het initiatief voor de basisvorming, de tweede fase of het vmbo niet namen? Het gaat om de partij van de heer Depla.

De heer Depla (PvdA):

Ik begrijp het punt van de heer Van Dijk. Ik vind het alleen een beetje jammer dat hij erover begint. Mijn partij was toen verantwoordelijk en de partij van de heer Van Dijk niet. Zijn partij heeft wel vóór gestemd.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Wij hebben niet gestemd vóór de basisvorming.

De heer Depla (PvdA):

Dat klopt. Toen was de SP nog niet in de Kamer. Voor alle andere vernieuwingen heeft de SP echter vóór gestemd. Ik wil met liefde een debat voeren over de vraag of minister A, minister C, Kamerlid D of belangenorganisatie X het heeft gedaan. Voor mij is het belangrijk dat wij de mechanismes onderzoeken – dat heeft de commissie ook gedaan – om te bekijken hoe het gebeurd is en heeft kunnen gebeuren dat, ondanks dat het begon met veel draagvlak, het gelukt is om dat draagvlak te verspelen, dat die signalen uiteindelijk niet in de Kamer zijn doorgedrongen en wij zijn doorgegaan. Het tweede wat gebeurd is, is dat ondanks dat het de bedoeling was dat het onderwijs er beter van zou worden, die onderwijsvernieuwingen niet hebben geleid tot beter onderwijs, ook een conclusie van de commissie. Dat is de kern van het rapport en dat is de kern van de lessen. Ik wil graag met u dimdammen over de vraag of het nu mevrouw Netelenbos was, de heer Hermans of noem het hele rijtje maar op die daar nu het meest verantwoordelijk voor was. Wij waren toen een grote partij in de Tweede Kamer, wij zaten in de regering en hebben ook een deel van de bewindspersonen geleverd, dus wij voelen ons daar ook verantwoordelijk voor. Ik heb er nu niet zo veel zin in – of u moet dat zo graag willen – om precies aan te geven wat anders had gemoeten. Volgens mij is de kern van het rapport dat wij niet moeten kijken wat er 3 januari 1997 anders had moeten gebeuren, maar is de kern: welke lessen trekken wij eruit, zodat dit soort dingen in de toekomst niet weer gebeuren. Dat is voor mij ook de kern van dit debat. Ik zou het jammer vinden als wij alleen maar met 3 januari 1997 of 5 februari 1988 bezig gaan, want daar wordt het onderwijs niet beter van. Er zijn veel mensen actief in het onderwijs. Die voelen zich aan de ene kant erkend door het rapport omdat ze zijn gehoord, maar ook die mensen hebben geen zin om alleen maar terug te kijken. Zij werken nu in het onderwijs en willen graag dat het beter gaat, in de manier van lesgeven, dat ze meer kansen krijgen om wat te doen. Daar wil ik graag de meeste tijd met u over debatteren, want daar heeft de commissie ook goede aanbevelingen over gedaan. Het zou jammer zijn als dat debat nu strandt omdat wij alleen maar gaan terugkijken. Ik doe dat met liefde als u dat wil, maar ik zou het accent liever willen leggen op de vraag "welke lessen hebben wij getrokken?", zodat wij in de toekomst tegen de leerlingen, ouders en docenten kunnen zeggen: de kans dat dit weer gebeurt, is niet groot meer, want wij hebben onze les wel geleerd.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Voorzitter. Ook ik heb geen behoefte om allerlei afzonderlijke bewindspersonen specifiek verantwoordelijk te gaan houden, het gaat mij wel om twee mechanismes die aan het werk zijn geweest en waar wij volgens mij wel heel kritisch naar moeten kijken. Ik ben het er ook mee eens dat er sprake is van een gedeelde verantwoordelijkheid, maar terugkijkend kun je wel vaststellen dat coalitieakkoorden een heel grote rol hebben gespeeld bij het mislukken van onderwijsvernieuwingen en de te krappe budgetten. Daar werken wij natuurlijk nog steeds mee. Welke lessen trekt u daar heel specifiek uit? Er staan nog steeds onderwijsvernieuwingen op stapel die deel uitmaken van coalitieakkoorden, waarbij hetzelfde gevaar dreigt. Er is nog steeds budgettaire krapte!

De heer Depla (PvdA):

Ik sta wat in dubio, want op verschillende plaatsen in mijn tekst kom ik terug op de verschillende vernieuwingen en de betekenis van regeerakkoorden daarbij. Ik stel voor dat ik mijn betoog maar vervolg en er automatisch op kom.

Voorzitter. Heeft het rapport nu de conclusie dat de overheid zich niet meer het onderwijs moet bemoeien: geef ze een zak geld en besturen doen de rest? Neen, de politiek moet wel degelijk ambities hebben voor het onderwijs, maar de politiek moet niet op de stoel van de professionals gaan zitten. Om in voetbaltermen te blijven: de politiek is verantwoordelijk voor de competitie en de spelregels en dus wat leerlingen in hoofdlijnen moeten kennen en kunnen aan het eind van de rit, maar de politiek moet niet mee gaan voetballen. Ook al voetbalt de politiek met de beste bedoelingen mee, zij loopt de professionals in de weg! En, zoals iedereen weet, dat gaat ten koste van de kwaliteit van het spel, in dit geval het onderwijs. Tegelijkertijd hebben wij door mee te gaan voetballen onze kerntaak, het bewaken van de kwaliteit van het onderwijs, verwaarloosd. De politiek moet het veld verlaten, de politiek moet de klas uit en zich weer richten op haar kerntaak: zorg dragen voor de kwaliteit van ons onderwijs en het onderwijs instrumenten, tijd en geld geven om dit te kunnen doen. In termen van de commissie-Dijsselbloem: de politiek gaat over het wat en de scholen over de manier waarop vaardigheden en kennis worden aangeleerd. Wanneer de kwaliteit in het geding is, moet de overheid niet weg kijken, maar ingrijpen, zoals staatssecretaris Dijksma nu ook een aantal malen heeft gedaan. Langs die lijn moet de regering de verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid enerzijds en scholen anderzijds uitwerken: de overheid het wat en de voorwaarden voor goed onderwijs en de scholen het hoe, de didactiek.

Voorzitter. Wat moeten de burgers van het onderwijs kunnen verwachten? De PvdA streeft naar het onderwijs dat alle kinderen gelijke kansen biedt om zich te ontplooien en maximaal te ontwikkelen om zo volwaardig mee te kunnen doen in onze samenleving. Ons ideaal dat die kans onafhankelijk moet zijn van de afkomst, achtergrond of inkomen van de ouders, heeft nooit haar relevantie verloren. Het onderwijs was en is nog steeds de goed lopende motor van de emancipatiemachine. Wij herinneren ons allemaal vol trots hoe het in een relatief korte tijd gelukt is, arbeiderskinderen wel de kans te geven om door te leren. Tegen die achtergrond is het pijnlijk dat de commissie concludeert dat het doel van de onderzochte onderwijsvernieuwingen, het verbeteren van de onderwijskansen van kinderen in kwetsbare posities, niet is bereikt. Eén cijfer bevestigt dit. In de aandachtswijken Kanaleneiland in Utrecht, Hatert in Nijmegen en de Schilderswijk in Den Haag gaat 50% minder kinderen van de basisschool naar havo en vwo dan gemiddeld in deze steden. Dat geeft aan dat er nog steeds grote, door omstandigheden bepaalde achterstanden zijn die wij graag weg zouden werken.

Het doel van de vernieuwing was het bieden van gelijke kansen aan alle kinderen om volwaardig te kunnen deelnemen aan de maatschappij. Het lijkt erop dat het middel om dat te bereiken, uitstel van studiekeuze of uitstel van differentiatie in het onderwijs, het doel is geworden en dat het te stringent is toegepast. Ik denk dat ik de commissie goed heb begrepen als ik zeg dat het ideaal prima was, maar dat het middel van uitstel van studiekeuze ten onrechte tot doel is verheven.

Wat in theorie werkte, heeft in de praktijk anders uitgepakt. Wat bij de begaafde arbeiderskinderen prima heeft gewerkt, werkt niet per definitie bij kinderen van wie de ouders naar Nederland zijn gekomen. Het frustreert juist kinderen die beter leren met hun handen dan met hun hoofd.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik ben het met u eens dat het ideaal om kinderen gelijke kansen te geven, uitstekend is. U zegt echter ook dat het middel, uitstel van de studiekeuze, niet goed was. Dat laatste vraag ik mij af. De wijze waarop daaraan vorm is gegeven in de basisvorming, is volgens mij het probleem. Ik denk aan de gelijktijdige invoering van de grootschaligheid en de budgettaire krapte. Het tegengaan van vroege selectie in het onderwijs is en blijft heel belangrijk.

De heer Depla (PvdA):

Ja en nee. De eerste groep waaraan ik in dit verband aandacht wil besteden, zijn de kinderen die niet zo goed met hun hoofd maar wel goed met hun handen leren. Als wij die kinderen in dezelfde klas laten zitten, is het echt de vraag of wij ze niet onnodig frustreren. Niet alle kinderen zijn gelijk en dan moet je ze ook niet gelijk behandelen.

Uitstel van studiekeuze betekent dat je niet te snel voorgeselecteerd wordt vanwege je achtergrond. Tegelijkertijd met het uitstel van de studiekeuze is echter nog iets anders gebeurd. Op de scholen is men met een dakpanstructuur klassen van verschillend niveau in gaan richten. In de praktijk is er dus niets gekomen van studie-uitstel. Omdat wij dachten dat wij het met de basisvorming goed hadden geregeld, dachten wij ook dat het opstromen niet meer nodig was. Iedereen zat immers tot de derde klas in dezelfde groep. Dat is niet gebeurd. Wij hebben het stapelen moeilijker gemaakt met als resultaat dat wij ons doel niet hebben bereikt.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dramatischer is dat het selectiemoment in de praktijk zelfs vroeger in plaats van later is komen te liggen.

Midden jaren tachtig bracht de WRR een advies uit, waarin stond dat de basisvorming in de vorm van de middenschool ingevoerd kon worden als er maar een aantal niveaus in werd onderkend. Bij de basisvorming is daar eind jaren tachtig, begin jaren negentig onder meer om budgettaire reden van afgezien. Daardoor werden kinderen uit verschillende fasen en met verschillende vaardigheden op een hoop gegooid.

Ik vind het vreemd dat nu de conclusie wordt getrokken dat het het beste is om zo vroeg mogelijk te selecteren. Uitstel leidt namelijk wel degelijk tot extra kansen als je maar onderkent dat kinderen verschillende vaardigheden en talenten hebben. Dat blijkt immers uit onderzoek naar de situatie in andere landen.

De heer Depla (PvdA):

Door te werken met een dakpanstructuur was er in de eerste klas van de middelbare school eigenlijk al gedifferentieerd. Er zijn nog maar heel weinig echte gemengde brugklassen. Misschien vindt u dat wij de scholen moeten dwingen om hun leerlingen in de eerste drie jaar veel meer te mengen, maar dat gaat echt niet werken. Dat gaat namelijk alleen maar goed als de groepen kinderen homogener zijn en als er minder schoolkeuze is. In Nederland hebben mogen ouders zelf kiezen – dat is een groot goed – naar welke school hun kinderen gaan. Het lukt dus niet om kinderen met een verschillende achtergrond heel lang in dezelfde klas te houden. Daarom is het beter om ervoor te zorgen dat de mogelijkheden voor door- en opstromen maximaal worden. Kinderen worden dan niet meer op hun 12de geparkeerd in een bepaalde onderwijssoort waar zij niet meer uit kunnen komen. Laatbloeiers, kinderen die later wel talent blijken te hebben, moeten de kans krijgen om hogerop te komen. Het is verkeerd dat daarin vanwege budgettaire redenen het mes is gezet; dat is een groot probleem.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Voor alle duidelijkheid: ik ben het er volledig mee eens dat er meer doorstroommogelijkheden moeten komen. Er mag echter wel twijfel bestaan over het Nederlandse systeem van vroege selectie.

De heer Depla (PvdA):

Iedereen is voor vakscholen; voor sommige kinderen zijn die ideaal. Voorkomen moet echter worden dat dadelijk iedereen weer naar die vakschool moet, ook de laatbloeiers die wat meer tijd nodig hebben. Het mooie is dat de commissie-Dijsselbloem pleit voor meer differentiatie in het onderwijsaanbod, waarbinnen leerlingen veel gemakkelijker kunnen door- en opstromen. Kinderen worden dan niet al op jonge leeftijd opgesloten in een opleiding. In de krant stond laatst dat het gros van de kinderen in de zesde klas van de middelbare school nog niet eens weet wat zij gaan studeren. Wij moeten kinderen dan ook niet al op hun 12de laten kiezen of zij bakker of tandarts worden; dat schiet niet op.

Iedereen die het ideaal van gelijke kansen springlevend wil houden, moet de conclusies van het rapport Tijd voor onderwijs serieus ter hand nemen. Er moet meer rekening worden gehouden met de verschillen tussen kinderen: de ene leert beter met de handen dan de ander; de ene bloeit later op en krijgt meer van thuis mee dan de ander; de ene spreekt onze taal beter dan de ander. Wij moeten het maximale halen uit leerlingen met verschillende talenten en achtergronden. Niet iedereen moet daarom gelijk worden behandeld. Sommige kinderen kiezen op hun 12de voor vakscholen, andere kinderen gaan naar het vmbo en kunnen nog kiezen uit verschillende richtingen. Het betekent ook: ruim baan voor doorstromers en kinderen die opleidingen stapelen. Ook laatbloeiers of leerlingen die niet direct de juiste keuze maken, moeten maximale mogelijkheden krijgen. Soms betekent dat meer lestijd om hun talenten te ontwikkelen. Hoe denkt de commissie over het huidige toetsingskader van de onderwijsinspectie? Dit straft scholen die leerlingen kansen bieden en daardoor minder risico lopen op zittenblijvers en afstromers. Wat vindt de commissie van de regel dat je maar vijf jaar op het vmbo mag zitten? Deelt de commissie de opvatting van onze fractie dat dit zo snel mogelijk moet worden aangepast?

Ik kom bij de discussie over het kerncurriculum. De commissie-Dijsselbloem beveelt aan dat de politiek zich beperkt tot het vaststellen van wat leerlingen op de verschillende momenten van hun schooltijd moeten kennen en kunnen. De PvdA-fractie is er voorstander van dat de politiek zich beperkt tot het vaststellen van het kerncurriculum. Docenten en wetenschappers staan natuurlijk aan de basis van de ontwikkeling daarvan. Scholen en docenten zouden daarnaast voldoende ruimte en schooltijd moeten krijgen om naast het kerncurriculum eigen keuzes te maken bij wat zij leerlingen aanbieden. De balans tussen vaardigheden en basiskennis moet daarbij worden hersteld. Meer aandacht voor taal en rekenen, schrijft de commissie: de basis moet op orde zijn. Natuurlijk moet er ook aandacht zijn voor vaardigheden. Je zult het niet ver schoppen als je vloekend en boerend te laat bij je stage binnenkomt. Ook als je een geweldige fietsenmaker bent, moet je in dat geval niet raar opkijken als je de volgende dag weer thuiszit. Basiskennis heb je echter wel nodig om de zin en onzin van de informatie op internet van elkaar te scheiden. Dit moet je leerlingen meegeven, zodat zij zelf onderscheid kunnen maken.

De heer Pechtold (D66):

Bij die basiskennis – daar ben ik een groot voorstander van – behoort ook een bepaald niveau dat iedereen moet bereiken. Ik ben nu al een jaar bezig om met name de grote fracties – waaronder die van de heer Depla – ervan te overtuigen dat je voor rekenen en taal eigenlijk minimaal een 6 moet halen. Toen ik dat aan de minister voorstelde, reageerde het kabinet wat aarzelend. Ik hoor nu de PvdA-fractie zeggen: er is een kern van rekenen en taal die iedereen moet beheersen. Wat mij betreft, moet iedereen daar dan ook een voldoende voor halen.

De heer Depla (PvdA):

Wij zijn voor leerstandaarden. Daarbij moet je natuurlijk wel onderscheid maken tussen de niveaus. Iemand die vwo-examen doet, moet het Nederlands toch echt beter beheersen dan iemand die vmbo-examen doet. Voor andere vakken daarentegen, is het genoeg dat aan bepaalde dingen aandacht wordt besteed, zoals bewegen. Je gaat dan niet voorschrijven dat iemand pas zijn diploma haalt als hij bijvoorbeeld een vogelnestje kan maken. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor burgerschap. Als het echter om taal en rekenen gaat en om vakken als geschiedenis en natuurkunde, dan lijkt het mij logisch dat je niet alleen vaststelt wat iemand moet kunnen aan het einde van de rit, maar ook welk niveau daarbij hoort. Aan het einde van de rit hebben wij immers niet voor niets examens. De examens zijn centraal schriftelijke examens. Het Cito stelt deze examens vast. Het gaat er echter om dat wij uiteindelijk zelf de verantwoordelijkheid nemen om te bepalen welk niveau de leerlingen van verschillende schoolniveaus aan het einde van de rit qua kennis en kunde moeten hebben bereikt.

De heer Pechtold (D66):

Neem taal als voorbeeld. Al bij peuters wordt over een probleem met taal gesproken en op de universiteit, het hoogste onderwijs, hebben studenten nog een probleem met taal. Daar ligt dus een probleem binnen het gehele onderwijs. Wat betreft het niveau is volgens mij een heel bekend begrip een voldoende. Kan ik de PvdA meekrijgen met het idee om bij een paar cruciale vakken een bepaald punt als grens van het niveau te stellen? Het gaat om vakken die wij zo belangrijk vinden dat het niet verantwoord is dat kinderen daarin een achterstand oplopen. Zij moeten daarvoor een voldoende halen.

De heer Depla (PvdA):

Je kunt hierover twee dingen zeggen. Wat betreft leerstandaarden ben ik het ermee eens. Dat betekent dat je bij sommige vakken moet zeggen dat een bepaald niveau bij de verschillende schooltypes hoort om te bepalen wat mensen moeten kennen en kunnen. Dat hoort er nu eenmaal bij. Op een eventuele tweede vraag, of je ook moet zeggen, los van wat je in het totaal doet, dat een leerling voor taal altijd een zes moet halen en dat hij anders niet mag overgaan, weet ik niet of ik ja zeg. Dat betekent namelijk dat je voor sommige vakken nooit een onvoldoende mag halen. Wij kunnen worden aangesproken op de kern van de aanbevelingen. Het gaat mij erom dat het kerncurriculum moet worden vastgesteld en dat er ruimte genoeg is voor de scholen om daar zelf andere dingen aan toe te voegen. Het gaat er niet alleen om dat scholen aandacht moeten besteden aan taal en rekenen, maar dat wij uiteindelijk ook leerstandaarden gaan vaststellen voor wat er op verschillende momenten van mensen wordt verwacht. Wij zien dat nu ook bij de commissie-Meijerink.

De heer Pechtold (D66):

Ik volg uw redenering, maar ik wil voorkomen dat we een hele onderwijscarrière lang zeggen dat een leerling zo lekker beweegt en dat daardoor een gebrekkig taalgebruik wordt gecompenseerd. Ik chargeer, maar dit mag niet meer voorkomen. Tot op de pabo zijn taal en rekenen een probleem. Ik vind dat het onderwijssysteem zo vroeg mogelijk moet klaarstaan om de voldoende beheersing daarvan te waarborgen.

De heer Depla (PvdA):

Dat is de kern van de aanbeveling van de commissie-Meijerink, waarbij de leerlijn en de leerstandaarden vanaf de lagere school tot aan de pabo worden vastgelegd.

De heer Slob (ChristenUnie):

De discussie over de leerstanden is interessant en dateert niet van vandaag of gisteren, want al in de jaren negentig bracht de Onderwijsraad een advies uit waarin stond dat er in elk geval voor rekenen en taal leerstandaarden moesten komen. Bepaalde discussies zie je dus weer terugkomen op de agenda. Hoe ver wilt u daarin gaan? Ik neem aan dat u niet weer terug wilt naar de situatie waarin wij alles wat er binnen scholen gebeurt en wat er geleerd moet worden, vanuit Den Haag vaststellen. Dan zou de variëteit binnen scholen, die wij met elkaar als een groot goed beschouwen, verdwijnen. Waar ligt voor de PvdA-fractie de grens met betrekking tot het door de rijksoverheid vaststellen van wat er in het onderwijs aan de orde zou moeten komen?

De heer Depla (PvdA):

De samenleving moet vertrouwen kunnen hebben in het onderwijs. De mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat, als hun kinderen van school komen, zij bepaalde dingen kennen en kunnen waarmee zij in de samenleving vooruit kunnen. Dat heeft te maken met basiskennis en vaardigheden, maar ook met burgerschap. Er moet ook een bepaald niveau worden vastgesteld. De vraag is, of wij de zaak 100% moeten dichtregelen. Daarvan zeg ik: neen, dat lijkt mij niet. Ik zou het een slechte zaak vinden als bijvoorbeeld de koorschool in Utrecht zich niet meer mag profileren als een school waar de kinderen veel aan muziek kunnen doen, omdat het curriculum helemaal dicht is geregeld. Er zijn tegenwoordig ook sportscholen of cultuurscholen. Elke school moet de mogelijkheid hebben om zelf invulling te geven aan een groot deel van het onderwijs. Er moet echter een kerncurriculum zijn, opgezet door deskundigen en het onderwijsveld, op het gebied van taal en rekenen, maar ook van geschiedenis en aardrijkskunde. Dit is om twee redenen belangrijk. Als wij de vakdocent en de professional weer belangrijker willen maken, is het van belang om duidelijk vast te stellen wat er geleerd moet worden, zodat men kan aangeven welke ruimte men daarvoor nodig heeft. Daarnaast is nog iets van belang. Wij vinden het met zijn allen heel normaal, over inburgering gesproken, dat mensen die vanuit het buitenland naar Nederland komen allerlei kennis opdoen over hoe de Nederlandse samenleving in elkaar zit. Dan zou het toch raar zijn als onze eigen kinderen, die hier geboren en getogen zijn, die basiskennis niet zouden moeten hebben? Zij moeten toch ook weten hoe de Nederlandse samenleving reilt en zeilt? Wat mij betreft, stellen wij een kerncurriculum vast en laten wij daarnaast genoeg ruimte voor differentiatie en eigen keuzes van scholen. Wij stellen het kerncurriculum vast en dat omvat meer dan alleen taal en rekenen.

De voorzitter:

Mag ik de heer Depla vragen om in het vervolg te proberen een beetje beknopter antwoord te geven? Ik ga even met u een kleine rekenoefening doen, daar zal de heer Pechtold blij mee zijn: als wij in dit tempo doorgaan, dan weten wij nu al dat het elf uur vanavond is voordat wij klaar zijn. Ik geef u maar een indicatie. Het woord is aan de heer Slob.

De heer Slob (ChristenUnie):

Voorzitter. Ik merk aan het antwoord van de heer Depla dat er in ieder geval weer een vak bij gekomen is. Ik denk dat dit een interessante discussie is, die wij natuurlijk straks ook met het kabinet zullen moeten voeren. Ik concludeer dat het onderscheid tussen wat en hoe, dat toch redelijk massief overkwam, niet volledig wordt ingevuld, maar dat wij de invulling proberen te beperken tot een bepaalde basis en dat er ook naar de mening van de PvdA-fractie ruimte moet blijven voor scholen om hun eigen keuzes te maken, ook op basis van een bepaalde identiteit. Zij mogen zelf bepalen in welke kleur zij hun school willen hebben.

De heer Depla (PvdA):

Ja. Voorzitter, dat is dan toch snel geleerd?

De voorzitter:

Geweldig. Ik ben perplex.

De heer Depla (PvdA):

Dat gaat heel snel hier.

Bedoelt de commissie met de leerstandaarden dat de normering van het examen niet langer moet afhangen van een slagingspercentage, maar dat de leerstandaard de norm wordt? Nu wordt vaak gezegd dat 60% van de mensen moet slagen. Als het niveau lager is, dan gaat het gehele niveau naar beneden. Begrijp ik de commissie goed dat de discussie over de leerstandaarden ook betekent dat wij af moeten van het idee dat bij elk eindexamen de norm is dat 60% slaagt? De norm moet de leerstandaard zijn.

Voorzitter. De commissie concludeert terecht dat het onderwijs niet met onmogelijke opdrachten moet worden opgezadeld. Wij moeten nog duidelijk maken welke opgaven wel en welke opgaven niet bij het onderwijs moeten worden neergelegd. Wij moeten ermee stoppen om allerlei problemen in de samenleving, hoe belangrijk ook, op het bordje van de leraar neer te leggen, van de bestrijding van obesitas tot natuur- en milieueducatie. Anders moet je er niet raar van opkijken als aan het einde van de rit het niveau gedaald is. Wij laten ze tenslotte in dezelfde tijd steeds meer leren.

Het herstel van vertrouwen tussen de overheid en het onderwijsveld vergt terughoudendheid van de politiek en dat is moeilijker dan wij denken. Als ik het regeerakkoord erop nakijk, maar ook als ik de verkiezingsbeloften van alle politieke partijen zie, dan hebben wij – als wij onze belofte na willen komen – nog heel wat in petto voor het onderwijs. GroenLinks wil aandacht voor de vrijheid in partnerkeuze en verplichte lessen in mediawijsheid, en de VVD de acceptatie van homoseksualiteit. Wij moeten of onze ambities ten aanzien van de kwaliteit van het onderwijs bijstellen, of wij moeten voor elke nieuwe opdracht een andere opdracht schrappen. De PvdA-fractie kiest voor het laatste.

Als wij het onderwijs niet met onmogelijke opdrachten willen opzadelen, moeten wij ervoor zorgen dat de randvoorwaarden goed zijn. Op die manier zullen wij naar de uitkomst van het onderzoek naar de 1040 urennorm kijken en in dat licht zullen wij die uitkomst beoordelen.

Lang niet alles wat docenten in de afgelopen jaren hebben ervaren als hinderlijke bemoeienis met hun vak kwam voort uit bedenksels van de Haagse politiek. Ook de landelijke pedagogische centra, de lerarenopleidingen, de onderwijsinspectie en andere tussenlagen of schoolbesturen zijn docenten in de weg gaan lopen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Even snel tussendoor zei u dat u naar de 1040 urennorm ging kijken. Kunt u daar iets preciezer over zijn?

De heer Depla (PvdA):

Dat kan heel precies. Volgens mij is er afgesproken dat de regering onderzoek daarnaar gaat doen. Daar komt op een gegeven moment een verhaal uit waaruit blijkt wat haalbaar is. Hoeveel les- en leertijd moeten scholen per se bieden en wat is haalbaar, ook gezien de bekostiging? Volgens mij is dat het ideale moment om dat debat te voeren.

Wij leggen allerlei dingen in het onderwijs neer. Wat daarvan is haalbaar binnen de randvoorwaarden die wij het onderwijs meegeven? Dan moeten wij kiezen en kiezen hoort er in het leven bij. Als wij niet doen wat de kern is van het rapport, dan moeten wij er niet raar van opkijken als er in het onderwijs gedacht wordt: zij deden een plas en alles blijft zoals het was; zij hebben het onderzocht, maar er gebeurt niets. Wij moeten het onderwijs alleen nog maar uitvoerbare opdrachten meegeven. Dat heeft ook te maken met de vraag wat er kan binnen beperkte tijd.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Daar ben ik het helemaal mee eens. Daarom heeft een groot deel van de Kamer ook allang keuzes gemaakt over de 1040 urennorm en de commissie ook. De commissie pleit voor een schone urennorm. Als ik u goed begrijp, houdt u nog steeds de mogelijkheid open dat u de huidige 1040 urennorm handhaaft.

De heer Depla (PvdA):

Volgens mij zeg ik daar niets over. Het is heel eenvoudig. Wij gaan onderzoeken was lestijd is en wat leertijd is. Het rijtje van de commissie sprak mij zeer aan. Je hebt lestijd, je hebt leertijd en wij hebben allemaal ambities die wij via het onderwijs nastreven. Bovendien hebben wij een bepaalde hoeveelheid middelen. Die drie dingen moeten met elkaar kloppen. Kloppen zij niet met elkaar, dan staan wij voor drie keuzes. Of wij moeten ervoor zorgen dat er meer lestijd komt, zodat leraren kunnen doen wat wij willen, of wij moeten ervoor kiezen, er meer geld bij te doen, omdat het niet in de 1040 uur past of wij moeten de 1040 urennorm naar beneden bijstellen of wij moeten een keuze maken uit enkele ambities die wij het onderwijs hebben meegegeven, zoals "in de kern doen" en weet ik allemaal wat. Het is linksom of rechtsom. Volgens mij is de kern van de zaak dat wij het onderwijs niet met een onmogelijke opdracht opzadelen. Dat moeten wij serieus nemen. Daarom is de vertaling van het onderzoek naar de praktijk de lakmoesproef dat de politiek het onderwijs serieus neemt.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Wij moeten wel even heel precies zijn. Ik denk dat wij eerder dit jaar al hebben vastgesteld dat de 1040 urennorm een ramp is. Scholen en leerlingen protesteren daar allemaal tegen. Nu heeft de commissie-Dijsselbloem gezegd dat er een nieuwe norm moet worden opgesteld en dat er een heldere definitie moet komen. Van Bijsterveldt heeft daarop gezegd dat zij het liet onderzoeken, dat zij de inspectie ernaar liet kijken en dat zij eind 2009 wel zou kijken of zij het anders zou doen. Ik wil een heel precies antwoord van u, want eigenlijk heeft zij dit hele probleem een beetje weggeparkeerd. Zij zegt inderdaad: dan kijken wij of het niet werkt, maar misschien werkt het wel. Het hele onderwijsveld is het er al over eens dat het niet werkt, inclusief deze commissie! Zij zegt ook dat Van Bijsterveldt er opnieuw heel goed naar moet kijken. Kunt u niet zeggen dat de scholen veel sneller van die norm moeten worden bevrijd?

De heer Depla (PvdA):

Volgens mij moeten wij hier een beetje oppassen voor vluggertjes. Voor de helderheid: ik spreek ook met rectoren en leraren van vmbo-scholen die graag meer lestijd willen, omdat hun leerlingen meer lestijd nodig hebben.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Niemand houdt ze tegen, hoor.

De heer Depla (PvdA):

Ik hoop dat u het ook met mij eens bent dat wij daartoe de juiste omstandigheden voor die scholen moeten scheppen. Ik ben niet alleen van de partij die zegt dat er misschien wat af moet, als mensen iets niet willen, omdat het te veel is; ik luister ook naar de scholen die juist in het belang van hun leerlingen wat meer willen en vraag mij af of daar de omstandigheden goed voor zijn. Wat mij betreft, laten wij dit onderzoek netjes en ordentelijk uitvoeren. Dan is de lakmoesproef dat wij goed moeten nagaan of de opgave die wij het onderwijs geven, al dan niet uitvoerbaar is. Daar moeten wij onze consequenties aan verbinden.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik vind dat u hier nogal gemakkelijk doet, want het is alweer twee maanden geleden, maar toen stond het hele land op zijn kop. Die 1040 urennorm werkte niet, punt uit. Uw partij zei ook: wij moeten onderzoeken of het anders moet.

De heer Depla (PvdA):

Ja.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Van Bijsterveldt heeft dat nooit erkend. Zij heeft gezegd dat zij de inspectie ernaar liet kijken en dat zij eind 2009 wel zou zien wat zij zou doen. Dat vroeg de Kamer alleen niet. De Kamer wilde dat er meteen onderzoek werd gedaan, zodat er na de zomer al aan de slag kon worden gegaan met een nieuwe norm. U laat haar gewoon wegkomen. De scholen zitten echt met een probleem. Ik was gisteren in Zeist. De leraren zijn daar doodongeluk vanwege die norm. Het probleem is nog steeds springlevend.

De heer Depla (PvdA):

Ik begrijp dat u op uw oude school was.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik was helemaal niet op mijn oude school.

De heer Depla (PvdA):

O.

De voorzitter:

Nee, wij houden het een beetje zakelijk.

De heer Depla (PvdA):

Ik wou het levendig maken, maar u hebt gelijk, wij moeten het leven niet ontspannen maken.

Volgens mij is duidelijk waar het om gaat. Wij moeten nagaan of wij het onderwijs geen onmogelijke opdracht meegeven. Ik interpreteer het toch echt anders dan u. Volgens mij zijn er op korte termijn enkele problemen opgelost om de ergste druk van de ketel te halen en gaan wij fundamenteel onderzoek doen naar de opdrachten die wij het onderwijs hebben gegeven. Dit doen wij wat mij betreft langs de redeneerlijnen van het rapport van de commissie-Dijsselbloem, waarin onderscheid wordt gemaakt tussen lestijd voor het kerncurriculum en leertijd voor het totaal.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik constateer dat u volstrekt niet inziet hoe groot het probleem op dit moment is. U laat de staatssecretaris gewoon begaan. Als u nu zou inzien hoe urgent het probleem was, zei u: ik wil nu een maatregel, net als de commissie. Die heeft die wijsheid ook. U zei dat u de aanbevelingen van de commissie overnam. Lees ze goed, dan kunnen wij nu aan de slag!

De heer Depla (PvdA):

Volgens mij hebben wij dat goed met u gelezen, er twee maanden geleden een debat over gevoerd en, vooruitlopend op alle andere conclusies en aanbevelingen, deze aanbeveling ter harte genomen. Daar wordt nu dan ook aan gewerkt. Anders kan ik het niet zien.

De voorzitter:

U zet uw betoog voort.

De heer Depla (PvdA):

Dank u wel, voorzitter.

Ik was bezig met het feit dat niet alleen Den Haag allerlei dingen bij de school neerlegt, maar ook andere clubs. Niet alleen de politiek voetbalt dus mee met als gevolg dat docenten belemmerd worden in hun werk. Zo noemt het onderzoeksrapport ook de eigen didactische visie van de Inspectie van het Onderwijs, die teruggaat op de notitie "De effectieve school". Mijn vraag aan de commissie luidt of ook zij meent dat de Wet op het onderwijstoezicht dient te worden gewijzigd om ervoor zorg te dragen dat het inspectietoezicht het "hoe" meer gaat vrijlaten maar juist strikter wordt op het "wat"?

Er zijn nog andere onderwijsvernieuwingen gaande, zoals de invoering van het competentiegericht onderwijs in het middelbaar beroepsonderwijs. Twintig jaar geleden moest je als mts'er andere dingen kunnen dan nu. Het is niet meer dan logisch om eenmaal in de zoveel tijd, op voordracht van docenten, bedrijven en scholen, opnieuw vast te stellen wat studenten aan het einde van hun opleiding moeten kennen en kunnen. In het voorjaar van 2007 hebben wij dat voor het mbo gedaan. Met de kennis van nu vraag ik mij af of wij dat toen wel zorgvuldig genoeg hebben gedaan. Wij hebben ons ten eerste, tegen de wensen van de scholen in, niet beperkt tot het vaststellen van het kerncurriculum. Op die manier blijft weinig ruimte over voor de eigen invulling van de scholen. Ten tweede is het de vraag of de verhouding tussen kennis, vakvaardigheden en algemene vaardigheden in balans is.

Ik deel de kritiek op en de zorgen over de invoering van het competentiegericht onderwijs. De zorgen betreffen niet de noodzaak van de aanpassing van het programma, maar de invoering van de nieuwe programma's en het te ver doorgeschoten zelfstandig leren. Er wordt te veel aan de zelfstandigheid van de student overgelaten. Hun gevoel is echter dat zij onvoldoende leren. Veel leerlingen hebben keiharde instructie nodig. Te ver doorgeschoten nivelleren versterkt juist de ongelijke kansen. Zelfontplooiing en ontdekkend leren veronderstellen immers dat je weet wat je wilt en hoe je kunt leren. Juist dat ontbreekt vaak bij achterstandsleerlingen omdat dit van huis uit niet wordt ondersteund. Het gevolg is verdere achterstand in plaats van het inhalen van achterstanden.

Ook de docenten lijden onder het te ver doorgeschoten nivelleren. Zij hebben het gevoel dat zij hun vak zijn kwijtgeraakt. Het onderwijs zou moeten worden teruggegeven aan de professional die voor de klas staat. Ook in dit vlak moet de school de balans herstellen. Tegen de achtergrond hiervan meen ik dat de regering het nieuwe toetsingskader ook dient toe te passen op deze onderwijsvernieuwing. Deelt de commissie mijn mening?

De voorzitter:

Ik geef de heer Jan Jacob van Dijk gelegenheid tot interrumperen. De heer Jasper van Dijk is al zo vaak aan bod geweest dat ik hem nu even oversla.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik ben nieuwsgierig naar wat de heer Depla zojuist heeft gezegd en vraag mij af of ook hij niet het misverstand oproept dat het nieuwe leren gelijk staat aan het competentiegericht onderwijs. Die verwarring komt vaker voor. Is het competentiegericht onderwijs in belangrijke mate niet puur het "wat", namelijk wat de leerlingen moet worden aangeleerd, terwijl het nieuwe leren veel meer het "hoe" betreft? De heer Depla vermengt het met elkaar. Hoe zit dat volgens hem?

De heer Depla (PvdA):

Dank dat ik de gelegenheid krijg om het goed uit te leggen. Ik meen dat het aanpassen van de eindtermijnen in de kwalificatiedossiers het "wat" is. Dat is onze verantwoordelijkheid. Terugkijkend vraag ik mij af of wij hieraan wel evenwichtig en goed genoeg invulling hebben gegeven. Tegelijkertijd met de onderwijsvernieuwing heeft zich bij een heel grote groep scholen een soort beweging voltrokken om het nieuwe leren in te voeren. Dit lijkt heel sterk op de tweede fase in het studiehuis. Mijn oproep aan deze scholen is om de balans in onderwijsmethoden te herstellen. De oproep aan onszelf is om kritisch naar de kwalificatiedossiers te kijken. Er bestaat niet alleen kritiek op te ver doorgeschoten nivelleren. De kritiek betreft niet zo zeer de nieuwe programma's als wel de manier waarop en het tempo waarin deze op scholen worden ingevoerd. Daarover maakt men zich zorgen. Dat is een tweede oproep aan onszelf. Ik meen dat wij daarnaar moeten kijken en dat wij het toetsingskader hierop moeten loslaten. Naar mijn mening zijn de nieuwe kwalificatie-eisen in principe een verbetering. Zij leiden mensen op voor de banen die er nu zijn. Daarnaar moeten wij kijken. Het is de verantwoordelijkheid van de scholen om iets te doen aan te ver doorgeschoten vormen van nivelleren. Als wij dat naar ons toe trekken, gaan wij opnieuw doen wat wij niet willen. Dan gaan wij als politici weer in de klas rondlopen. Dat zou, in mijn opvatting, leiden tot verslechtering van het spel.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Dat was wel een heel lang antwoord. Ik moet even op mij laten inwerken wat de heer Depla precies zegt. Wellicht dat ik een stelling mag poneren en dat hij er op kan reageren.

De heer Depla (PvdA):

Oké.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Competentiegericht onderwijs betreft het "wat". Daarover gaat de Kamer. De heer Depla zegt dat wij nog eens goed zullen moeten bezien of wij de kwalificatie-elementen allemaal goed hebben gedaan. Daarnaast is er een heel ander dossier, dat van het nieuwe leren. Sommigen vermengen deze met elkaar. De heer Depla wil het tweede dossier niet met het eerste vermengen. Hij meent dat het nieuwe leren de verantwoordelijkheid is van de scholen en dat wij er op dit moment geen uitspraken over moeten doen. Hij spreekt wel zijn steun uit voor het competentiegericht onderwijs. Hij wil dat wij dat, zo snel als mogelijk en verantwoord is, invoeren.

De heer Depla (PvdA):

Twee keer "ja", maar de derde keer "neen". De eerste "ja" betreft dat wij over de kwalificatiedossiers gaan. Dat is het "wat". Over het nieuwe leren, het hoe, gaan de scholen. Ik ben er ook erg voor dat wij deze onderwijsvernieuwing doorvoeren, maar ik heb er problemen mee om dat zo snel mogelijk te doen. Ik zou het namelijk jammer vinden als wij deze goede onderwijsvernieuwing kapotmaken omdat schoolleidingen straks zullen zeggen: het moet van Den Haag; dat ik als directeur het zaakje niet op orde heb, is dan maar jammer. Naar mijn mening zijn de scholen verantwoordelijk voor een ordentelijke invoering van dit nieuwe onderwijs. Daarvoor moeten wij hun de ruimte geven. Ik krijg te veel signalen dat daarbij problemen zijn. Daarom wil ik het toetsingskader erop loslaten. Met het toetsingskader in de hand kunnen wij voorkomen dat wij over tien jaar moeten concluderen dat iedereen zijn handen heeft afgetrokken van een onderwijsvernieuwing met veel draagvlak, waarvan wij nog steeds goed kunnen beargumenteren waarom die noodzakelijk en zinvol is. Dat wil ik niet nog een keer meemaken.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Mij wordt wel eens verweten dat ik te wetenschappelijk opereer, maar ik was dit keer echt heel nauwkeurig toen ik zei: zo snel mogelijk maar verantwoord.

De heer Depla (PvdA):

Dan zijn wij het eens.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Dan had de heer Depla daar gemakkelijk in één keer "ja" op kunnen zeggen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Dit is natuurlijk een heel essentieel punt. Deze commissie heeft oude onderwijsvernieuwingen onderzocht en daaruit conclusies getrokken. Nu staan wij voor het feit dat in het mbo precies zo'n soort onderwijsvernieuwing mbo-breed aan al die roc's wordt opgelegd. Dat moet in 2010, punt; dan moeten zij daar allemaal toe overgaan. Dat is levensgevaarlijk. De heer Depla wil daarop het toetsingskader toepassen. Daarin moet hij dan ook heel precies zijn. Wat houdt dat in? Moeten wij dat voor 2010 doen? Moeten wij nu de datum van 2010 al loslaten? Wat wil de heer Depla precies?

De heer Depla (PvdA):

Wat ik wil, is heel eenvoudig. Ik wil het toetsingskader erop loslaten en dan bezien welke lessen wij daaruit moeten trekken. Dat kan van alles zijn. De kern is dat ik het in principe een goede onderwijsvernieuwing vind: eens in de zoveel tijd passen wij de eindtermen van het mbo aan deze tijd aan. De wijze van invoering moet echter wel zorgvuldig zijn, omdat wij anders over tien jaar het risico lopen dat wij moeten vaststellen dat wij een onderwijsvernieuwing met veel draagvlak hadden, maar dit draagvlak hebben verspeeld. Over dit toetsingskader heeft de staatssecretaris al eerder met de Kamer gediscussieerd. Zij houdt vast aan 2010, maar als het niet kan, dan kan het niet, zo heeft zij al aangegeven. Uit het onderzoek moet blijken wanneer wij deze conclusie moeten trekken. Het gaat echter niet alleen om het jaar. De kern moet zijn dat de wijze van invoeren verantwoord is. Of het verantwoord gebeurt, hangt samen met de vraag of de organisatie van de school klaar is, de bijscholing geregeld is en er genoeg tijd voor docenten is om zelf het programma te ontwikkelen dat bij de nieuwe eindtermen hoort, in plaats dat zij dit allemaal moeten laten invliegen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Volgens mij gaat het vooral om draagvlak onder docenten. Wij weten nu niet of dat draagvlak er is, net zoals bij het studiehuis. Het werd gewoon ingevoerd. Daarnaast gaat het erom dat wij die mensen de gelegenheid geven om daarover mee te beslissen. Op dit moment wordt gelobbyd voor een nieuw parlementair onderzoek in het beroepsonderwijs, want de docenten in mbo en hbo voelen zich gepasseerd. Voelt de heer Depla daarvoor?

De heer Depla (PvdA):

Wij hebben net een goed onderzoek gedaan, niet? De commissie heeft een toetsingskader bedacht, en dat is een goed toetsingskader. Laten wij nu de regering vragen om dit toetsingskader op de onderwijsvernieuwing los te laten. Als wij de resultaten daarvan hebben liggen, kunnen wij het debat aangaan. Het lijkt mij dat wij ook de regering haar werk moeten laten doen, in plaats van er nu meteen weer een nieuw onderzoek op los te laten. Wij moeten de vruchten plukken van dit onderzoek, waardoor er een helder toetsingskader ligt. Dat lijkt mij de beste manier.

De heer Slob (ChristenUnie):

Discussie met de commissie over de kwalificatiedossiers lijkt mij niet zo op zijn plaats. Die heeft de commissie ook niet onderzocht. Dat lijkt mij dan ook wat vruchteloos. Het lijkt mij echter wel heel zinvol om met elkaar te bekijken hoe wij het competentiegericht leren en de tijdslimiet die daarvoor gesteld is, beoordelen, ook met het toetsingskader in de hand. Vindt de heer Depla, als hij daar met terugwerkende kracht naar kijkt, het niet net als ik een bewijs van zorgvuldigheid dat de staatssecretaris vorig jaar heeft besloten om de scholen twee jaar extra te geven, terwijl zij slechts om één jaar vroegen? Zelfs zonder dat het rapport van de commissie-Dijsselbloem er lag, werd bij wijze van spreken al in de praktijk gebracht wat later op papier werd gezet.

De heer Depla (PvdA):

Ja, dat vond ik zorgvuldig. In het debat daarover in juni van het vorig jaar, heb ik ook aangegeven dat ik dat een goede stap vond. Het belangrijkst vind ik echter dat een school pas een volgende stap op weg naar de invulling van nieuwe programma's zet op het moment dat zij haar zaken daarvoor organisatorisch op orde heeft. Daarbij gaat het om bijscholing, om de organisatie en wat dies meer zij. Als dat niet in orde is, dan wordt het een puinhoop en dan wordt het draagvlak verspeeld. Ik vind die twee jaar dus een goede stap. Mij gaat het er echter niet zozeer om of het nu twee jaar, één jaar of drie jaar is. Het gaat erom dat de school dit op een verantwoorde manier invult, zodat wij niet gaan experimenteren met onze kinderen, maar onderwijsvernieuwingen op een goede manier invoeren.

Bij de vorige onderwijsvernieuwing zijn zorgleerlingen, leerlingen met een handicap of gedragsproblemen, tussen de wal en het schip geraakt. Dit zijn kwetsbare kinderen met een speciale onderwijsbehoefte. Om ieder kind toch passend onderwijs te geven, hebben vakbonden, besturen en scholen in 2005 voorgesteld om het anders aan te pakken. De wachtlijsten voor speciaal onderwijs moeten worden opgeruimd, geen kind hoeft meer thuis te zitten en ieder kind moet passend onderwijs krijgen, of in het regulier onderwijs met een rugzakje, of in het speciaal onderwijs. Er is aangekondigd dat er vanaf 2011 een wet passend onderwijs komt om dit voorstel in praktijk te brengen. Natuurlijk liggen er nobele overwegingen ten grondslag aan dit plan. Niettemin vergt deze verandering het nodige van scholen. Ouderorganisaties en een toenemend aantal docenten hebben er weinig vertrouwen in. Het voorstel voor passend onderwijs wordt, in mijn ogen onterecht, uitgelegd als het afschaffen van het speciaal onderwijs. De regering is conform aanbevelingen van het rapport gestart met kleinschalige experimenten. Het voorstel voor gelijke kansen betekent dat leerlingen die extra zorg nodig hebben deze ook krijgen. Deze kwetsbare kinderen verdienen het dat dit passend onderwijs erg zorgvuldig wordt ingevoerd. Vindt de commissie het een goed idee als de regering haar toetsingskader ook op de invoering van het passend onderwijs van toepassing verklaart? In hoeverre mogen beperkte financiën bij die invoering een rol spelen?

In het rapport Tijd voor onderwijs wordt een vierde onderwijsvernieuwing beschreven. De commissie had niet de opdracht die te onderzoeken maar heeft deze sluipende vernieuwing gelukkig wel beschreven. Vanaf eind jaren negentig heeft de politiek veel verantwoordelijkheid verschoven naar de schoolbesturen. Hoe beoordeelt de commissie deze vierde onderwijsvernieuwing? Heeft de overheid met deze vernieuwing een deel van haar kerntaken weggegeven? Heeft deze vernieuwing tot verhoging van de kwaliteit van het onderwijs geleid? Is de vernieuwing één van de oorzaken van het grote wantrouwen tussen docenten en management? Is de verschuiving van de macht van Zoetermeer naar de schoolbesturen de oorzaak van het ontstaan van een nieuwe stroom van circulaires en instructies voor docenten en schoolleiders? Is dit één van de oorzaken dat geld bedoeld voor onderwijs is opgepot in plaats van besteed aan onderwijs?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

De heer Depla poneert de stelling dat er een vierde vorm van onderwijsvernieuwing is, namelijk een andere manier van financiering. Kan hij mij uitleggen wat hij precies verstaat onder een onderwijsvernieuwing?

De heer Depla (PvdA):

Eerdere onderwijsvernieuwingen gingen vooral over de structuur en de vorm. Vanaf 1998 zijn niet alleen de financiën overgedragen, maar zijn ook de kerndoelen globaler gemaakt en zijn er veel meer verantwoordelijkheden, niet alleen financieel, aan de schoolbesturen gegeven. Achteraf kan men zich afvragen of daarmee de kerntaak van de overheid, het bewaken van de kwaliteit van het onderwijs, niet is verwaarloosd, omdat men zich te ver heeft onttrokken aan de "wat"-vraag.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

De heer Depla trekt een wel erg snelle conclusie uit het feit van een andere financieringsmethode. Het enige wat er gebeurde was de komst van een andere financieringsmethode met de invoering van de lumpsumfinanciering. Er is niet een heel andere structuur in het onderwijs ontstaan.

De heer Depla (PvdA):

Ik noem het niet voor niets een sluipende onderwijsvernieuwing. Ik heb overigens veel vragen aan de commissie gesteld, en ik ben heel benieuwd hoe zij het beoordeelt. Het gaat niet alleen om de financiën, het gaat ook om zaken als kerndoelen die ruimer en abstracter zijn geformuleerd dan voorheen. De heer Jan Jacob van Dijk kan toch niet ontkennen dat vanaf 1998 de filosofie heel erg was dat de politiek zich niet meer met het onderwijs moest bemoeien en dat daarom de schoolbesturen overal verantwoordelijk voor werden gemaakt? Dat is een tijd het adagium in de politiek geweest. De laatste tijd komt daar verandering in. Het feit dat er nu een staatssecretaris is die een school sluit als zaken niet goed genoeg zijn, paste niet in de vocabulaire van die tijd.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik kom hier later nog op terug. Ik deel de mening van de heer Depla niet dat het een onderwijsvernieuwing betreft. Hij noemt een activiteit die de staatssecretaris heeft ondernomen omtrent de sluiting van een school. Dat ging niet zozeer om de kwaliteit maar vooral om de financiën, de bestuurlijke integriteit en dat soort vraagstukken. De kwaliteit is altijd de verantwoordelijkheid geweest van de overheid en die verantwoordelijkheid is in belangrijke mate uitbesteed aan de Onderwijsinspectie. Volgens mij haalt de heer Depla dus een aantal dingen door elkaar. Het is onzuiver dat hij het begrip "onderwijsvernieuwing" op deze materie loslaat.

De heer Depla (PvdA):

Laten wij dat debat dan verder voeren aan de hand van de antwoorden van de commissie. Dan kunnen wij bepalen of ik te veel "jumping" in mijn conclusies was. Vooralsnog ben ik van dat laatste nog niet overtuigd.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik deel uw conclusie. In de afgelopen tien jaar heeft men met het studiehuis, de basisvorming et cetera het onderwijs behoorlijk beschadigd, verwaarloosd, met name onder leiding van uw partij. Vervolgens is men het onderwijs op afstand gaan zetten. Dus de grote vraag voor uw partij is hoe dat hersteld gaat worden. U bent namelijk al heel veel bevoegdheden kwijt, bijvoorbeeld het salaris, dat een essentieel middel is om goede leraren binnen te krijgen. Vindt u niet dat de overheid zou moeten gaan over het salaris, door bijvoorbeeld de opleiding te koppelen aan de beloning, zodat je zeker weet dat je hogeropgeleide leraren in de school houdt?

De heer Depla (PvdA):

Met het eerste deel van uw interruptie ben ik het eens. Het wantrouwen tussen docenten en managers is de reden waarom sommigen ervoor pleiten om Den Haag het weer te laten regelen. Mijn stelling is dat op schoolniveau docenten en schoolleiding tezamen goed onderwijs moeten verzorgen. Ik geloof er niet in dat wij dat probleem van wantrouwen kunnen oplossen door het Den Haag weer te laten regelen. Ik zou samen met u willen kijken welke bijdrage wij vanuit Den Haag kunnen leveren om docenten als vakgroepen meer in positie te brengen op hun eigen school en om schoolleiders meer in staat te stellen om hun echte werk te doen, namelijk fatsoenlijk personeelsbeleid voeren, want zij zijn verantwoordelijk voor het wegnemen van dat wantrouwen. Dan denk ik niet aan afschaffing van de lumpsum om vervolgens Den Haag te laten bepalen welke school hoeveel geld krijgt. Ik zou er dan als eerste stap voor willen pleiten dat het geld niet meer eerst naar bijvoorbeeld het OMO-bestuur in Tilburg gaat maar naar de desbetreffende scholen, waarbij dat OMO-bestuur ondersteuning geeft aan het primair proces. Dus op lokaal niveau moeten wij de voorwaarden creëren dat de scholen er uit komen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik noteer de verandering die u hier aangeeft. U zegt dat het anders moet wat betreft die lumpsum, namelijk dat het geld naar de scholen moet in plaats van naar de besturen. Mijn punt is niet dat wij terug moeten gaan naar de situatie waarin Den Haag alles regelt. Dat zou echt een karikatuur zijn. Mijn punt is het volgende. Zoals de inspectie ook zegt, is er doordat het schoolbestuur nu het beheer heeft over het gehele budget, een prikkel om goedkopere leraren aan te stellen. Het is mijns inziens essentieel om hoogopgeleide leraren in de scholen te houden. Volgens mij wilt u ook kwaliteit. Bent u het met mij eens dat de overheid de salarissen moet gaan regelen?

De heer Depla (PvdA):

Nou, nee, Ik twijfel een beetje omdat de overheid wat betreft het primair onderwijs nog verantwoordelijk is voor het salaris. Wij staan nu op het punt om het over te dragen naar de besturen. Ik zou zeggen dat wij van het verleden geleerd moeten hebben. Laten wij er wel een paar voorwaarden aan stellen. Een ervan is dat minimaal een bepaald percentage in het primaire proces terecht moet komen. Ook moeten er afspraken zijn over het salaris aan de top en over het behoud van kleinschaligheid. Met andere woorden: de besturen primair onderwijs krijgen die verantwoordelijkheid maar dan willen wij wel – dat hebben wij geleerd bij het vo en andere sectoren – afspraken met hen maken over de voorwaarden waaronder dit gebeurt.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

De heer Depla staat nu ongeveer een uur achter de microfoon. Het valt mij op dat hij het woord "toets" angstvallig nog niet heeft gebruikt, maar hij was misschien nog niet aan het einde van zijn betoog. Het woord "toets" leidt in linkse kring altijd tot rode vlekken in de nek. Begrijp ik het goed dat de heer Depla niet alleen dit rapport omarmt, maar zich ook schaart achter de VVD, die al veel eerder pleitte voor meer toetsen?

De heer Depla (PvdA):

Ik had dit niet in mijn tekst staan, want ik dacht dat u er wel mee zou komen en ik moet ook kiezen vanwege de voorzitter. Ik wil er wel iets over zeggen. De kern van het rapport is dat wij met leerstandaarden moeten werken en dat je bijvoorbeeld in groep 8 in een of andere vorm moet toetsen. Daar zijn wij voorstander van. De discussie is of je in groep 3 wel of geen toets moet doen. Wij omarmen het idee erachter. Nu worden scholen door de buitenwereld afgerekend op de Cito-toetsuitslag, maar de ene school heeft kinderen met een heel ander vertrekpunt dan de andere. Het gaat mij erom iets te vinden zodat wij scholen eerlijk kunnen beoordelen. Het lijkt mij dat wij moeten uitzoeken of het slim is om dat te doen via een toets in groep 3 of via een leerlingvolgsysteem. De kern is dat wij scholen op een eerlijke manier willen laten beoordelen door de samenleving. Dan moet je ook rekening houden met het niveau bij binnenkomst.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Het gaat mij helemaal niet om de scholen, maar om de kinderen. Het lijkt mij belangrijk en sociaal rechtvaardig om kinderen te toetsen, zodat je ze kunt helpen bij de weg op school en kunt zorgen dat zij goed terechtkomen. Bent u dat met mij eens?

De heer Depla (PvdA):

Wij zijn voor kwaliteitsbewaking in groep 8, maar scholen mogen zelf bedenken hoe zij op de beste manier kunnen bepalen welk onderwijs zij aan welk kind geven. Wij zeggen dat zij over het hoe gaan. Moeten wij dan hier bepalen dat zij met deze toets een begin vaststellen? De volgende stap is dat er een behandelplan komt voor elk kind, dat past bij die toets, maar dat lijkt mij iets voor de scholen. In het verhaal van de commissie-Dijsselbloem staat dat zo'n begintoets mooi is voor de scholen zelf, om te bekijken wat past. De reden waarom wij er iets mee moeten, heeft te maken met het eerlijk beoordelen van scholen.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

En ook vergelijking en een keuze. Dat is inderdaad belangrijk.

Dan kom ik op mijn tweede vraag. U hebt de uitvoeringstoets ook omarmd. De PvdA heeft een tijdje geleden gekozen voor invoering van gratis schoolboeken, terwijl echt de hele wereld ertegen was. Scholen hadden het over de bureaucratie. Ouders wilden die € 308 niet; zij wilden liever een goede leraar voor de klas. Je kunt het zo gek niet noemen, het hele veld was eigenlijk tegen. Mijn vraag is waarom het tot dit debat heeft moeten duren, voordat u die uitvoeringstoets omarmde. Dat had u toen toch ook kunnen doen? Komt u niet bij mij aan met te zeggen dat dit geen onderwijsvernieuwing is, want het heeft enorme effecten in het onderwijs. Waarom hebt u toen die uitvoeringstoets niet gebruikt?

De heer Depla (PvdA):

Wij gaan het debat over de schoolboeken niet over doen. In het debat over de schoolboeken hebben wij wel degelijk allerlei zorgvuldigheidseisen toegevoegd, zodat wij het een jaar hebben uitgesteld. Dan wordt het rustig, onder goede begeleiding doorgevoerd. Over een jaar is er nog een mogelijkheid om te bekijken of het doorgaat of niet. Uw punt is dat u vindt dat het zonde van het geld is. Dat snap ik ook wel, want in het verkiezingsprogramma van de VVD wordt geld weggehaald bij het onderwijs.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Dat is niet juist.

De voorzitter:

U moet niet door elkaar praten. Dat is toch het uitgangspunt van het debat.

De heer Depla (PvdA):

De VVD heeft er wel vaker last van haar eigen verkiezingsprogramma niet te kennen. Ik dacht dat u er vast wat over zou vragen, dus ik heb mij erop voorbereid. Ik kan mij voorstellen dat u die 300 mln. in uw verkiezingsprogramma ergens anders voor kon gebruiken. In het regeerakkoord staat heel veel geld extra voor onderwijs. Daarnaast vinden wij het heel belangrijk dat de school gratis is voor de ouders, net zoals zij zelf geen tafels en stoelen mee hoeven te nemen. U vraagt of dat op een ordentelijke manier is ingevoerd. In het debat hebben wij een paar waarborgen ingebouwd waardoor het ordentelijk gaat. Als blijkt dat het tegen zit, zijn er nog mogelijkheden om het bij te stellen.

De voorzitter:

Een korte reactie, alleen op de punten waarop u werd gekritiseerd.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

De VVD-fractie heeft bij de onderwijsbegroting 0,5 mld. extra aan onderwijs toegevoegd. Uw bewering is dus niet juist. Wij spreken hier niet over het verkiezingsprogramma, maar over een recente onderwijsbegroting.

De heer Depla (PvdA):

Ik ben blij dat ik het verkiezingsprogramma van de VVD niet serieus hoef te nemen.

De voorzitter:

Nee, mijnheer Depla. Ik gaf u het woord niet. Het is nu al bijna 17.45 uur.

De heer Fritsma (PVV):

De heer Depla merkte zojuist terecht op dat niet alle maatschappelijke problemen op het bordje van de leraar gelegd moeten worden. Hoe moet ik de uitspraak van minister Vogelaar uitleggen om leraren medeverantwoordelijk te stellen voor het herkennen van radicalisering onder leerlingen? Dat zou volgens uw filosofie een slecht idee zijn.

De heer Depla (PvdA):

Dat zijn verschillende dingen. Het neerleggen van nieuwe eisen bij het onderwijs over bijvoorbeeld de veilige school is geen nieuwe taak; dat is inherent aan goed onderwijs. Dit gaat over iets anders, namelijk over de vraag in hoeverre leraren moeten meehelpen aan het herkennen van kindermishandeling et cetera. U zegt: als wij grenzen moeten stellen aan wat wij het onderwijs moeten opleggen, dan is het de vraag of je dat moet doen. Die discussie ga ik graag met u aan. Wij, zeker uw partij, vinden het toch allemaal heel belangrijk dat radicalisering vroegtijdig wordt opgespoord, omdat er anders grote ellende uit voorkomt? Als leraren daaraan een bijdrage kunnen leveren, lijkt mij dat min of meer hun burgerplicht. U hebt wel gelijk dat moet worden bezien of het haalbaar is als straks de totalen bij elkaar worden opgeteld. Als een leraar ziet dat een kind mishandeld wordt, vindt de PvdA-fractie dan dat de leraar niet alles op het bordje moet krijgen en de andere kant moet opkijken? Dat lijkt mij niet. Voor radicalisering geldt hetzelfde.

De heer Fritsma (PVV):

Ik ben wel benieuwd waar de heer Depla de grens trekt. Enerzijds zegt hij dat er geen maatschappelijke problemen op het bordje van de leraren moeten worden gelegd en anderzijds dat de leraar nog steeds moet opletten of een kind radicaliseert of wordt mishandeld. Het is op het punt van veiligheid toch veel belangrijker dat in plaats van de leraren de agenten op straat letten op radicaliseringsproblematiek? Waar ligt de grens?

De heer Depla (PvdA):

U wilt een nul-ééngrens. Wij zijn het erover eens dat een school ook verantwoordelijk is voor een veilige school. Een school moet een kind niet alleen leren dat één plus één twee is, maar moet ook zorgen voor een veilig pedagogisch klimaat. Die opdracht ligt er ook in. Elke burger in Nederland heeft de plicht om, als zij zien dat kinderen worden mishandeld of dat radicalisering op de loer ligt, dit te melden. Ik wil best een paar voorbeelden noemen van zaken waarbij ik vind dat wij te veel over de schutting hebben gegooid, zoals de natuur- en milieu-indicatie, het ondernemerschap et cetera. Daaraan moeten wij paal en perk stellen. Dat betekent niet dat wij een nul-ééngrens moeten trekken en dat wij ineens niets meer mogen vragen. De vraag is of het onderwijs het totale pakket dat wij daar neerleggen, kan behappen.

De voorzitter:

Mag ik u allen voorstellen dat de heer Depla nu zijn betoog afrondt en dat u als het echt noodzakelijk is aan het eind nog een interruptie plaatst?

De heer Depla (PvdA):

Ik sprak zojuist over het herstel van vertrouwen tussen docenten en management. Daarover ging zojuist het interruptiedebat met de heer Van Dijk. Het lijkt mij heel essentieel om de verantwoordelijkheid hiervoor niet naar Den Haag te halen, maar om haar bij de schoolleiding te leggen. De positie van docenten als "club" moet worden versterkt, zodat zij ook op schoolniveau hun positie kunnen versterken. Een voorbeeld zou kunnen zijn: in de wet vastleggen dat groepen vakdocenten een belangrijke stem moeten hebben in beslissingen die hun professionaliteit raken. De leraren kunnen het bevoegd gezag niet opzij zetten, maar omgekeerd kunnen besturen ook niet om de groepen docenten heen als het om zaken gaat waarover leraren eigenlijk zeggenschap zouden moeten hebben. Andere punten betreffen het waarborgen van de menselijke maat om de rol van de professional te waarborgen en de zojuist besproken lumpsum. Het is ook een interessante gedachte dat docenten en ouders de mogelijkheid moeten hebben om in plaats van schaalvergroting uit het bestuur te stappen; dat kent men in het Verenigd Koninkrijk bij woningbouwcorporaties. Daar zitten veel haken en ogen aan, maar de gedachte van een experiment dat overeenkomt met de Engelse situatie bij woningbouwcorporaties, hoort bij al die ideeën waarmee de verantwoordelijkheid niet van de school wordt weggehaald naar Den Haag. Zowel de schoolleiding als de docenten moeten in een zodanige positie worden gebracht dat zij hun werk kunnen doen.

Dan de vraag van mevrouw Halsema. Meevoetballende politici zijn geen exclusief fenomeen voor het onderwijs. Ook in andere sectoren moeten wij het "hoe" veel vaker overlaten aan professionals en burgers, bijvoorbeeld in de ouderenzorg, de thuiszorg en de politie. Dat betekent: in regeerakkoorden meer aandacht voor het gewenste doel en minder gedetailleerde afspraken over de manier waarop die moet worden bereikt. Dan verkleinen wij de kans dat het middel het doel wordt. Als coalitiepartijen dit experiment aandurven, moeten wij als volksvertegenwoordigers wel de discipline kunnen opbrengen, ons niet telkens in detail met het hoe te gaan bemoeien. Want als politici niet alleen mee gaan voetballen, maar ook nog proberen elkaar te tackelen, dan wordt het helemaal een bende op het veld en krijgen de professionals en burgers het erg moeilijk om iets voor elkaar te krijgen. Tegen die achtergrond is het interessant daarnaar te kijken in het huidige regeerakkoord.

Bij een van de grote projecten van dit kabinet, Schoon en Zuinig, zijn de doelen vastgesteld en niet het hoe. Daarmee blijken de Tweede Kamer en de Haagse media maar moeilijk te kunnen omgaan. Het hoe houdt ons vaak meer bezig dan het wat. En dan sluit ik aan bij de vraag van mevrouw Halsema. Als er één partij is die heel veel kritiek heeft op de manier waarop wij in het regeerakkoord alleen het doel hebben vastgelegd bij Schoon en Zuinig, dan is dat GroenLinks. Die fractie vindt dat de maatregelen ontbreken. Dit geeft aan dat het heel moeilijk is om de aanbeveling om niet alles dicht te regelen in het regeerakkoord, uit te voeren. Want als men dat wel doet, zijn wij hier met ons allen er de besten in om te zeggen: ja, maar de maatregelen ontbreken, dus dat doel slaat nergens op. Als wij echt willen dat het regeerakkoord minder dichtgeregeld gaat worden, moeten wij volgens mij met ons allen proberen dit soort van experimenten ook de ruimte te geven.

De voorzitter:

Mevrouw Halsema, ik zie dat u wilt interrumperen, maar wij hadden een voornemen ...

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Het is wel lastig als er uitlokking volgt. Dat zult u met mij eens zijn.

De voorzitter:

Ik zag het gebeuren.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dit was van een enorm jolige brutaliteit.

Om een lang verhaal kort te maken, de heer Depla zegt eigenlijk: dat regeerakkoorden dichtgetimmerd zijn, is de schuld van de oppositie.

De heer Depla (PvdA):

Nee, u hebt niet goed geluisterd. Ik zeg dat het probleem van regeerakkoorden is, dat vaak het doel en het middel door elkaar worden gehaald. Dat concludeert de commissie ook. Dat een doel wordt afgesproken, is heel mooi, maar in een regeerakkoord spreken wij ook het middel af. Ik erken dat. Wij moeten dat minder doen. Ik wilde zeggen, dat het grappige is dat wij op het moment dat wij alleen maar het doel in het regeerakkoord vaststellen, zoals bij Schoon en Zuinig, blijkt dat wij er eigenlijk met ons allen moeilijk mee om kunnen gaan. Ik geef toe dat ik daarnet met een grapje aan uitlokking deed, maar het is wel de werkelijkheid dat uw fractie toen als eerste bij de microfoon stond om te zeggen: dat doel is wel mooi, maar het slaat nergens op, want ze leveren er de maatregelen niet bij. Als dat de reflex is, moet je niet raar opkijken dat de andere reflex is om maar het hoe op te schrijven in het regeerakkoord. Wat mij betreft, moeten wij die gewoonte vaker loslaten.

De voorzitter:

Ik dacht even dat u het opgaf, mevrouw Halsema.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Nee, dat mocht de heer Depla willen.

Mijnheer Depla, u bent nu eigenlijk de woorden van de commissie-Dijsselbloem zo aan het interpreteren dat als kabinetten in een regeerakkoord maar vage doelstellingen formuleren, bijvoorbeeld vermindering van de werkloosheid in 2020 of vermindering van de CO2-uitstoot in 2030, ze helemaal geen maatregelen meer behoeven te nemen. Dat is eigenlijk wat u zegt. Op het moment dat een oppositiepartij zegt "u treft geen maatregelen" zou de regering al aan haar plicht hebben voldaan, want dan kan ze zeggen: wij willen toch dat het in 2020 goed komt. Volgens mij kunt u hier niet mee wegkomen. De commissie zegt dat u als coalitiepartij eigenlijk geen eigenstandige verantwoordelijkheid draagt noch in de afgelopen jaren heeft gedragen vanwege dichtgetimmerde regeerakkoorden. Laat ik dat even verplaatsen naar het milieubeleid, waarnaar u steeds uitstapjes wilt maken. Het betekent in dat kader dat u zich ophangt aan vage doelstellingen van een kabinet en niet met ons verantwoordelijkheid durft te nemen voor milieumaatregelen. Dat is waar de commissie in wezen om vraagt.

De voorzitter:

Ik had de heer Depla eerder moeten corrigeren. Dat verzuim maak ik nu goed. Het is te laat, begrijp ik, maar wij gaan het nu weer wel over onderwijs hebben.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Hij mag het laatste woord over milieubeleid aan mij laten, als hij eventjes ingaat op het onderwijs.

De voorzitter:

Dat was precies mijn voorstel.

De heer Depla (PvdA):

Op het gebied van het milieu staan er in het regeerakkoord heel concrete doelstellingen, zoals een vermindering van de CO2-uitstoot met 30%.

Ik ben het helemaal met mevrouw Halsema eens dat wij in het regeerakkoord meer de doelen moeten opschrijven en minder de middelen én dat wij onze handtekening moeten zetten onder de doelen en met elkaar de discussie moeten aangaan over de middelen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Voorzitter, ik zie dat u mij niet meer wilt laten interrumperen, maar dit was de eerste vraag die ik aan de heer Depla stelde. Als dit het antwoord is, geeft dat weinig hoop voor de toekomst.

Ik wil de volgende vraag stellen. Mijnheer Depla, bent u bereid om los van de afspraken die u in het regeerakkoord hebt gemaakt, bijvoorbeeld over bekostiging van de schoolboeken, eigenstandig verantwoordelijkheid te nemen? Een van de belangrijke oorzaken van de mislukkingen van de onderwijsvernieuwingen van de afgelopen jaren was dat regeerakkoorden golden boven bijvoorbeeld budgetten die er waren en doelmatigheid. Bent u bereid die vrijheid nu bij dit regeerakkoord te nemen?

De heer Depla (PvdA):

Ja, en dat hebben wij ook al een keer gedaan, bijvoorbeeld bij de maatschappelijke stage. In het regeerakkoord stond drie maanden en wij hebben het nu teruggebracht tot twaalf dagen. U kunt wel zeggen dat het niets is, maar ik zeg: ja en dit is het voorbeeld!

De voorzitter:

U gaat nu door met uw betoog. Mevrouw Halsema werd uitgedaagd!

De heer Depla (PvdA):

Ik zal niemand meer uitdagen, dat beloof ik u.

De voorzitter:

Dat waardeer ik zeer!

De heer Depla (PvdA):

Voorzitter. In het onderwijs hebben gezien en zien wij nog steeds dat een kleine kring van beslissers telkens met andere functies of posities de beslissingen neemt. Wij zien mensen job hoppen van departement naar belangenorganisatie of naar adviesbureau en vice versa. Wij zien dit fenomeen ook in de zorg, bij pensioenfondsen en woningbouwcorporaties. Elke sector heeft zo zijn eigen 200 van Mertens. Dat lijkt een overblijfsel van de verzuiling. Deze groepen van koepels, bestuurders, ambtelijke toppen, consultants en wetenschappers zijn een soort rubberen laag geworden die de schokken absorberen. Het gevolg is dat buitenstaanders, burgers en professionals, maar ook de politiek steeds extremer moeten roepen om gehoord te worden. Dit circuit moet weer open worden om vertrouwen te herstellen en gedragen beslissingen te krijgen in plaats van dat wij elke keer achteraf moeten concluderen dat het toch geen gedragen beslissing is geweest. De politiek lijkt te vaak exclusief op deze groepen te steunen in plaats van mensen die met hun voeten in de modder staan. Dat moeten wij ons naar aanleiding van dit rapport ook ter harte nemen.

Voorzitter. In de verschillende sectoren, in de zorg, maar ook bij sociale diensten hebben de professionals weinig vertrouwen in de overheid, bestuur of management. Onze veldwerkers zijn een onevenredig en steeds groter deel van hun werktijd kwijt aan het rubriceren, registreren, verantwoorden en doorverwijzen en besteden een onevenredig klein deel aan het werkelijke hulp bieden van mensen, zorg of onderwijs. Een fysiotherapeut vertelde mij dat hij daardoor per dag een uur meer tijd kwijt is dan een paar jaar geleden om hetzelfde aantal mensen te helpen. Deze ergernis wordt versterkt wanneer het antwoord op problemen in de publieke dienstverlening nooit gezocht wordt in het versterken van de positie van de professional, maar altijd in meer controle en verantwoording. Denk aan onze reactie op incidenten in de jeugdzorg. Wij moeten de oorzaak van dit proces beter begrijpen. Waardoor ontstaat er zo'n wedloop waarbij niet de manager en al helemaal niet de docent maar de bureaucratie als winnaar te voorschijn komt? Evalueren, registreren en monitoren zijn tot in de vezels van onze publieke sector doorgedrongen. Het wantrouwen lijkt de drijfveer achter deze wedloop.Depla

Naast Haagse regels zijn er nog veel andere oorzaken. Door schaalvergroting is de afstand tussen bestuurder en werkvloer groter geworden. Om toch grip op de zaak te houden eisen deze bestuurders op afstand meer voortgangs- en verantwoordingsrapportages. Toenemende controle leidt tot meer bureaucratisch gedrag. En wie wordt daar nu eigenlijk beter van? Wij zouden de professionals het recht moeten geven om registratieverplichtingen naast zich neer te leggen wanneer de bestuurder niet kan aantonen hoe die registratie bijdraagt aan het echte werk: het lesgeven, het aan het werk helpen van mensen, het verzorgen van ouderen. En de bestuurder zou datzelfde moeten kunnen eisen aan de overheid.

Een andere drijfveer is het feit dat wij alle gebruikers van de publieke diensten steeds meer als klant zijn gaan definiëren en dat zij zich daardoor ook steeds meer als klant gaan gedragen. Gevolg is dat ouders wier kind minder talentvol is dan gehoopt verhaal gaat halen bij een slechte Cito-toetsscore. Ze eisen verantwoording om hier zich dan tegen teweer te stellen gaan professionals weer meer registreren om dit soort gesprekken te kunnen overleven. Hoe doorbreken wij deze wedloop en wat betekent dit voor ons als parlement? Het gaat dan om meer dan alleen maar om het schrappen van regels, want ondanks al onze projecten voor deregulering en onze fixatie op administratieve lasten blijft de verantwoordingslast van professionals alleen maar toenemen. Mijn fractie doet daarom het voorstel om hier als parlement onderzoek naar te doen. Hoe werkt dit mechanisme en welke bijdrage kan de politiek leveren om dat te doorbreken? Dat vraagt om een andere manier van parlementair onderzoek. Wij hebben verschillende soorten: een parlementaire enquête, een parlementair onderzoek, onderzoek waarvoor een commissie gewoon een bureau inschakelt, maar het zou in dit geval wat ons betreft moeten gaan om een parlementair praktijkonderzoek. Wij zouden drie groepjes parlementariërs moeten aanwijzen die in de praktijk op onderzoek uitgaan en vervolgens de Kamer rapporteren hoe die mechanismes werken. Wat mij betreft gaan wij dat doen in het onderwijs, de jeugdzorg en de ouderenzorg, maar het gaat mij in eerste instantie om het idee dat wij hier meer de vingers achter moeten zien te krijgen, omdat wij anders onze best blijven doen, terwijl het wantrouwen alleen maar groeit.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik ben blij dat in ieder geval het voorstel zoals het gisteren in de kranten stond iets genuanceerder wordt. Het is niet een parlementair onderzoek, maar een onderzoek dat misschien door een paar parlementariërs zou kunnen worden verricht om te kijken hoe het nu in elkaar zit.

De heer Depla (PvdA):

Het is een parlementair onderzoek!

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ja, maar u weet net zo goed als ik dat die term iets zwaarder beladen is dan de woorden die u net gebruikte. Maar daar wil ik het nu niet over hebben. Is het niet zo dat wij nu al heel veel dingen weten? Is het niet zo dat wij meer in actie moeten komen en minder moeten onderzoeken? Waarom gaan wij niet over tot actie en laten wij onderzoek eventjes achterwege? Waarom gaan wij niet vooral dingen schrappen?

De heer Depla (PvdA):

Omdat het niet alleen om schrappen gaat. Het gaat ook om andere mechanismen. Wij zijn hier heel tevreden als wij tien regels schrappen en daarvoor in de plaats een zorgplicht regelen. Welke mechanismen treden er dan ergens anders echter in werking? Wat gebeurt er aan indekken en aan voorkomen van allerlei juridisch gedoe? In plaats van tien regels hebben wij er dan soms wel honderd. Een ander punt is hoe wij de burgers als klant definiëren en nog een ander punt is de schaalvergroting. Elk voorstel om dingen te schrappen die tot onnodige verantwoording leiden? Doen! Wij moeten echter ook bedenken hoe de mechanismen daarachter werken. Anders blijft het een wapenwedloop tussen het schrappen van regels en de mechanismen die dat oproept. Ik wil de mechanismen aan onze kant en elders, die wij soms indirect voeden, graag scherp hebben. Dan kunnen wij effectiever ons werk doen. Dat laat onverlet wat de heer Van Dijk zegt, namelijk om vooral de dingen die er al liggen ter hand te nemen. Daar ben ik erg voor.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Volgens mij gaat het dan meer over een onderzoek naar de Nederlandse cultuur en de samenleving in haar totaliteit dan over een toegespitst onderzoek. Is die opdracht niet veel te groot?

De heer Depla (PvdA):

Nee. Het is een heel praktisch praktijkonderzoek. Wij komen immers verder in sommige sectoren als wij het zo doen. Ik noem onderwijs en jeugdzorg. Daar valt goed te zien hoe het op de werkvloer werkt, met managers en professionals. Hoe komt het dat het wantrouwen ertoe leidt dat die zich elke keer meer moeten verantwoorden? Als wij beter snappen hoe dat werkt, kunnen wij daar in Den Haag misschien lessen uit trekken. Wij kunnen dan misschien een meer effectieve bijdrage aan een oplossing leveren.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik begrijp niet waarom de heer Depla hiermee naar voren komt. Het gaat over het rapport-Dijsselbloem. Het is ook niet de commissie die daarover wordt bevraagd. Hij poneert het als een idee. Mag ik suggereren om een website te openen met als titel www.schrapdiehap.nl? Dan heeft de heer Depla alle informatie van alle mensen uit de praktijk. Hij kan daarmee morgen beginnen. Hij hoeft het daarover dan hier niet te hebben.

De heer Depla (PvdA):

Misschien heeft mevrouw Dezentjé het rapport anders gelezen. Ik begon mijn verhaal met het herstel van vertrouwen. Een van die punten is het herstel van vertrouwen van professionals die het idee hebben een steeds groter deel van hun tijd niet aan het echte werk kwijt zijn, maar aan verantwoording. Dat speelt niet alleen in het onderwijs, maar op meer plekken. Mijn idee is dat het niet alleen gaat om het schrappen van regels. Het gaat ook om nadenken over het verkeer tussen manager en professional en burger en professional. Het gaat niet alleen om het schrappen van regels, maar de manier waarop wij dingen in de samenleving regelen. Wij leveren daaraan een bijdrage, niet alleen door regels op te stellen. Daardoor wordt het wantrouwen alsmaar gevoed en blijft het verantwoordingscircus in stand. Ik noem als voorbeeld de jeugdzorg. Wij debatteren er in de Kamer over dat er ergens iets vreselijk mis is gegaan. Vervolgens moet er nog meer geregistreerd worden. De mensen in de jeugdzorg durven straks echter niets meer te registreren, omdat zij bang zijn om erop aangesproken te worden. Dat soort mechanismen wil ik graag blootleggen in een of twee sectoren. Dat sluit aan bij het rapport. Het gaat om herstel van vertrouwen tussen professionals en hun managers en tussen professionals en de politiek.

De voorzitter:

Mijnheer Van Dijk, u of mevrouw Halsema? U bent zo charmant!

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik voel mij ook bijna verplicht om charmant te zijn!

Ik wil het idee niet direct afbranden, zoals de collega's doen. Dat lijkt mij wat te snel gaan. Ik kan het bovendien ook niet, want ik meen letterlijk GroenLinkser Jos van der Lans terug te horen met zijn boek Ontregelen.

De heer Depla (PvdA):

Zeer inspirerend!

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik zou wel gek zijn om het eigen gedachtegoed overboord te zetten. Toch is mij niet helemaal duidelijk waar de heer Depla op doelt. Bij Jos van der Lans gaat het ook om kritiek op de bedrijfsmatige overheid van de afgelopen jaren. Die is met name onder paars vormgegeven. Die bedrijfsmatige overheid wordt bepaald niet teruggedrongen, ook niet door dit kabinet. Bij de commissie zijn ook voorstellen te zien, zoals het versterken van de financiële verantwoording door scholen, die weer leiden tot een groot aantal nieuwe regels. Ik vraag mij af welke richting de heer Depla uit wil als hij wederom meewerkt aan nieuwe regels die leiden tot belasting van uitvoerders.

De heer Depla (PvdA):

Ik heb in mijn voorstel het verhaal van uw partijgenoot gecombineerd met de reacties op het rapport van mensen uit het onderwijs. Het gaat mij erom dat het primaire proces leidend wordt bij de verantwoording. Dat is belangrijker dan de informatie die wij zo graag krijgen. Door daar de verantwoording op te richten dragen wij bij aan het wantrouwen. Als het parlement dat diepgravend zou onderzoeken, zouden wij wel eens belangrijke lessen kunnen trekken. Wij weten dan namelijk wellicht beter hoe het werkt en kunnen misschien ook eens over onze eigen schaduw heen springen. Ik zou graag zien dat daaraan een bijdrage wordt geleverd met een parlementair praktijkonderzoek.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Wilt u daar een nieuwe commissie voor in het leven roepen of wilt u het bijvoorbeeld als een extra taak tijdelijk toedelen aan de onderwijscommissie? Of ziet u het als een uitbreiding van de opdracht van de commissie-Dijsselbloem?

De heer Depla (PvdA):

Mijn voorstel is niet bedoeld om het leven van deze mooie commissie te verlengen. Ik stel mij voor dat het onderzoeksbureau van de Kamer een onderzoeksopdracht formuleert, niet om het onderzoek uit te besteden, maar om het parlement zelf dit praktijkonderzoek goed uit te laten voeren. Je kunt het verbinden aan één vaste commissie, maar daarover ga ik graag later met u in gesprek. Ik leg dit voorstel nu zo neer, omdat ik iets wil doen voor al die professionals die gierend gek worden van al het wantrouwen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik ga hierover graag met u in gesprek.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik heb geluisterd naar de inbreng van de woordvoerder van de PvdA-fractie over de onderwijsvernieuwingen die vaak onderwijsvernielingen bleken te zijn. En ik heb gedacht: nu komt het! Wij moeten immers leren van dit rapport. U had volgens mij twee lessen moeten trekken en wel dat er meer geld voor investeringen nodig is en dat de kwaliteit omhoog moet. Dat eerste doet u niet, want het onderwijs krijgt alleen maar een sigaar uit eigen doos. De kwaliteit kunt u helpen verbeteren door hier uit te spreken dat alle leraren bevoegd moeten zijn. Nu is namelijk een kwart van de leraren onbevoegd. Waarom heb ik u daarover niet gehoord?

De heer Depla (PvdA):

Ik ben begonnen met de opmerking dat mijn fractie de conclusies en aanbevelingen van het rapport onderschrijft. Daarin staat heel veel over de manier waarop je de kwaliteit van docenten kunt verbeteren en over bevoegde en onbevoegde docenten.

De sigaar uit eigen doos. Vele jaren is het steeds maar slechter gegaan met het onderwijs. Dit kabinet probeert om het onderwijs uit het dal te laten klimmen. Daarvoor wordt behoorlijk wat extra geld ter beschikking gesteld. Ik ben het echter geheel met u eens dat het twintig jaar lang verkeerd is gegaan en dat je dat niet van vandaag op morgen ongedaan kunt maken. Het kabinet zet stappen in de goede richting. Daar ben ik blij mee. Dit rapport vult dat aan doordat het ons erop wijst dat er niet alleen meer geld voor docenten nodig is, maar dat wij ook moeten nadenken over onderwijsvernieuwing en de taakverdeling tussen overheid en onderwijs.

Ik ben het er hartgrondig mee eens dat wij blij moeten zijn dat het kabinet een stap in de goede richting heeft gezet met zijn maatregelen om het beroep van docent aantrekkelijker te maken. U moet daar volgens mij ook blij mee zijn. Natuurlijk willen wij allemaal meer. U riep het kabinet dit najaar in een motie nog op om 5 mld. meer uit te geven aan het onderwijs, maar in uw tegenbegroting wordt daarmee vergeleken maar een heel klein stapje gezet.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Mijn fractie streeft ernaar dat Nederland weer in de pas gaat lopen met zijn buurlanden. Nederland geeft op dit moment namelijk 5 mld. minder uit dan die landen. Daardoor zitten wij onder het OESO-gemiddelde. Minister Plasterk vindt die norm geen doelstelling, zegt het niet interessant te vinden en hieraan niet te doen. Het zou u sieren als u zou uitspreken dat Nederland natuurlijk ook aan het Europese gemiddelde zou moeten voldoen. Dat doet u niet en uw minister al helemaal niet.

Het is uw analyse dat de schoolbesturen alle macht hebben gekregen en dat zij bepalen hoe hoog het salaris wordt van hun leraren. Dat is een grote frustratie voor leraren, maar ook daarover hebt u niets gezegd.

De heer Depla (PvdA):

5 mld. extra is misschien wel uw ambitie, maar u doet daar verder niets mee. Noch in uw verkiezingsprogramma, noch in uw tegenbegroting komt u namelijk maar enigszins in de buurt.

Ik vind het geen goed idee dat Den Haag de hoogte van de salarissen van de leraren vaststelt. Het is wel een goed idee om het extra geld voor het onderwijs ook echt daaraan te besteden. Daarover moeten heldere afspraken worden gemaakt om te voorkomen dat de schoolbesturen daar tussen gaan zitten. Het is voor mij een principieel punt dat wij in Den Haag niet het salaris van een individuele leraar moeten vaststellen. Wij moeten wel de positie van docenten en van afzonderlijke vestigingen versterken, zodat het extra geld ook echt naar de leraren gaat. Daarover moeten dus afspraken worden gemaakt; wat mij betreft doet minister Plasterk dit. Dat is beter dan alles terughalen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

De SP wil een forse stap zetten in de richting van het OESO-gemiddelde; dit kabinet ziet het niet eens als een ambitie om Nederland weer te laten voldoen aan het Europese gemiddelde. De heer Depla wil de schoolbesturen zelf laten beslissen over wat de leraren gaan verdienen. Dat zorgt voor prestatieloon en verdeeldheid. De hogeropgeleide leraren vliegen dan de scholen uit. De heer Depla doet niets aan de kwaliteit van het onderwijs; de PvdA-fractie heeft niks geleerd.

De heer Depla (PvdA):

En ik doe ook niks aan het weer; zo kunnen wij nog wel even doorgaan. De heer Van Dijk gaat iets te kort door de bocht; dat mag hij natuurlijk doen. Er zijn cao-onderhandelingen, waarbij wordt afgesproken wat docenten gaan verdienen. Een school kan dat dus niet zelf bepalen. Het gaat erom dat het extra geld ook echt bij het onderwijs terechtkomt. Het moet ten goede komen aan leraren met een hoge kwaliteit, door bijscholing, een hoge opleiding of anderszins. Laten wij de benodigde stappen maar zetten. Als wij dat mechanisme in werking hebben gezet en zoals de commissie heeft aanbevolen transparant maken waar het geld heen gaat – wij willen nog een stapje verder gaan door het geld aan scholen toe te rekenen – wordt de druk zo groot dat het wel gebeurt. Als dat niet lukt, praten wij verder. De stappen die wij nu zetten, zijn veel effectiever voor een duurzame verbetering dan alles weer naar Zoetermeer halen. In het verleden hebben wij gezien dat de wereld daarvan niet beter wordt.

Ik ga afsluiten: Tijd voor onderwijs. Leraren moeten in staat worden gesteld om goed onderwijs te geven. Ouders en leerlingen hebben er recht op dat ieder kind voldoende uitdagend onderwijs krijgt, zodat zij het beste uit zichzelf halen. Het rapport Tijd voor onderwijs mag daarom niet in de la verdwijnen. Het is aan de Kamer en de regering om ervoor te zorgen dat dit niet gebeurt. Er moeten lessen uit worden getrokken, zodat het vertrouwen wordt hersteld. Wij zijn er klaar voor.

De voorzitter:

Ik geef nu het woord aan de heer Jasper van Dijk voor zijn inbreng. Na zijn inbreng hebben wij een onderbreking voor de dinerpauze.

Mijnheer Bosma, u zit nu in dat vak. Dan moet u zich ook gedragen als een bewindspersoon en dus niks zeggen. Zo hoort dat.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Volgens mij leren zij dat heel snel.

De voorzitter:

Dat duurt soms lang. Ga uw gang.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Voorzitter. De overheid heeft haar kerntaak, het zeker van de kwaliteit van het onderwijs, de afgelopen jaren ernstig verwaarloosd. Dat is de onthullende conclusie van de commissie-Dijsselbloem. Een conclusie die partijen te denken moet geven, met name de partijen die de afgelopen twintig jaar regeringsverantwoordelijkheid droegen.

Aanleiding voor het parlementair onderzoek was actie Noodklok van studenten en leerlingen. Waarschijnlijk hebben weinig acties zo snel zo'n goed resultaat behaald. De leerlingen klaagden over het gebrekkige onderwijs en het tekort aan lessen. Hun motto was: wij willen leren. Een jaar later gaan leerlingen de straat op om te protesteren tegen de 1040 urennorm en de ophokplicht. Er zijn mensen, zoals de minister van Onderwijs, die dit gek vonden: eerst willen zij meer les, dan willen zij minder les. Dat is echter een valse voorstelling van zaken. De acties gingen namelijk over hetzelfde: het gebrek aan inhoud en goed onderwijs. Bij de actie Noodklok ging het bijvoorbeeld om hbo-studenten die amper zes uur per week les kregen; terecht dat zij meer begeleiding wilden. Bij de acties tegen de 1040 urennorm gaat het om leerlingen die protesteren tegen lege lesuren: wel op school zijn maar geen les krijgen, ophokken dus. Beide acties gaan om het krijgen van beter onderwijs van goede docenten. Beide acties illustreren de conclusie van de commissie-Dijsselbloem: de overheid heeft het onderwijs verwaarloosd.

Het is goed dat het parlementair onderzoek er is gekomen. Te lang is het onderwijs slachtoffer geweest van vernieuwingen, bezuinigingen en regeldrift. Het zou alleen jammer zijn als dit onderzoek neerkomt op een witwasoperatie van met name de Partij van de Arbeid. Er moeten lessen worden getrokken, want het moet echt anders. Tot nu toe heb ik echter nog maar weinig gehoord.

De vernieuwingen en regeldrift kwamen niet altijd rechtstreeks van de landelijke overheid, maar ook van adviseurs, gemeenten en schoolbesturen. Dit legt een ander groot probleem bloot: de overheid heeft het onderwijs de afgelopen jaren op afstand gezet. Schoolbesturen zijn machtig geworden. Zij gaan over salarissen, bevoegdheden, vernieuwingen. Ooit was het onderwijs overzichtelijk. Je had een school met leraren en een schoolhoofd, je had het ministerie dat voor geld zorgde en de inspectie controleerde de kwaliteit. Tegenwoordig is dat heel anders. Door de decentralisatie is er tussen de leraar en het ministerie een enorm apparaat opgetuigd, een tussenlaag van managers, bestuurders en adviseurs. Die tussenlaag heeft veel macht gekregen, bijvoorbeeld over het schoolbudget. De overheid verkocht dit proces onder het mom van autonomie en vrijheid. Dit gold overigens voor de gehele publieke sector en het paste goed in het neoliberale vertoog van de jaren negentig. Daar komt men nu in de zorg wat op terug, als je kijkt naar het verzet tegen een fusie aldaar. De vrijheid is doorgeschoten en wordt misbruikt door bestuurders. Dit betekent dus ook: geen vrijheid voor de mensen die het werk moeten doen; de leraren, de verplegers en de politiemensen. Bij hen is eerder sprake van een schijnvrijheid. Ik zou dus zeggen dat het verzet tegen de zorgfusies naar meer smaakt.

Dit proces van het op afstand zetten is een kernthema van dit debat. Wij moeten de vraag stellen wat nu precies de rol van de overheid moet zijn. Anders gezegd: van wie is het onderwijs, van besturen of van leraren en leerlingen? In hoofdlijnen zou de overheid moeten bepalen wat er moet worden geleerd, zij moet de kwaliteit bewaken en moet voorzien in de randvoorwaarden. De leraren moeten over het onderwijs gaan. Je kunt dan heel veel taken schrappen die nu door de tussenlaag van managers, bestuurders en adviseurs worden geregeld, want de overheid zorgt voortaan voor de kwaliteit en de financiering; de leraren bepalen hoe het onderwijs wordt gegeven.

Ik ga nu over naar de conclusies van het rapport. Politiek draagvlak was belangrijker dan draagvlak in het onderwijs. Dat is een probleem dat wij ook in andere sectoren zien. Het ging bij de vernieuwingen vaak niet om onderwijs, maar om het binnenhalen van een politiek punt. Er was sprake van een tunnelvisie. Veelal gelijkgestemde vernieuwers werden opgenomen in de kring van beleidsmakers. Een sterk voorbeeld is prof. Immelman, die waarschuwde dat het studiehuis niet geschikt is voor kwetsbare leerlingen. Zijn rapport is diep in een la verdwenen. "Het past niet in ons straatje, weg ermee!", zo leek de redenering te luiden. Tegengeluiden werden in de doofpot gestopt en het gevolg daarvan was dat de Kamer niet goed werd geïnformeerd. Dat verklaart wellicht ook de brede steun voor de onderwijsvernieuwingen. De Kamer stemde vaak breed in, maar de bewindspersonen waren verdacht vaak van PvdA-huize: Wallage, Netelenbos en Ritzen. Zij hadden cruciale informatie, die de Kamer niet kreeg. Financiën waren leidend. Dat is een ander fundamenteel punt: bij de vernieuwingen ging het vaak niet om beter onderwijs, maar om geld. Of het nu ging om schaalvergroting of het opnemen van probleemleerlingen in gewone scholen, steeds was budgetbeheer een belangrijke drijfveer, zo schrijft de commissie. Onderwijskundige argumenten moesten nogal eens wijken voor begrotingsdiscipline.

Een andere conclusie: derden vulden de didactische vrijheid van scholen in. Omdat de politiek nogal wat ruimte openliet, vulden andere organisaties de didactiek van de vernieuwingen in. Zo is het studiehuis nooit wettelijk ingevoerd, maar wel dwingend opgelegd door procesmanagers, pedagogische centra en de inspectie.

De wetenschappelijke onderbouwingen van de vernieuwingen schoot tekort. Dat is een conclusie die tot nadenken stemt. Zonder enig bewijs legde men de vernieuwingen op, zoals het studiehuis. Er is zelfs onderzoek dat aantoont dat zelfstandig leren onverantwoord is. "Veel euforie, weinig empirie", werd er gezegd.

Samenvattend constateer ik dat er bij de invoering van deze vernieuwingen een grote kloof was tussen beleidsmakers en uitvoerders. Dit is een maatschappelijk probleem, waarop de politiek zich fundamenteel moet bezinnen. Ideeën die er op de tekentafel prachtig uitzien, kunnen in de praktijk schadelijk uitpakken. De idee van de maakbare samenleving werd de idee van het maakbare onderwijs. Zonder draagvlak ben je echter nergens en dan is de vraag opnieuw: van wie is het onderwijs, van leraren of van procesmanagers en politici die zo nodig een punt willen scoren? De gang van zaken rond de invoering van de basisvorming, de tweede fase en het vmbo is onthullend en leerzaam. Het is aan ons om hieruit lering te trekken: dit nooit weer.

Ik geef de commissie een compliment met de grondige wijze waarop zij dit in kaart heeft gebracht. Wat net zoveel aandacht behoeft, is de context waarin de vernieuwingen gelanceerd zijn. Ik heb het nu over de vergroting van de autonomie, de schaalvergroting en het proces van kwaliteitsvermindering van leraren. Vanaf de jaren negentig kregen scholen veel autonomie. De afgelopen jaren is dat enorm gestimuleerd door de oud-bewindslieden Hermans en Van der Hoeven. Mijn voorganger, Fenna Vergeer, heeft weleens gezegd dat problemen van het ministerie domweg over de schutting werden gekieperd. Dat geldt in de eerste plaats voor de financiële verantwoordelijkheid die via de invoering van de lumpsumfinanciering naar de scholen is overgeheveld tijdens het Schevenings beraad begin jaren negentig. Schoolbesturen krijgen één budget als een totaalbedrag, waarmee zij alles mogen doen. Dat heeft een proces van downgrading tot gevolg, zoals de inspectie constateert. Downgrading staat voor kwaliteitsdaling door het aanstellen van lager opgeleide leraren. Ik citeer de inspectie in haar jaarverslag: door de lumpsumbekostiging is er een financiële prikkel om niet veel mensen op LD-niveau te benoemen. Dat is schaal 12 voor eerstegraads leraren. De inspectie constateert ook dat er vooral lagere onderwijsfuncties worden gecreëerd in de klas, terwijl de hogere functies vooral managementfuncties zijn, buiten het klaslokaal. Ik vind dit een pervers effect.

De kwaliteit is letterlijk opgeofferd voor het budgetbeheer. De commissie erkent dit probleem. Op pagina 140 staat dat de lumpsumbekostiging de druk verhoogt om met goedkoper en onbevoegd personeel te gaan werken. Dat is een essentieel punt, toch adviseert zij om alleen het budget voor zorgleerlingen te oormerken. Dat is op zichzelf een goed voorstel – waar overigens vandaag een motie over is aangenomen, tot mijn vreugde – maar waarom alleen voor zorgleerlingen en niet voor leraren?

De commissie wil ook inzicht in de besteding van het geld in de lumpsum. Welk deel gaat nu naar onderwijs en welk deel gaat naar bureaucratie en overhead? Een goed plan. Ook gezien de steeds hogere reserves van scholen lijkt het mij verantwoord om een knip te maken in de lumpsum of om een schot te plaatsen tussen personeel en materieel. Dan kan er geen geld meer voor leraren weglekken naar andere zaken. Een andere oplossing kan zijn om de lumpsum niet naar de schoolbesturen over te maken, maar naar de scholen zelf. Dat zou al een hele stap zijn.

Uit onderzoek blijkt keer op keer dat de kwaliteit van de leraar in hoge mate de kwaliteit van het onderwijs bepaalt. De commissie schrijft dat zij het eens is met het advies van Rinnooy Kan, maar zegt hier verder vrij weinig over. Er moeten examens komen voor de lerarenopleiding en er wordt gepleit voor een universitaire lerarenopleiding. Dat is goed, maar waarom zegt de commissie niet meer over de kwaliteit van de leraar? Is de commissie het eens met de stelling dat de overheid veel meer moet kijken naar de bevoegdheid van leraren? Dat is nu verregaand overgelaten aan de scholen, via de Wet beroepen in het onderwijs en de Wet op de onderbouw. Daardoor kan men op school bepalen of een leraar bekwaam is om voor de klas te staan. Dat is riskant, want als een school geen leraren heeft, kiest men algauw voor een onbevoegde leraar. Deelt de commissie die zorg? Wat vindt de commissie van de Wet BIO, waarin alleen nog maar naar bekwaamheden van leraren wordt gekeken en niet meer naar bevoegdheid? Moeten die regels niet aangescherpt worden? Wat vindt de commissie van het advies van Rinnooy Kan, die een stevige koppeling bepleit tussen opleiding en beloning? Daarmee kan het proces van downgrading worden tegengegaan. Graag hoor ik hierop een reactie.

De schaalvergroting is een punt dat minstens zoveel schade aan het onderwijs heeft toegebracht als andere vernieuwingen. De commissie adviseert om de menselijke maat te bewaken. Dat is van belang, ook gezien het feit dat scholen steeds meer taken zelf uitvoeren. Hoe kunnen leraren in grote scholen nog voor hun rechten opkomen, tegenover machtige schoolbesturen? Als de commissie dan verwijst naar de medezeggenschap, vind ik dat bedenkelijk. Medezeggenschapsraden zijn vaak niet opgewassen tegen dit soort schoolbesturen.

Dan kom ik op de onderwijstijd. De commissie adviseert om de definitie van onderwijstijd te verbeteren. De huidige 1040 urennorm leidt tot veel verzet. Gisteren was ik nog op een school waar leraren doodongelukkig werden van de norm. Alle franje is uit de school gehaald, excursies en projecten zijn stopgezet, alleen maar om te voldoen aan die urennorm. De staatssecretaris heeft het onderwerp mijns inziens weggeparkeerd via een onderzoek door de inspectie dat over twee jaar komt. Dat is eigenlijk te gek voor woorden. Er moet nu een voorstel gedaan worden voor een nieuwe norm, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen onderwijstijd en lestijd. Dat heb ik zelf bepleit, de commissie doet dat ook en ik wil graag dat de commissie nader ingaat op de vraag wat zij precies verstaat onder lestijd. Is dat les van een bevoegde leraar? Ik vraag de commissie om dat eens naast de definitie te leggen die door de regering tegenwoordig wordt gehanteerd!

De commissie ziet net als de SP problemen met een tweedeling in het voortgezet onderwijs. Het is niet goed als een leerling na zijn twaalfde vrijwel geen overstap meer kan maken naar een ander schooltype. Daarom pleit zij voor meer dwarsverbanden, zodat leerlingen beter kunnen overstappen. Zij vraagt ook om een evaluatie van de verblijfsduurregeling, die maakt dat leerlingen niet langer dan vijf jaar over hun vmbo mogen doen. Is zij het ermee eens dat vijf jaar te kort is? Is zij het er ook mee eens dat segregatie in het voortgezet onderwijs, dus zwarte en witte vmbo-scholen, onwenselijk zijn? Moet hiervoor een actieplan worden gemaakt?

De inspectie is van cruciaal belang voor de bewaking van de kwaliteit van het onderwijs. Toch wordt de inspectie steeds meer op afstand gezet. Er wordt ook 20% op bezuinigd. Het is belangrijk dat de inspectie ten minste eens per vier jaar de school bezoekt. Zij moet dan de kwaliteit controleren, maar terughoudend zijn ten aanzien van de didactiek, schrijft de commissie. Toch vind ik het niet vreemd dat de inspectie bekijkt of goed onderwijs mogelijk wordt op school. Wij zouden het toch niet goed vinden als leerlingen aan hun lot werden overgelaten? De inspectie mag daar best iets van zeggen, want het heeft veel te maken met kwaliteit. Deelt de commissie deze mening?

Eén onderwijsvernieuwing is niet door de commissie behandeld, maar wel zeer actueel. Zij hangt als een donkere wolk boven het middelbaar beroepsonderwijs: het competentiegericht onderwijs. Bij dit onderwijs gaat het vooral om het leren van vaardigheden en competenties en minder om kennis. De vergelijking met Het Nieuwe Leren ligt voor de hand. Is er wel draagvlak voor deze vernieuwing? Komt zij niet voort uit een tunnelvisie? Ik krijg berichten van docenten die echt zeer bezorgd zijn. Zij mogen geen les meer geven, want zij zijn voortaan instructeurs. Managers bepalen het programma, leraren hebben het nakijken. Sommige leraren pleiten voor een nieuw parlementair onderzoek, Dijsselbloem II als het ware, naar het mbo en het hbo. Ik vind dat een goed voorstel en hoor graag het oordeel daarover van de commissie. Ik heb hier enkele vragen over. Hoe oordeelt de commissie over de wijze waarop het competentiegericht onderwijs wordt ingevoerd? Deelt zij de mening dat dit niet in een keer in 2010 aan alle mbo-scholen moet worden opgelegd? Moet dit niet aan de instellingen zelf worden overgelaten? Is het verstandig om uw toetsingskader op het CGO, het competentiegericht leren, toe te passen?

De commissie doet een aantal goede aanbevelingen. De invoering van een toetsingskader is goed om ondoordachte onderwijsvernieuwingen tegen te gaan. Het is verstandig om daarmee mislukkingen te voorkomen, maar daar moet het niet bij blijven, want een toetsingskader kan ook een papieren tijger worden. De commissie wil ook dat het "wat" veel beter wordt vastgelegd. Dat lijkt mij prima, mits het genoeg ruimte aan scholen laat om het onderwijs zelf binnen de eindtermen vorm te geven. Scholen moeten ook geen toetsfabrieken worden. De commissie sluit zich aan bij het advies van Rinnooy Kan. Voor de duidelijkheid: deelt zij ook de mening dat het salaris fors omhoog moet – dat is eigenlijk de kern van het advies van Rinnooy Kan – en dat er een koppeling komt tussen beloning en opleiding?

Het grootste risico van het rapport van de commissie is dat het "hoe" aan de scholen wordt overgelaten. De voorzitter schrijft in het NRC Handelsblad van gisteren: wij willen pedagogiek juist weer helemaal aan de scholen en de docenten overlaten. Dat komt erop neer dat alle autonomie aan de scholen wordt geboden. Daarom is het ook niet verwonderlijk dat de VO-raad, de bestuurders in het voortgezet onderwijs, blij zijn met het rapport van de commissie. Ook minister Plasterk liet al weten dat hij bezig is, het advies op die manier uit te voeren. Hoe kijkt de commissie daar tegenaan? Wat doet de commissie bijvoorbeeld met een school die onbevoegde leraren aanstelt of alleen een salarisverhoging biedt als iemand carrière maakt buiten de klas of als leerlingen grootschalig aan hun lot worden overgelaten onder het mom van Het Nieuwe Leren? Wat kan de overheid daar volgens de commissie tegen ondernemen? De commissie schrijft dat de inspectie terughoudend moet zijn op het vlak van didactiek, maar wij moeten de leerlingen toch niet in de steek laten? Bovendien is het buitengewoon lastig om het "wat" en het "hoe" te scheiden. Het "wat" bepaalt namelijk in grote mate het "hoe", bijvoorbeeld het schrijven van een werkstuk. Kortom: als wij vinden dat de overheid verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het onderwijs, dan kan dat niet losstaan van de onderwijspraktijk.

Hoogleraar Jaap Dronkers zei hier het volgende over: om werkelijk de school terug te geven aan leerkrachten en ouders moeten eerst de enorme schoolbesturen verdwijnen. Deze belangrijke voorwaarde ontbreekt in het rapport. Daarmee zullen de voorstellen niet gerealiseerd worden. Wil de commissie eens reageren op die stelling?

Nooit eerder kwamen problemen rondom onderwijs op deze manier samen. Leerlingen en scholen protesteren tegen de 1040 urennorm. Leraren eisen betere arbeidsvoorwaarden en er is het parlementair onderzoek van de commissie. Daarom noem ik 2008 het jaar van het onderwijs. Het belangrijkste doel is een hoge kwaliteit van het onderwijs. Daarvoor is de kwaliteit van de leraar cruciaal. De leraar heeft te lang ondervonden dat de overheid, beleidsmakers, procesmanagers en adviseurs bepaalden wat zij moesten doen. Wij lopen het risico dat alles aan schoolbesturen en hun vertegenwoordigende instanties wordt overgelaten. Laten wij dat voorkomen. Het moet gaan om de leraar, niet alleen in woorden maar ook in daden. Ik doe daartoe enkele voorstellen.

De heer Depla (PvdA):

Ik heb twee praktische vragen aan de heer Van Dijk. De eerste luidt wat volgens hem de definitie van pedagogiek is. De tweede vraag luidt wat, naar zijn mening, dient te gebeuren wanneer een docent zelf kiest voor het nieuwe leren. Zou hij dat willen verbieden? Hoe ziet hij dat?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Pedagogiek is naar mijn mening een heel breed begrip. Het heeft veel te maken met opvoeding. Daarmee kun je een heel eind komen. Misschien dat de tweede vraag van de heer Depla laat zien waar hij naar toe wilt. Ook het nieuwe leren is een heel breed begrip.

De heer Depla (PvdA):

De heer Depla zegt dat het "wat" en "hoe" in Den Haag moeten worden geregeld. Daarom heb ik de vraag gesteld wat in zijn optiek pedagogiek is. Mijn tweede vraag was de volgende. Stel dat docenten op een school gezamenlijk beslissen dat zij heel ver willen doorschieten in het nieuwe leren, dat de heer Van Dijk niets vindt en waarbij ik ook heel veel kritische kanttekeningen heb. Meent hij dat een school daarin de volledige vrijheid moet hebben? Ja of neen?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Wat de heer Depla zegt, is echt verkeerd. Ik heb helemaal niet gezegd dat het "wat" en het "hoe" in Den Haag geregeld moeten worden. Sterker nog, dat zou levensgevaarlijk zijn. De partij van de heer Depla heeft dat tien jaar geleden gedaan met het studiehuis, de basisvorming en noem maar op. Daar moeten wij van af. Ik acht het een goede zaak dat de overheid vastlegt wat het "wat" moet zijn. Dat kan bijvoorbeeld in centrale eindexamens. Wij doen dat al lang. Ik vraag mij af of je er daarmee bent. Als een school overgaat tot een bepaalde vorm van onderwijs, zoals het nieuwe leren, en het gevolg daarvan zou zijn dat leerlingen grootschalig aan hun lot worden overgelaten en zij geen begeleiding en geen structuur meer krijgen, acht ik dat schadelijk. Ik acht het volstrekt begrijpelijk als de inspectie daarover haar zorg uitspreekt. Het nieuwe leren an sich kunnen wij zien als zelfstandig leren. Dat kan voor bepaalde leerlingen buitengewoon geschikt zijn. Sommige heel hoogbegaafde kinderen kunnen heel goed zelf leren. Maar je mag het nooit aan het hele land opleggen. Dat was min of meer het idee van het studiehuis. Dat was niet verstandig.

De heer Depla (PvdA):

De heer Van Dijk heeft het rapport niet helemaal goed gelezen. Het studiehuis was niet opgelegd. Het was een eigen keuze.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Het was wel opgelegd. Door de inspectie.

De heer Depla (PvdA):

Dat ben ik helemaal met u eens. Ik wil even terugkomen op de inbreng van de heer Van Dijk van zo-even. Hij verwijt de commissie dat zij weer te veel aan de schoolbesturen wil overlaten door het "hoe" aan de school over te laten. Beschrijft hij niet gewoon slecht management? Gooit hij niet het kind met het badwater weg? Hij is zo inconsequent als wat. Hij zegt dat het "hoe" en het "wat" in de jaren negentig naar Den Haag zijn gehaald en dat wij dat niet meer moeten doen. Maar hij zegt ook dat de inspectie moet ingrijpen als er iets gebeurt wat hij als landelijk politicus van de SP niet goed vindt. Dat is toch inconsequent? Moeten wij niet consequenter zijn als wij de docent en de professional weer in positie willen brengen en vaststellen dat men dit op de scholen maar zelf moet regelen? Wij moeten de docent in positie brengen in plaats van het naar Den Haag te halen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik zal proberen om aan de heer Depla uit te leggen wat voor ellende door kabinetspartijen is aangericht waardoor wij met dit probleem te kampen hebben. Je moet drie partijen onderscheiden: de leraren, de schoolbesturen en de overheid. In de jaren negentig heeft de Partij van de Arbeid alles willen voorschrijven: studiehuis, basisvorming, tweede fase, vmbo, noem maar op. Het werd helemaal dichtgetimmerd. Het werd zo op de scholen gedropt. Dat werd ellende. Vervolgens is onder leiding van liberale ministers als Hermans en Van der Hoeven gezegd dat wij ons nooit meer met het onderwijs moeten bemoeien. Dat zou afschuwelijk zijn, want dan kreeg je dat PvdA-beleid. Wij zouden de scholen helemaal met rust moeten laten. Dat heette autonomie. Daarin zitten wij nu. De scholen zijn nu volstrekt oppermachtig. Ik doel op de schoolbesturen. Die gaan over het geld, bevoegdheid en kwaliteit. Uit die knoop moeten wij nu weer komen. De overheid gaat over de randvoorwaarden: geld, kwaliteit, bevoegdheden. De leraar krijgt maximale vrijheid om het onderwijs in te richten zoals hij dat wil. Als hij op een verantwoorde manier met onderwijsvernieuwingen kan omgaan, als hij structuur, begeleiding en intensief onderwijs kan bieden onder het mom van het nieuwe leren, dan mag hij dat van mij doen.

De heer Depla (PvdA):

Dat klinkt al een stuk genuanceerder. Eerder heeft de heer van Dijk gezegd dat het "wat" en "hoe" naar Den Haag moeten. In zijn nadere uitleg constateer ik dat de heer van Dijk net als de commissie het onderscheid heel scherp maakt. Daar ben ik blij om. Langs die lijn kunnen wij volgens mij gezamenlijk heel wat goeds brengen. Ik vind het ook fijn dat de heer Jasper van Dijk, net zoals ik deed, precies heeft aangegeven, hoe het in de jaren negentig de ene keer te ver in de ene kant doorschoot en de andere keer in de andere kant. Ik vind het alleen jammer dat hij elke keer vergeet om precies te onderscheiden wat Haagse regelgeving is en wat fantoomregelgeving. Dat is wel noodzakelijk, want anders krijgen wij de mechanismen niet scherp. Als wij dat niet onderscheiden, krijgen wij keer op keer met hetzelfde te maken. Daarover komen wij vast nog wel te spreken.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Haagse regels en fantoomregels werden allebei door Tineke Netelenbos in de scholen neergelegd. Er was met haar niet te praten over het speciaal onderwijs in het vmbo. Dat moest erin. Er was niet met haar te praten over een aanpassing van het studiehuis. Een meneer komt met een rapport aan waarin staat dat het studiehuis niet goed is voor zorgleerlingen, en mevrouw Netelenbos zegt: het maakt mij niet uit, de invoering gaat door. Dat is een schandalige manier van politiek bedrijven, en de heer Depla zou daarvoor nu verantwoordelijkheid moeten nemen. Dit rapport zouden wij moeten gebruiken om het voortaan anders te kunnen gaan doen. Maximale vrijheid voor de leraar staat voorop; de overheid regelt de randvoorwaarden en de schoolbesturen kunnen worden ingeperkt.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Voor de beantwoording van mijn vraag mag u wel even van het sinaasappelkistje af, hoor.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Wat aardig. Dank u.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

U hebt het over verantwoordelijkheid en over het nemen van verantwoording. Als ik het goed begrepen heb, hebt u ingestemd met de invoering van het vmbo zonder deel te nemen aan het debat. Ik heb me laten vertellen dat dit ook bij de tweede fase zo was, maar dat weet ik niet helemaal zeker. Ingestemd hebt u in ieder geval, en volgens mij hebt u ook daarbij niet deelgenomen aan het debat. Klopt dat?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ja, wij hebben ingestemd met de profielen. De tweede fase is niet hetzelfde als het studiehuis. Dat laatste werd opgelegd door het kabinet zonder dat de Kamer dat wist. Met betrekking tot het vmbo ging het om de samenvoeging van het vbo en de mavo.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Hoe het allemaal precies gelopen is, laat ik graag aan u over. U hebt in ieder geval ingestemd met grote onderwijsvernieuwingen zonder deel te nemen aan het debat. Ik ben altijd te porren voor een partijtje coalitiepesten, al bent u daar een stuk beter in dan ik. Volgens mij kun je echter niet terugkijken op de jaren negentig zonder daarbij zelf verantwoordelijkheid te nemen. De enige keer dat ik u heb horen zeggen dat iets de verantwoordelijkheid van de Kamer was, zei u tegelijkertijd dat dit kwam omdat de ministers de Kamer niet goed geïnformeerd hadden. Ik moet zeggen dat ik dit nogal beschamend vind. Wil dat zeggen dat u eigenlijk alle verantwoordelijkheid voor uw eigen stemgedrag wegwerpt, zegt dat dit ongelukjes zijn geweest en alle verantwoordelijkheid bij PvdA-ministers legt?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Zoals ik al zei, heeft de SP-fractie nooit gestemd voor het ontwerp van de basisvorming en de invoering daarvan, want toen zaten wij nog niet eens in de Kamer. Het was een rampzalig voorstel; iedereen is het daar nu over eens.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Het is heel makkelijk om te zeggen dat iets rampzalig was als je niet deelnam aan het debat.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Het is ook onzin om te zeggen dat je er dan niets over mag zeggen. Wij moeten vandaag lering trekken uit iets wat in het verleden is gebeurd. De SP had in de periode 1994-1998 twee Kamerzetels. Zij deed inderdaad niet aan alle debatten mee. Ik ben trouwens benieuwd wat uw eigen partij in dat debat heeft gezegd. Ik leg alle verantwoordelijkheid voor het bedenken van de basisvorming, het vmbo en de tweede fase bij de verantwoordelijke bewindslieden, en ik constateer – dat staat ook in dit rapport – dat de Kamer nu net over de bezwaren die aan het studiehuis en aan het vmbo kleefden, cruciale informatie niet heeft gekregen. Dat vind ik buitengewoon schadelijk.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik vind dit een ongelooflijk zwaktebod. De SP-fractie kon in alle gevallen tegenstemmen. Zij heeft daar een lange traditie in, maar zij heeft dat niet gedaan.

De heer Jasper van Dijk (SP):

U ging er overigens in mee.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ja, maar ik zal dan ook een volstrekt ander verhaal houden dan u. Wij hebben ingestemd, en ik neem dus verantwoordelijkheid. Ik neem ook verantwoordelijkheid voor fouten die zijn gemaakt. Ik vind het echt een gotspe dat een partij jaar in jaar uit instemt met grootschalige onderwijsvernieuwingen, zelfs niet deelneemt aan de debatten erover – op de momenten waarop zij tegen de regering had kunnen zeggen: u doet het fout, u geeft ons niet voldoende informatie, was zij er dus gewoon niet – en dan achteraf zegt: wij hebben van niets geweten. Dat is echt zwak.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik vind dit echt een ongelooflijk drama om niets. U kunt maar twee voorbeelden noemen, het vmbo en de tweede fase. Het ging niet om het studiehuis, niet om de basisvorming, niet om de Wet op de beroepen in het onderwijs, niet om de schaalvergroting, niet om het grootschalig op afstand zetten van het onderwijs. Sterker nog, toen het vmbo was ingevoerd, hebben wij een rapportje gemaakt: "Het vmbo verdient beter". Wij hebben toen precies de problemen die er nu met het vmbo zijn aan de kaak gesteld. Minister Van der Hoeven heeft daar ook naar geluisterd. Zij heeft gezegd dat de basisvorming geen goed idee was.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Leuk dat u een rapportje hebt gemaakt, maar u hebt ingestemd, zonder deel te nemen aan het debat. Hoe kunt u anderen tot verantwoording dwingen als u zelf geen verantwoordelijkheid neemt?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik neem er de verantwoordelijkheid voor dat de SP instemde met het vmbo en de tweede fase, maar niet voor al die andere dingen. Niet voor het studiehuis en niet voor alle problemen die er daarna uit zijn voortgekomen. Ik doe dat ook niet voor het feit dat er informatie is achtergehouden door bewindspersonen. Op een gegeven moment moet je je knopen tellen en vaststellen dat wij, de politiek, het niet goed hebben gedaan. Wij moeten het anders gaan doen. Wij moeten zorgen voor draagvlak en voor wetenschappelijke onderbouwing.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Na dit potje linkse koeien uit de sloot halen, heb ik nog een vraag over de opmerking van de heer Van Dijk dat de leraren hun zelfstandigheid terug moeten krijgen, dat de overheid randvoorwaarden moet stellen, maar dat wel moet worden gecontroleerd of het goed gaat. Begrijp ik hieruit dat de heer Van Dijk het voorstel uit het rapport-Dijsselbloem om tussentijds te toetsen omarmt?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Vernieuwingen toetsen?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Leerlingen uiteraard! Het moet sociaal rechtvaardig zijn. Men moet weten waar de kinderen staan. Zij moeten worden bijgespijkerd, zodat zij in de vervolgopleiding niet uitvallen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik erken dat het gevaar is dat scholen veranderen in toetsfabrieken. Wij moeten zeker ook in de gaten houden hoe een leerling vordert. Het is een beetje en/en.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Deelt u mijn opvatting dat aan het eind van het basisonderwijs er een verplichte Cito-toets moet zijn voor iedereen? U wilt ook scholen controleren en, naar ik aanneem, transparant maken. Wilt u dan een Cito-toets voor iedereen en niet alleen voor de leerlingen die het wel zullen halen?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik ben niet voor een verplichte Cito-toets. Een toets an sich doet helemaal niets. Wat heb je eraan om overal toetsen in te voeren? Je moet het onderwijs verbeteren. Met een verplichte toets zet je de leerlingen onder druk. Zij kunnen blijven zitten. Dat probleem is al eens eerder aangekaart. Daarmee moet je oppassen. Je moet het onderwijs verbeteren en heel goed bijhouden in hoeverre een leerling vordert. Scholen moeten geen toetsfabriek worden.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Hoe wil de heer Van Dijk de kwaliteit van het onderwijs dan meten? Als het ertoe leidt dat in het vervolgonderwijs 70% uitvalt of op de pabo-opleiding 70% het taalniveau van groep 8 heeft, hoe moeten wij daar dan uitkomen?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Het is nogal gemakkelijk om overal toetsen verplicht te stellen als er vervolgens een lerarentekort is, de scholen groot zijn en de klassen groot zijn. Dan moet je niet roepen dat het zo slecht gaat met het onderwijs. Je moet het probleem bij de wortel aanpakken. Er moeten meer leraren komen, de salarissen moeten omhoog en de kwaliteit moet omhoog. Dat kan best via een leerlingvolgsysteem binnen een school, maar het is veel te gemakkelijk om alleen toetsen in te voeren.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik kom even terug op het debatje tussen u en mevrouw Halsema. U zegt dat de SP niet heeft deelgenomen aan het debat, maar wel ingestemd met het vmbo. Uit het rapport van de commissie-Dijsselbloem blijkt dat het goed is gegaan met het vmbo. Als u niet deelneemt aan het debat gaat het goed met de onderwijsvernieuwing. Dat zou de conclusie kunnen zijn.

Wat u daarvoor zei vond ik nog veel interessanter. Volgens mij schreef u nieuw staatsrecht. Hoewel de Kamer heeft ingestemd met de onderwijsvernieuwingen, houdt u het kabinet daarvoor verantwoordelijk. Volgens mij klopt dat niet met het staatsrecht. Op het moment dat de regering iets doet, wordt zij door ons gecontroleerd. Als wij dat sanctioneren, kunt u niet de schuld geven aan het kabinet. Het is dan gewoon de verantwoordelijkheid van de Kamer.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik vind dit eerlijk gezegd een technisch pietprutverhaal.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Laten wij met respect over interventies spreken en niet alles als pietprut afdoen als dat even niet bevalt. Ik hoor graag een serieuze reactie van u. Het irriteert mij dat u verantwoordelijkheid wilt afschuiven op iemand anders. Dat is mij drie slagen te gemakkelijk. Reageer even serieus op wat naar voren wordt gebracht. U kunt niet zeggen dat dit alleen maar de verantwoordelijkheid is van het kabinet. Terwijl de Kamer, met 150 zetels, heeft ingestemd met hetgeen hier gebeurt.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Natuurlijk is dat staatsrechtelijk juist. Daar gaat het echter helemaal niet om. Het gaat erom dat met name de PvdA bedenker was van onderwijsvernieuwingen die vernielingen bleken te zijn: basisvorming, vmbo, studiehuis, tweede fase. In het rapport van de commissie lees ik dat de Kamer cruciale informatie is onthouden. Ook aan u, mijnheer Van Dijk! De Kamer wist niet dat er kritiek was op het studiehuis, de Kamer wist niet dat het speciaal onderwijs helemaal niet in het vmbo wilde worden opgenomen. Dit alles wist de Kamer niet. Wij hadden niet de juiste informatie. Daarom is dit rapport zo goed. In die zin zeg ik dat de regering ideeën heeft bedacht en de initiatiefnemer van plannen was die zeer schadelijke gevolgen hebben gehad.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ook dit vind ik te gemakkelijk. Is het zo dat het altijd misgegaan is op basis van een gebrek aan informatie? U haalt één situatie aan waarin dat gebeurde. Dat is prima, maar...

De heer Jasper van Dijk (SP):

Twee.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Goed, twee dan. Oké. Als wij nog even doorgaan, kunt u misschien zelfs op drie situaties komen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Vond u het ook erg dat die informatie de Kamer werd onthouden?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Volgens mij ben ik nog aan het woord. Het punt is dat u het daarop niet kunt afschuiven. Het punt is dat u in de Kamer zat en hebt meegestemd met de uiteindelijke onderwijsvernieuwing. Dat u dat nu onderwijsvernieling noemt, is een mooie quote, een mooie oneliner, maar doet geen recht aan het beeld van wat er werkelijk is gebeurd. Het zou u sieren wanneer u in de Kamer zou zeggen dat uw fractie ook fouten heeft gemaakt.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Dat heb ik net gezegd.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Nee, dat hebt u niet.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik heb dat zojuist gezegd tegen mevrouw Halsema.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Nee, u hebt de schuld eenzijdig afgeschoven op het kabinet. Het zou enigszins van deemoedigheid getuigen wanneer u er op dit moment iets rustiger over zou praten dan u nu doet.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik vind het bijna wanhopig hoe de CDA-fractie hier tekeer gaat tegenover de destijds tweekoppige fractie van de SP. Als kleine fractie kun je niet aan alle debatten meedoen, dat zal de fractievoorzitter van de SGP mij kunnen vertellen. Hij was er wel bij, maar hij was dus op dat moment niet bij een ander debat. Ik zal nog een keer uitzoeken welk debat dat was. Ik vind het eerlijk gezegd een beetje zielig hoe dit gaat. In het rapport wordt toch vastgesteld wat er met het onderwijs is gebeurd. Er kan heel veel aan de SP toegeschreven worden, maar wij zaten niet in de kabinetten die koste wat het kost de veranderingen moesten invoeren. Wij hebben rapporten geschreven over het vmbo, wij hebben kritiek gehad op het uitkleden van de leraar en op het op afstand zetten van de verantwoordelijkheden van de overheid voor salarissen en bevoegdheden. In die zin is het onderwijs enorm in de steek gelaten en verwaarloosd. Daar moet nu iets aan gedaan worden.

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik weet als geen ander hoe moeilijk het vaak is om de Kameragenda te tackelen. Op de momenten dat het erom spant, moet je echter wel aanwezig zijn. Dat zijn die momenten waarop je in de Kamer als collectief de rol hebt van medewetgevende macht. Die medewetgevende taak maakt je, als er met een wetsvoorstel is ingestemd, medeverantwoordelijk voor dat wetsvoorstel. De uitvoeringskant is weliswaar vervolgens aan de regering, maar ik ben het écht eens met collega Jan Jacob van Dijk; als je met iets hebt ingestemd kun je je daar vervolgens niet meer helemaal van losmaken en vrijmaken. Dat is toch heel helder, daar is toch geen discussie over mogelijk?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Dat is waar, maar dan moet je wel precies zijn. Het ging om de invoering van het vmbo en om de tweede fase. Het ging niet om het studiehuis, dat werd indirect aan de scholen opgelegd. Het ging niet over de basisvorming, daar heeft mijn fractie nooit vóór gestemd. Het ging niet over het uitkleden van het beroep van leraar, daar hebben wij tegen gestemd, bij de Wet BIO. Het ging niet over de verlaging van de salarissen of de schaalvergroting.

De voorzitter:

U herhaalt zich.

De heer Jasper van Dijk (SP):

De heer Van der Vlies heeft echter een punt: de SP-fractie heeft vóór het vmbo en de tweede fase gestemd. Later, toen wij alle artikelen onder ogen kregen over rapporten die onder tafel werden gestopt, hebben wij gezegd dat het een gevaarlijke ontwikkeling was, dat wij het niet zo moesten doen.

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik heb nog één kleine kanttekening. Het studiehuis is hier niet via een zijdeur binnengekomen. Echt niet.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Nou ...

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik herinner mij debatten over de formule van het studiehuis. Ik zal straks citaten uit de Handelingen geven.

De heer Jasper van Dijk (SP):

U zou de memorie van toelichting bij de wet op de tweede fase moeten lezen. De heer Zijlstra heeft er in het verhoor prachtige citaten over overlegd. Daar staat in dat het studiehuis onderdeel is van de tweede fase. Het klopt dat het niet in de wet staat, maar het werd wel ongelofelijk dwingend aan de scholen opgelegd. Er was geen ontkomen aan.

De heer Slob (ChristenUnie):

Ik heb nog een vraag over het kijken naar de toekomst, waarbij ik merk dat u de docenten in een zekere positie wilt brengen. Het valt mij daarbij op dat u hen voortdurend uitspeelt tegen anderen binnen de school die ook verantwoordelijkheden dragen, zoals schoolleiders of het schoolbestuur. Ik moet u zeggen dat ik wat moeite heb met de wijze waarop u dat zo naar voren brengt. Daarmee zegt u namelijk indirect dat laatstgenoemden niet het goede met het onderwijs voor hebben en dat zij eigenlijk indirect verhinderen dat er op de school de goede dingen gebeuren. Of heb ik u verkeerd begrepen? Zo niet, dan is het van belang dat u toch nog enige nuance aanbrengt als het gaat om de verantwoordelijkheden die deze mensen dragen. Degenen die in het schoolbestuur zitten zijn zelfs de dragers van de onderwijsvrijheid. Zelfs grondwettelijk hebben zij een positie waar wij als medewetgevers niet zomaar omheen kunnen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik weet dat u groot voorstander bent van autonome schoolbesturen. Ik zou ook graag willen dat u eens heel goed keek naar het jaarverslag 2006 van de Onderwijsinspectie, waarin staat dat die autonomie en de vrijheid van financiering een prikkel geven om goedkopere leraren aan te stellen. Dan beschuldig ik die schoolbesturen nog niet eens. Dat gebeurt nu eenmaal. Als je iemand een spaarpot geeft en je tegen hem zegt dat hij daarvoor verantwoordelijk is en dat hij verder niet meer op hulp behoeft te rekenen van de overheid, dan gaat diegene heel zuinig inkopen. Maar wij hebben het wel over het onderwijs in Nederland. Wij zien nu dat de eerstegraadsleraren vertrekken uit de scholen, terwijl ik ze graag in de scholen wil houden samen met die uitstekende tweedegraadsleraren. De schoolbesturen worden nu echter geprikkeld om goedkopere leraren aan te stellen. En dat is een bedreiging voor de kwaliteit. Dan kunt u wel aankomen met artikel 23 en autonomie, maar ik sta voor kwaliteit. Ik maak mij grote zorgen over de toegenomen macht van de schoolbesturen.

De heer Slob (ChristenUnie):

Het valt mij op dat u heel hard gaat praten als ik dit soort vragen stel. Ik weet niet waarom dat zo is. Bovendien geeft u geen antwoord op mijn vraag. De suggestie die spreekt uit de manier waarop u docenten min of meer uitspeelt tegen schoolleiders en schoolbestuurders, is dat schoolleiders en schoolbestuurders niet het goede met hun school voor zouden hebben en dat het belang van die school het beste in handen is bij de docenten. De vraag is of u daarmee – ik vind dat vrij eendimensionaal – recht doet aan wat er in de werkelijkheid gebeurt. Ik zie heel veel schoolleiders en schoolbestuurders die vaak op vrijwillige basis hun stinkende best doen om het goede voor hun school en de leerlingen te zoeken.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Het valt mij op dat de heer Slob niet luistert. Ik zie dat er een ander belang is voor schoolbestuurders dan voor leraren. Een leraar wil gewoon onderwijs geven, die wil zijn best daarvoor doen. Een schoolbestuur is door de verantwoordelijkheid die het heeft gekregen, met andere dingen bezig, zoals schaalvergroting, budgetinperking en beleggen. Dat zijn de verantwoordelijkheden die de schoolbesturen hebben gekregen, Dat vindt u prima. Daar gaat ook ons meningsverschil over. Het is mijn zorgpunt. Ik vind dat de overheid verantwoordelijk moet zijn voor de financiering van het onderwijs en niet de schoolbesturen die nu prikkels krijgen om de kwaliteit van het onderwijs te doen dalen. Dat zeg niet ik, dat zegt de inspectie: downgrading, kwaliteitsdaling.

De heer Slob (ChristenUnie):

Het is logisch dat een schoolleider een andere verantwoordelijkheid heeft dan iemand die voor de klas staat of die schoolbestuurder is. Het doel van al deze mensen met die verschillende verantwoordelijkheden is hetzelfde, namelijk dat ze het beste zoeken voor de leerlingen. Daar moeten wij hier niet aan gaan twijfelen. Dan mogen wij natuurlijk best kritisch kijken naar de wijze waarop die verantwoordelijkheden worden ingevuld, maar wij moeten niet de suggestie hier neerleggen dat als je geen docent bent maar schoolleider of schoolbestuurder je andere agenda's zou hebben en je niet het goede voor je leerlingen zoekt. Dan doe je echt geen recht aan al die mensen in het land die er juist heel veel energie in steken en echt het goede zoeken voor hun leerlingen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik weet dat de ChristenUnie belang hecht aan de autonomie en de vrijheid van scholen en dat er schoolbesturen en managers zijn die ontzettend hard hun best doen. Maar door de manier waarop de overheid, de politiek, het onderwijs nu organiseert, worden schoolbesturen gedwongen om op hun geld te gaan letten, om goedkoper te gaan inkopen, om te gaan reserveren, om miljarden euro's op de bank te gaan zetten. Het zijn vaak de werkgevers die zeggen "wij hebben een gezamenlijk belang, laten wij geen ruzie maken". Ik vind dat niet verantwoord. Ik vind dat de overheid pal moet staat voor die leraar.

Mijn voorstellen. Lerarensalarissen dienen landelijk geregeld te worden. Het niveau van de leraar is zeer bepalend voor het niveau van het onderwijs. Om het proces van downgrading te stoppen moeten de lerarensalarissen uit de lumpsumfinanciering. Het salaris wordt dan landelijk geregeld en de beloning wordt dan gekoppeld aan de opleiding. Tweedegraadsleraren kunnen via een extra opleiding en specialisering een hogere schaal krijgen.

Bevoegde leraren. Een kwart van de leraren heeft momenteel niet de juiste papieren in het voortgezet onderwijs. Dat leidt tot een ongewenste kwaliteitsdaling. Onderwijs moet door bevoegde leraren gegeven worden. Zij-instromers krijgen maximaal twee jaar de tijd om hun bevoegdheid te halen. Om de werkdruk te verminderen wordt onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van een maximale groepsgrootte, bijvoorbeeld twintig, en een maximumaantal lesuren, eveneens bijvoorbeeld twintig lesuren per week.

Meer invloed voor de leraren. Leraren en directie bepalen de visie van de school en de gezamenlijke pedagogisch-didactische koers. Individuele leraren en vaksecties werken dit nader uit binnen de kaders van de wet. Het management wordt tot een minimum beperkt en zorgt voor de randvoorwaarden voor goed onderwijs.

Twee adviezen van de commissie deel ik ten zeerste: het oormerken van het budget voor achterstandsleerlingen en een toetsingskader om te voorkomen dat onderwijsvernieuwingen van bovenaf worden opgelegd. Een wetenschappelijke onderbouwing wordt gegeven. Het toetsingskader zou ook moeten worden toegepast op het competentiegericht onderwijs. Graag een reactie daarop.

De commissie bepleit een veel scherpere afbakening van verantwoordelijkheden. "Wat is aan de overheid en wat is aan de school?", zo vraagt zij zich af. "En wat is aan de leraar?", zou ik daaraan willen toevoegen. Daartoe bepleit de commissie een fundamentele herziening, want verantwoordelijkheden moeten worden hersteld. Ik ben het daar grondig mee eens en ik hoop van harte dat betrokkenen meekijken. In juni voeren wij het debat met de regering. Zij kan dan een enorme stap zetten. Het is de lakmoesproef voor de Tweede Kamer. Ik zou zeggen: als wij het nu niet doen, wanneer dan wel?

Ik bedank de commissie voor haar werk. Ik hoop dat het een trendbreuk in het onderwijs oplevert.

De vergadering wordt van 18.50 uur tot 19.50 uur geschorst.

De heer Van der Vlies (SGP):

Mevrouw de voorzitter. In zijn Reflecties op de maatschappijvernieuwing van 1789 in Frankrijk benadrukt Edmund Burke dat een verandering altijd moet aansluiten bij de menselijke natuur. Ik citeer: een man vol met warm theoretische goedwillendheid kan zijn maatschappij anders ingericht willen zien dan hij deze aantreft, maar een goede patriot en een echte politicus bekijkt altijd hoe hij het beste kan maken van het bestaande materiaal in zijn land. Een instelling om te behouden, samen met bekwaamheid om te verbeteren, dat zou mijn definitie van een staatsman zijn. Einde citaat. Zijn boek is een aanklacht tegen alle revolutionairen die vanaf de tekentafel een nieuwe ordening van de samenleving willen doorvoeren. De defecten in de staat moeten wij benaderen als waren het de wonden van onze vader, zo zegt hij. In dat geval nemen wij niet het hele systeem op de schop, maar nemen wij alleen de defecten weg.

Het is veelzeggend dat het deelrapport van de hoogleraren onderwijsrecht met dezelfde conservatieve inslag als Edmund Burke opent. Elke vernieuwing die het uitvloeisel vormt van een ideologie, moet als de pest worden vermeden, zo citeren de hoogleraren met instemming een vooraanstaand onderwijshistorica uit de Verenigde Staten. Het onderwijs wordt volgens haar niet geholpen met wondermiddelen en passies, maar wel met meer aandacht voor fundamentele waarheden die de toets van de tijd hebben doorstaan. De waarheden die zij vervolgens beschrijft, zijn door ieder nuchter denkend mens te ontdekken. Ik zal ze straks nog noemen.

De vergelijking tussen de gedachten van Edmund Burke en het rapport Tijd voor onderwijs betreft niet alleen de wijze waarop vernieuwingen dienen plaats te vinden. De inhoud van de vernieuwingen is hier zeer nauw mee verbonden. De Franse Revolutie markeert het begin van het tijdperk van de mensenrechten, waarvan het gelijkheidsrecht de belangrijkste kern vormt. Weliswaar kende de revolutie drie leuzen: vrijheid, gelijkheid en broederschap, maar de gelijkheid genoot het recht van de sterkste en vertrapte alras zijn broeders. Hetzelfde drama herhaalt zich overigens momenteel in de strijd tussen grondrechten. Burke keerde zich tegen deze gelijkheid. Verscheidenheid tussen mensen is een belangrijk kenmerk en voorrecht van de natuur.

De uitwerking van het Franse gelijkheidsdenken heeft in de Nederlandse samenleving vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw zeer duidelijk vorm gekregen. De hoogleraren onderwijsrecht noemen het jaar 1968 het hart van een periode die een groeiende belangstelling liet zien voor de bestrijding van ongelijkheid in de verdeling van kansen in de samenleving. Het onderwijs is van deze ontwikkeling niet gevrijwaard. Sterker nog, het onderwijs is gehanteerd als belangrijk middel. Linkse fracties hebben consequent op dat aambeeld gehamerd. In het voorlopig verslag naar aanleiding van het wetsvoorstel Basisvorming komt de ambitie van de PvdA-fractie krachtig tot uitdrukking. Ik citeer: De leden van de fractie van de Partij van de Arbeid hebben met meer dan gebruikelijke belangstelling kennisgenomen van dit wetsvoorstel. In hun kring bestaat immers een lange traditie van denken over basisvorming als instrument voor bestrijding van ongelijkheid van onderwijskansen. Einde citaat.

Het is dan ook wel frappant dat de commissie die de drie grote onderwijsvernieuwingen heeft onderzocht, nu juist onder leiding staat van een Kamerlid uit die stal. Het rapport velt immers stevige oordelen over de gevoerde politiek. Dat siert de commissie. Er is nu immers ruimte voor zelfreflectie. Ik kom daar ook namens de SGP-fractie aan toe. Tegelijkertijd betekent dit het failliet van de gelijkheidsideologie. Het valt niet te ontkennen dat de voornaamste kritiekpunten die het rapport Tijd voor onderwijs aanvoert, vrijwel allemaal reeds door meer conservatieve fracties in de belangrijke onderwijsdebatten van de vorige eeuw zijn benoemd. Wie de ontwikkeling van het Nederlandse onderwijsbestel in de afgelopen decennia beschouwt, kan niet anders concluderen dan dat dit bestel meer gebaat is geweest bij die laatstgenoemde invalshoek dan bij de eerstgenoemde.

De heer Depla (PvdA):

Waar leest u in het rapport dat het ideaal van gelijke kansen bij het grofvuil zou moeten? Dat suggereert u namelijk.

De heer Van der Vlies (SGP):

Dat heb ik niet beweerd. Ik zou dat ideaal zo lang mogelijk willen volhouden, maar wij hebben het te lang volgehouden. Daar kom ik straks op terug.

De heer Depla (PvdA):

U zei dat in het rapport gehakt wordt gemaakt van het gelijkheidsideaal. Het rapport maakt volgens mij geen gehakt van het gelijkheidsideaal. Het stelt dat iedereen op dezelfde manier moet worden behandeld. Bedoelt u dat of zegt u dat het rapport dat ideaal aan de kant wil zetten?

De heer Van der Vlies (SGP):

Nee, dat laatste dus niet.

De heer Depla (PvdA):

Dan zijn wij het eens.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ook ik heb een vraag aan de heer Van der Vlies, overigens met complimenten voor het betoog tot dusver. Zegt de heer Van der Vlies dat de onderwijsvernieuwingen kapot zijn gegaan aan ideologische vooringenomenheid, met name linkse ideologische vooringenomenheid – coalitieregeringen hebben dat beleid vanaf de jaren tachtig echter vormgegeven, waaronder ook het CDA en de VVD – en bijvoorbeeld niet aan menselijke tekorten in de uitvoering, de planning en de voorbereiding? Zegt de heer Van der Vlies eigenlijk dat het, ongeacht een goede voorbereiding, een goede planning en een goede uitvoering, vanwege de ideologie wel moest falen?

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik heb ook in het rapport gelezen dat daarbij wel de vinger wordt gelegd; de conclusie eraan verbinden is een ander verhaal. Ik voel mij er medeschuldig aan – ik kom later nog toe aan die zelfreflectie – dat wij eigenlijk te lang zijn doorgegaan op de vooronderstelling dat als je alle kinderen hetzelfde aanbiedt, zij die kans wel pakken. Zij hebben daarvoor niet over de hele breedte de innerlijke mogelijkheid gehad.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik stel u die vraag ook omdat het mij eerlijk gezegd treft dat de commissie precies die kwestie onbeantwoord laat. Stel dat was uitgegaan van het ideaal van de middenschool of de basisvorming, zoals de WRR het graag had gezien. Er zijn daarna hele grote fouten op gemaakt, door Wallage en anderen en het is ook niet goed uitgevoerd. Stel echter dat het heel anders was uitgevoerd. Was het dan altijd tot falen gedoemd geweest, omdat het gaat om een onwerkbaar ideaal dat je in de onderwijspraktijk wilt gieten? Of zijn de onderwijsvernieuwingen mislukt door bestuurlijke en politieke tekortkomingen?

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik denk niet dat je dat zo kunt knippen. De mogelijkheden die de leerlingen worden geboden, zijn medebepalend voor de prestaties, ook in onderling vergelijk. Het is echter niet zo dat welke mogelijkheden je ook hebt, als je maar hetzelfde van hen vraagt, zij allen daarin opgetrokken worden.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik stel de vraag ook omdat eigenlijk in alle ons omringende landen selectie van kinderen uitgesteld wordt tot een veel later moment. Deze praktijk wordt ook verdedigd en uitgedragen door buitengewoon conservatieve regeringen, die je zo in de traditie van Edmund Burke kunt plaatsen. In Nederland is het een ideologisch artikel geworden; dat ben ik direct met u eens. Dat maakt de discussie erover ook onmogelijk. In andere landen is het een buitengewoon praktische maatregel geweest ten faveure van het vergroten van de kansen van achterstandsleerlingen. Daar heeft het ook gewerkt en daar werkt het. Dat is ook mijn kritiek op de ideologische benadering van de heer Van der Vlies. Hij ideologiseert bijvoorbeeld de middenschool zo sterk dat hij daardoor geen oog meer heeft voor vergelijkbare instituties in andere landen, die het voertuig zijn van conservatieve regeringen.

De heer Van der Vlies (SGP):

Bij de uitdaging om het best mogelijke uit elke leerling te halen zal mevrouw Halsema mij nooit tegen komen, maar mij altijd mee hebben. Dat is helder. Ik constateer echter dat niet alle kinderen tot hetzelfde in staat zijn. Dat is wat ik inbreng. Wij hebben te lang gedacht dat door verbetering van de omstandigheden de verschillen een heel eind bij zullen trekken. In die gedachte heb ik zelf ook geleefd, zo zeg ik eerlijk. De contourennota over de middenschool heb ik overigens nog met de heer Van Kemenade besproken in dit huis. Die nota had nog een andere lading.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dit ideologische conflict ligt onder het rapport en het onderwijsdebat. Ik heb nooit geloofd in het idee dat kinderen tot gelijke niveaus te trekken zijn of tot gelijkheid. Ik heb daar nooit in geloofd. Als ik de oude Handelingen lees, heeft mijn partij daar ook nooit in geloofd. De leidende gedachte achter eerdere onderwijsvernieuwingen was die van gelijke kansen. Dat is iets anders dan wat de heer Van der Vlies zegt. Die spreekt van een ideaal van gelijke uitkomsten en gelijkheid over de gehele linie. Dat ideaal is echter volgens mij nooit door iemand verdedigd.

De heer Van der Vlies (SGP):

De extreme conclusie, dat iedereen tot een gelijke prestatie, cognitief en in vaardigheid, kan komen, is niet beleden of aangehangen. Doelstelling was om de ongelijke kansen tussen populaties zo veel als in het vermogen lag te elimineren. Daarmee is het volgens mij begonnen. Mevrouw Halsema kan niet ontkennen dat de discussie over de middenschoolgedachte, waarmee alles begon in de jaren zeventig, ideologisch gekleurd is geweest. Die was daarmee dan ook tot mislukken gedoemd.

Ik herneem mijn betoog. Met de stevige kritiek op het gevoerde onderwijsbeleid past ons tevens een grote mate van relativering. Het oordeel van de commissie dat de overheid haar kerntaak, het verzorgen van kwalitatief goed onderwijs, heeft verwaarloosd, is naar de mening van mijn fractie wel wat ongenuanceerd. Oordelen over het verleden dienen zo nodig scherp en rechtvaardig te zijn, maar ook mild. Wij mogen niet vergeten dat er voldoende problemen in het onderwijs aanwezig waren, die aanleiding gaven tot onderwijsvernieuwingen. Het was geen hobby. Er waren diverse aanleidingen. In de discussie over de basisvorming waren er problemen met de vroegtijdige selectie van leerlingen in het voortgezet onderwijs. Bij de invoering van de tweede fase werden er problemen in de bovenbouw geconstateerd met betrekking tot de aansluiting op het hoger onderwijs. De inrichting van het vmbo werd breed gedragen door de zorg over het imago van slechte kwaliteit van het vbo. Bij geen van de vernieuwingen kan het parlement zozeer verwaarlozing worden verweten. De inzet en activiteit van de fracties waren in alle gevallen hoog in mijn perceptie. Het werkelijke probleem richt zich op de zo-even besproken zaak.

Het rapport Tijd voor onderwijs is tot stand gekomen naar aanleiding van de vermeende alarmerende staat van het Nederlandse onderwijs. De commissie heeft de achtergronden en de werkwijze van de drie belangrijkste onderwijsvernieuwingen van de jaren negentig onderzocht. De rol van regering en parlement staat daarin centraal. De SGP-fractie dankt de commissie voor haar inzet en voor het inspirerende resultaat. Wij waren niet erg voor deze commissie. Wij hebben tegen gestemd. Wat kon deze commissie nog aan toegevoegde waarde leveren bij wat wij al wisten? Toen de commissie er kwam, zijn wij die positief tegemoet getreden. Nu het resultaat er ligt, moet ik zeggen dat er heel veel van te leren valt. Mijn dank daarvoor en mijn complimenten. Het rapport van de commissie was voor de SGP-fractie aanleiding om zich te bezinnen op haar eigen houding bij de doorgevoerde onderwijsvernieuwingen. Men zal begrijpen dat ik daar zelf bijzondere gevoelens bij heb. Ik ben immers zo'n beetje de laatste overlevende uit die strijd. Overlevende moet maar tussen aanhalingstekens, want zo zielig voel ik mij niet.

De basisvorming, de tweede fase en het vmbo zullen in mijn bijdrage de revue passeren, waarbij in het bijzonder de houding van mijn fractie betrokken zal worden. Dat is niet meer dan rechtvaardig als je zegt aan zelfreflectie te willen doen. In het kader van de tweede fase zal ingegaan worden op het nieuwe leren en ten slotte worden gezichtspunten aangereikt voor een bezinning op goede onderwijspolitiek en de rol van het parlement daarbij. Het gaat immers over de toekomst van ons onderwijs en die gaat ons allen aan het hart. Gemaakte fouten moeten en kunnen ten goede worden gekeerd.

De totstandkoming van de basisvorming leunt op een lange geschiedenis van debat en polarisatie. De discussie rond de middenschool leidde tot verhitte debatten. Ik heb er middenin gestaan. De lange serie debatten en wetsvoorstellen met betrekking tot een algemeen vormend deel van de basisvorming leidde tot een zekere moeheid bij de betrokkenen. In scholen, ondersteunende diensten, adviesorganen en het parlement gingen stemmen op om de jarenlange discussie over de integratie van de onderbouw nu maar eens te beslechten. Aan deze discussie moest een einde komen. Scholen hadden immers recht op zekerheid. Je had voorlopers en achterblijvers; ik herinner mij het hele spectrum.

Ook de Kamer achtte na meer dan twintig jaar discussie het moment gekomen om tot een beslissing te geraken over de inrichting van de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Een terugweg stond vanaf een zeker moment eigenlijk niet meer open. Het voorlopig verslag meldt dat de leden van de SGP-fractie met gemengde gevoelens van het wetsvoorstel kennis hebben genomen. Dat was om twee redenen. Allereerst heeft mijn fractie de middenschool uit de contourennota met klem afgewezen. Het ging ons namelijk veel te veel uit van het principe van gelijkheid van alle mensen, een miskenning van de verschillen in aanleg, belangstelling en capaciteiten van leerlingen.

Deze gelijkheidsideologie heeft mijn fractie nooit aangestaan. Het advies van de WRR sprak mijn fractie meer aan. Het accent in dat advies lag namelijk op inhoudelijke vernieuwing binnen de bestaande structuur. De vraag was echter ook of het voorliggende wetsvoorstel een aanvaardbare vertaling was van die kerngedachte. Bij alle argumenten voor het voorstel moest mijn fractie helaas lang negatief antwoorden. Uitstel van keuze en het creëren van een gemeenschappelijke basis moesten onzes inziens niet overschat worden. Ook aan de latere toevoegingen van de regeling vmbo en de brede scholengemeenschap kleefden onzes inziens bezwaren.

Er was echter nog iets anders in het wetsvoorstel aan de orde, te weten de implementatie van de kerndoelen. Dat was voor ons één van de meest kritieke punten. In ieder geval in het basisonderwijs, maar ook in het voortgezet onderwijs leverde dat spanning op met artikel 23 van de Grondwet. De grondwetgever beoogt in dit artikel immers de vrijheid van onderwijs te regelen en niet de beperking ervan. Onder andere de Onderwijsraad en hoogleraar Mentink waren daarom zeer kritisch over de kerndoelen, de laatste is het overigens nog steeds.

Deze kritiek bepaalt ons bij het vraagstuk van wat en hoe. De intentie van de commissie is goed, maar een scherp onderscheid tussen wat en hoe is als je er lang over nadenkt, gecompliceerder dan het lijkt. Voorzitter Jan Reulen van de KBVO constateert terecht dat door dit onderscheid de kwaliteit buiten de school door de overheid lijkt te worden gedefinieerd. Het wat is echter meer gekleurd door overtuiging dan sommigen doen vermoeden. De opvatting van Darwin wordt bijvoorbeeld niet door iedereen als feit aangenomen. Bovendien bepaalt de visie op het hoe vaak de omvang van het wat. Opvattingen over bijvoorbeeld rekenen vertalen zich uiteindelijk toch in leeropbrengsten; daar zit de spanning. Het is in ieder geval belangrijk om scholen op basis van artikel 23 de vrijheid te geven om hun eigen kerndoelen te modelleren, waarna uiteraard toetsing mogelijk moet zijn.

De leden van de SGP-fractie hebben uiteindelijk toch voor het wetsvoorstel basisvorming gestemd. In tweede termijn heb ik destijds aangegeven dat het voorstel een behoorlijk gekunstelde constructie was geworden, al gaande het debat. Ik vatte dat toen zo – ik ga mezelf maar een keer citeren – samen: "... geef het CDA het bestaande scholenbestand, geef de VVD het gymnasium via de vrije ruimte, geef de kleine christelijke fracties de kerndoelen, geef D66 en Groen Links ook nog wat, en de Partij van de Arbeid heeft haar troetelkind: de basisvorming in het voortgezet onderwijs. Het vervelende is dat dat niet allemaal kan en zeker niet tegelijk." Dit heb ik uitgesproken op 4 juni 1991. Op basis van de reeks ernstige en minder ernstige bezwaren van mijn fractie, kan met de hoogleraren terecht gesteld worden dat het opmerkelijk was dat wij alsnog voorstemden. Waardoor kwam dat? Het was het geschenk van de kerndoelen; volgens sommige woordvoerders – ook van buiten mijn fractie – het hart van de basisvorming. Dat heeft ons daartoe gebracht.

De plannen voor de tweede fase van het voortgezet onderwijs vormen eigenlijk een logisch uitvloeisel van de invoering van de basisvorming. Door wijziging van de eerste fase moest de aansluiting op die tweede fase worden verbeterd. De basisvorming bracht immers een nieuw soort leerlingen. Daar kwam bij dat in de aansluiting van de tweede fase op het hoger onderwijs aanzienlijke problemen werden geconstateerd. Zo misten scholieren vaardigheden die nodig zijn in de academische wereld. Een viertal hoofdpunten staat daarom centraal in de nota Profiel van de tweede fase voortgezet onderwijs – die voorafging aan het wetgevingsprogramma – te weten: optimale toerusting door profilering, verbetering van de aansluiting van de eerste op de tweede fase, voorkomen van vroegtijdig schoolverlaten en meer ruimte voor scholen. In de ontwikkeling van de vernieuwing van de tweede fase is de wezenlijke koerswijziging na de tweede nota echter voor dit debat van groter belang. Daarin werd een cultuuromslag aangekondigd: de docent zou studiebegeleider worden en moest de leerling leren leren. Dit is niet van opzij ingevlogen met zwijgend toezien van de Kamer; het is in die tijd wel degelijk besproken.

Het is fascinerend om te zien dat tegen deze voorgestelde cultuuromslag zo weinig bezwaar is aangetekend. Het protest dat er was, betrof vooral de praktische uitvoerbaarheid. Ik moet eerlijk zeggen: ook mijn fractie was onderdeel van dit patroon. Het lid Leerling, toen lid van de RPF-fractie, legde in het overleg nog wel de vinger op de zere plek: "Ik zet voorshands vraagtekens bij de studielastbenadering. Ik heb er moeite mee als een leerkracht – als ik het althans goed inschat – wordt gedegradeerd tot studiebegeleider." De staatssecretaris deelt in hetzelfde overleg onomwonden mee dat hij een nieuwe didactiek voorstaat. De tegenwoordig alom gehekelde frase "leren leren" komt echter uit dat overleg zonder kleerscheuren weg.

Het gevaar van een overheid die ingrijpt in de didactiek van scholen is inmiddels wel duidelijk. Het van overheidswege aankondigen van een cultuuromslag in het onderwijs moet ons daarom bij voorbaat argwanend maken. Terecht richt ten minste één aanbeveling van de commissie zich hierop. Het draagvlak van het onderwijs bij de onderwijsgevenden is immers in het geding. Ideologische gedrevenheid negeert wezenlijke bezwaren van leraren door te stellen dat er eerder sprake is van emotionele dan van rationele blokkades. Dat is een kwalijke zaak. Het moet ons momenteel bijzonder alert maken in de discussie over het nieuwe leren. Ik sluit aan bij een conclusie op dat punt. Ook hierin wordt didactiek op een voetstuk geplaatst. In het eindrapport, op pagina 108, wordt daarop ingegaan. Tevens is gebleken dat het nieuwe leren een bepaalde kennisbasis veronderstelt, anders werkt het juist averechts. Een wezenlijke vraag is in hoeverre het competentiegerichte onderwijs van het nieuwe leren is doordrongen. Er bestaat op dit punt fundamentele kritiek. Een gedegen vergelijking van onderwijsprogramma's is nodig om de wenselijkheid van het competentiegerichte onderwijs te kunnen vaststellen en daarop moet de Kamer wel zicht houden. Dat is een les die wij moeten trekken.

De commissie Dijsselbloem concludeert trefzeker dat derden de didactische vrijheid van scholen hebben ingevuld. Zie hiervoor pagina 110 van het eindrapport, conclusie 21. Er was weliswaar sprake van bepaalde wettelijke plichten en van stevige aandrang van externen – de rol van de inspectie moet inderdaad opnieuw worden bezien, aanbeveling 6.3.3 – maar schoolbesturen waren vaak erg gedwee, of gingen zelfs enthousiast mee in de invoering van het nieuwe leren, dat wil zeggen het leren leren van indertijd. Juist de schoolbesturen moeten er daarom nu op worden aangesproken om een eigen visie op onderwijs vorm te geven en uit te dragen. In de ontwikkeling van de autonomievergroting is daarvoor in toenemende mate ruimte en scholen moeten die ruimte benutten. Op basis van artikel 23 van de Grondwet biedt deze autonomievergroting kansen op een veelkleurig onderwijsaanbod.

De hoogleraren maken in hun rapport een duidelijk onderscheid tussen de invoering van het vmbo enerzijds en de basisvorming en tweede fase anderzijds. Het vmbo lijkt als vernieuwing namelijk algemeen instemmend te zijn begroet. Allereerst waren er problemen door dalende leerlingenaantallen. Belangrijker was echter het negatieve imago van het vbo. Ouders probeerden zoveel mogelijk te voorkomen dat hun kinderen op het vbo zouden belanden, omdat dit schooltype wel als het afvoerputje – sorry voor het woord – werd gezien. Politiek en ouders verwelkomden daarom een oplossing voor dit probleem. Ook mijn fractie heeft het wetsvoorstel positief ontvangen. Achterom ziende vormt het vmbo op meerdere fronten dus een positieve uitzondering binnen de trits van onderwijsvernieuwingen.

Een zeer belangrijk punt in de discussies, zo stelde ik in 1998, is de verhouding tussen theorie en beroepsgerichtheid in het vbo, met het oog op de leerlingen die niet zo in zijn voor veel theorie. Ik haal nu de Handelingen van de Tweede Kamer aan van 28 januari 1998. Hier ligt een duidelijke parallel met de invoering van de basisvorming. Er leek zich een onderwaardering te voltrekken van leerlingen met een voornamelijk praktische interesse. Deze leerlingen dreigde onrecht te worden aangedaan in het nieuwe systeem, dat te sterk op theoretische leest was geschoeid. In dat kader heeft ook mijn fractie zich sterk gemaakt voor de leerlingen in het ivbo. Momenteel blijkt er sterke behoefte te bestaan aan een traject voor deze leerlingen. Het feit dat er dit jaar zelfs opnieuw een soort ambachtsschool wordt geopend, toont ons dat wij voor deze groep meer aandacht moeten ontwikkelen. Het pleidooi van de commissie voor de erkenning van een arbeidsmarktgerelateerde leerweg onderschrijf ik dan ook van harte.

Een heikel punt bij de invoering van de leerwegen was de integratie van zorgleerlingen in het reguliere onderwijs. Mijn fractie pleitte voor een afzonderlijk pedagogisch-didactisch klimaat en een daarbij behorende omgeving, voor bepaalde zorgleerlingen. Ondanks kritiek op de empirische onderbouwing, heeft de staatssecretaris toen gekozen voor de optie van het leerwegondersteunend onderwijs. Het aantal kinderen in het speciaal onderwijs moest volgens haar worden teruggedrongen. Inmiddels heeft deze beleidsrichting zich aanzienlijk verder ontwikkeld; het rugzakje wordt al door velen gedragen. Dat brengt wel problemen met zich, allereerst voor de organisatie van het onderwijs. Bovendien rijzen de kosten van dit traject de pan uit, zo bleek dit jaar. Niet in de minste plaats is het de vraag of de zorgleerlingen zelf er beter mee af zijn. Wat bedoelt de commissie-Dijsselbloem eigenlijk met "meer oog voor kwetsbare kinderen", in welke modaliteit daalt die opmerking neer?

Naar de mening van de SGP-fractie is een grondige bezinning op de positie van zorgleerlingen in het regulier onderwijs dringend gewenst. Welke plaats willen wij deze leerlingen geven? Het groeiende aantal zorgleerlingen legt immers in veel gevallen een flink beslag op klas en leraar. De theorie is dat sterkere leerlingen de zwakkeren omhoog trekken, maar in de praktijk gebeurt vaak het tegenovergestelde. Van veel zorgleerlingen is het ernstig de vraag of zij wel mee kunnen draaien in het reguliere onderwijs, zie maar eens een artikel in de Volkskrant van 1 december 2007 over leerlingen met autisme in havo en vwo. Daar is onderzoek naar gedaan. Ook hier geldt dat een te lang aangehouden ideologie van gelijke kansen toch funest kan uitpakken. Gelijke kansen zijn nu eenmaal beperkt wanneer er geen sprake is van gelijke capaciteiten, conclusie 12. Het zoeken naar maatwerk en het recht doen aan het individu moet binnen realistische proporties blijven, binnen het onderwijs in de klas. Dat is een realiteit die ons voorlopig het hoofd zal blijven breken, schat ik in.

Voorzitter. Het verleden heeft ons pijnlijk duidelijk gemaakt dat ideologisch gedreven onderwijspolitiek niet de beoogde verbetering van het onderwijs heeft gebracht, althans niet over de hele range. Natuurlijk gebeuren er goede dingen waar wij diep respect voor kunnen hebben en de inzet is vaak groot, maar wat wij ervan hadden verwacht, is niet gehaald in alle opzichten. Dat heeft de commissie zeer helder inzichtelijk gemaakt. Ik zei het al: daarvoor dank.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik heb toch een vraag. Ik blijf elke keer steken op uw vaststelling dat het hier zou gaan om ideologisch gedreven onderwijspolitiek, temeer daar alle grote onderwijsvernieuwingen zich voornamelijk hebben afgespeeld in de jaren negentig en eigenlijk volledig in handen zijn geweest van procesmanagers die het voorbereidden, die er een visie op hadden, die alles deden, tot en met de didactiek op scholen vaststellen, terwijl het land een Paarse regering had. Met name de periode 1994-1998 is bepalend geweest voor het onderwijsbeleid en toen bestond het kabinet uit de VVD, D66 en de PvdA. Nu moet u mij toch eens uitleggen wat er ideologisch was in de beweegredenen van dat kabinet, en met name van de procesmanagers die de touwtjes in handen hadden.

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik ga niet herhalen wat ik straks heb gezegd. Ik begrijp deze nadere vraag niet echt. Die periode was wel de periode waarin allerlei zaken werden geïmplementeerd die daarvoor waren voorbereid. Er werd een procesmanagement ingericht en wij hebben weet ik hoe vaak overleggen gevoerd over go dan wel no go. Bepaalde dingen zijn toen uitgesteld, omdat de leermiddelen niet op tijd klaar waren enzovoorts. Er is een heleboel gepasseerd en ook de procesmanagers hebben hun eigen missie gehad en stonden – daar kom ik zo nog op – te ver van de politiek af. Er zaten ook in die hoofden dingen ingestampt. Daar was vanmorgen nog een beschouwing over in de media. Dat heb ik allemaal nog wel scherp in beeld. Is dat nu ideologisch gedreven? Het moest een succes worden! Maar de gedachte stamt van eerder.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik doe niets af aan uw herinnering.

De heer Van der Vlies (SGP):

Nou, die is wel kwetsbaar.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Natuurlijk, die is altijd kwetsbaar. U presenteert de mislukking van de onderwijsvernieuwing als een late overwinning van het boerenconservatisme op progressieve ambities en linkse politiek. Zo presenteert u het. Mijn verbazing schuilt daarin dat bijvoorbeeld minister Hermans van de VVD in een VVD/D66/PvdA-kabinet eigenlijk door u ingedeeld wordt bij een linkse ideologie die overigens ook de mijne niet zou zijn, in de presentatie die u daarvan geeft. Dat begrijp ik niet, want ik geloof eerlijk gezegd dat de onderwijsvernieuwingen vooral kapot zijn gegaan op een bureaucratische en bedrijfsmatige logica die niets met ideologie te maken had, maar heel ver afgedreven was van de werkelijkheid.

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik zal graag naar u luisteren zo dadelijk, maar ik heb daar toch een wat andere opvatting over.

De voorzitter:

U vervolgt uw betoog.

De heer Van der Vlies (SGP):

Het zoeken naar maatwerk en het recht doen aan het individu moet binnen realistische proporties blijven in het onderwijs in de klas, zoals ik al zei. Het verleden heeft ons al pijnlijk duidelijk gemaakt dat ideologisch gedreven onderwijspolitiek niet de beoogde verbetering van het onderwijs heeft gebracht. Dat heeft de commissie helder inzichtelijk gemaakt. Bevordering van gelijke kansen door de nadruk op vrijheid van ontplooiing is al bijeen dan toch niet gelukt. Sterker: leerlingen uit kansarme milieus, waar wat mij betreft ook extra inzet voor gerechtvaardigd was, blijken door deze gedachte juist nog verder in het moeras te kunnen zijn gezakt. Niet altijd is dat gebeurd natuurlijk, maar soms wel. Hetzelfde geldt voor de gedachte dat leerlingen zichzelf kunnen ontplooien en hun eigen leerproces kunnen overzien. Dat is een flop. Voor beide groepen is juist een solide kennisbasis onontbeerlijk. Het wezen van het onderwijs rust op de gedachte dat de leraar kennis overdraagt, waarvan de leerling de waarde en de consistentie vaak nog niet heeft overzien. De stelling dat klassiek en klassikaal onderwijs niet meer van deze tijd zou zijn, verliest dan grond. Het valt niet te ontkennen dat het klimaat hiervoor niet gunstig is, maar dat maakt de uitdaging wat ons betreft alleen maar groter. Het doet mijn fractie daarom deugd dat er ontwikkelingen te signaleren zijn die de werkelijke kern van het onderwijs weer centraal stellen. In het onderwijs mogen een hoop leuke dingen aanwezig zijn, maar het gaat vooral wel om de vraag wat nu misbaar en wat nu onmisbaar is. Het pleidooi van de heer Simons is wat dat betreft de spijker op de kop. Wat vinden wij nu echt belangrijk?

Een beperking van het aantal vakken en markering van het kerncurriculum is een goede gedachte. Naar aanleiding van een aantal rapporten wordt in diverse sectoren en verbanden al gewerkt aan verbetering van het taal- en rekenniveau. Van vele kanten wordt erkend dat deze vakken het merg vormen van een geslaagd leertraject. Het is goed dat de kwaliteit hiervan weer in de belangstelling staat. De leerstandaarden die worden aangelegd, betekenen de nodige versterking van de kennisbasis. Het is ook verheugend dat er meer interesse groeit in Nederlandse cultuur en geschiedenis. Er zijn inmiddels vijftig vensters geopend die uitzicht bieden op onze vaderlandse geschiedenis. Een tweetal aandachtspunten is hierbij wel van belang. Tijdens het algemeen overleg over de canon heb ik gezegd dat het opmerkelijk is dat een kwart van de canon gevuld is met luikjes van de afgelopen vijftig jaar, terwijl deze jaren relatief minder belangrijk zijn voor de vorming van onze cultuur. Hoogleraar Bevers bevestigt dat er in Nederland weinig aandacht is voor kennis van de eigen cultuur en opvallend veel voor cultuurtrends van na 1950. In het buitenland zou dat doorgaans juist andersom zijn. Ten tweede is het van belang dat scholen de vrijheid hebben om deze canon op eigen wijze te implementeren. Een gemeenschappelijke geschiedenis is in onze pluriforme cultuur namelijk erg lastig te creëren. Laat de canon vooral de opfrisser zijn bij de bestaande kerndoelen.

Wanneer wij spreken over onze pluriforme cultuur, dringt de vraag zich op wat de plaats van de school daarin is en, andersom, wat de rol van cultuur op school is. Kortom: wat is een school eigenlijk en wat wordt er van het onderwijs verwacht? De heer Tjeenk Willink staat hier in zijn algemene beschouwingen in het bijzonder bij stil. Scholen worden onderworpen aan allerlei verwachtingen, zo constateert hij. De school is echter meer dan een doelorganisatie. De school is ook een institutie die waarden vertegenwoordigt en tracht over te dragen. Waar andere maatschappelijke instituties voor die ontwikkeling en overdracht van waarden in belang afnemen, wordt het belang van scholen groter. Ik verwijs naar het recente jaarverslag van de heer Tjeenk Willink. Naar de mening van mijn fractie moet dat de vrucht van dit parlementaire onderzoek zijn. De Staat moet ruimte scheppen voor scholen om hun identiteit, de richting en inrichting te kunnen ontwikkelen. De geheel eigen rol in de maatschappij is van wezenlijk belang. De SGP-fractie heeft bij de invoering van de basisvorming opgeroepen tot een grondige discussie, juist over dit punt. Zij was en is niet onverdeeld gelukkig met de vermaatschappelijking van het onderwijs, een overheid die een maatschappijvisie in de school wil brengen en het onderwijs wil gebruiken voor maatschappelijke doeleinden, zie de Contourennota. Deze conclusie heeft de commissie ook getrokken. Zij heeft daarover ook een aanbeveling gedaan. Dat doet geen recht aan de relatieve zelfstandigheid van het instituut school dat ook een duidelijke eigen opvoedingstaak heeft, natuurlijk. Dit betekent niet dat de school niet moet inspelen op maatschappelijke ontwikkelingen. Natuurlijk moet zij dat wel doen. Dat is echter heel wat anders dan dat de inhoud van onderwijs door allerlei ontwikkelingen van buiten zou worden gedicteerd. Onzes inziens ligt de bouw vooral bij de scholen zelf. Dat stelt wezenlijke vragen bij bijvoorbeeld de verplichte invoering van een maatschappelijke stage en de valorisatie van kennis. De vertechnisering van het onderwijs is een maatschappelijke trend die het parlement in haar greep heeft genomen. Ook in het onderwijsveld is een groot vertrouwen ontstaan in de rol van de wetenschap. Deze ontwikkeling heeft geleid tot een versterking van de bestuurlijke macht. De hoogleraren constateren dat het beleid depolitiseert en dat het parlement in afnemende mate een hindermacht vormt. Er ontstaat een kloof tussen regering en parlement. Het parlement zou in toenemende mate zijn oren naar belangengroepen laten hangen. Wanneer de regering vernietigende rapporten vervolgens in de la laat liggen – daarvan kennen wij intussen twee voorbeelden – zijn alle ingrediënten voor schadelijk onderwijsbeleid voorhanden. Uiteraard was ook het plaatsen van het procesmanagement op afstand van de minister een niet-welgevallige ontwikkeling, die zelfs gevaarlijke kanten heeft. Dit ondergraaft immers de democratische legitimatie. Wezenlijker lijkt het gebrek aan inzicht bij het parlement. Dat moet ik dus ook mijzelf verwijten.

Mijn fractie heeft grote bedenkingen bij de vertechnisering van het onderwijsbeleid. Wij vragen ons af of de materie van het onderwijsveld nu werkelijk zo technisch is dat alleen de wetenschap ons adequaat erover kan inlichten. Is onderwijs niet bij uitstek een onderwerp waarover de gewone man, leraar, politicus een mening kan hebben? Een al te groot vertrouwen in de wetenschap lijkt ons op dit terrein misplaatst. Wij hebben toch zeker niet altijd pilots nodig om te kunnen weten wat goed onderwijs precies inhoudt? Diane Ravitch stelt terecht dat het onderwijs gebaat is bij fundamentele waarheden die de toets van de tijd hebben doorstaan. Ik geef daarvan een aantal voorbeelden. Leerlingen behoeven instructie. Een vijftienjarige kan niet zelfstandig leren. Niet alle leerlingen zijn theoretisch aangelegd. Goed opgeleide leerlingen verdienen waardering. Leraren horen meer les te geven dan te vergaderen. Variëteit in leermethoden is verrijkend. Streefcijfers vormen een bedreiging voor de kwaliteit van de opbrengst. Dergelijke randvoorwaarden bepalen sinds oude tijden de ruggengraat van het onderwijs. Binnen deze randvoorwaarden wijzigt er in de loop der tijd heel veel. Daarmee moet de politiek zich juist zo min mogelijk bemoeien.

Het is tijd om af te ronden. Na deze bijdrage zult u misschien het idee hebben gekregen dat ik verlang naar oude tijden. Dat is echter niet mijn insteek. Met Ton van Haperen, de auteur van het boek De Ondergang van de Nederlandse Leraar, ben ik van mening dat de behoefte om terug te keren naar het geromantiseerde verleden onzinnig is. Twee weken geleden konden wij in NRC/Handelsblad lezen dat neoconservatieven in wezen revolutionair zijn omdat zij hun oude ideaal op de bestaande werkelijkheid willen plakken. Conservatieven accepteren daarentegen de bestaande situatie en zoeken van daaruit naar verbetering. Brede scholengemeenschappen en nieuwe vaardigheden zijn zeker goed te gebruiken. Verandering blijft bovendien altijd nodig. Zoals Edmund Burke het zegt: "Een staat zonder de middelen om te veranderen, is zonder de middelen om voort te bestaan." Wij moeten met de tijd blijven meegaan. Daarvoor moeten wij wel de tijd nemen. "Tijd voor Onderwijs". De commissie heeft haar rapport een gouden titel meegegeven.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Het Reformatorisch Dagblad heeft een enquête onder 1400 leraren gehouden. Daarover werd op 9 april gepubliceerd. Ik citeer een stukje uit dit artikel: "Veel docenten in het voortgezet onderwijs en het mbo zijn er niet van overtuigd dat hun schoolleiding voldoende op de hoogte is van de dagelijkse onderwijspraktijk, voldoende visie heeft en een goede invloed heeft op het onderwijs. Een groot aantal docenten sluit niet uit dat hij of zij nog eens een baan buiten het onderwijs zal gaan zoeken." Welke oplossingen ziet de heer Van der Vlies voor het probleem tegen de achtergrond van de ook door hem gesignaleerde problemen ten aanzien van vergroting van de autonomie en schaalvergroting? Wat zou hij tegen deze docenten zeggen?

De heer Van der Vlies (SGP):

Aan de zijde van onze gewaardeerde staatssecretaris mevrouw Van Bijsterveldt heb ik dit rapport zelf in ontvangst mogen nemen. Wij mochten beiden reageren. De heer van Dijk citeert niet ten onrechte, maar hij citeert wel selectief.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Dat mag waarschijnlijk niet anders van de voorzitter.

De heer Van der Vlies (SGP):

Dat klopt, maar de heer Van Dijk weet dat in andere onderwijstypen sprake is van andere bevindingen. Ik erken dat het zo is. Ik heb er de aanwezige schoolbesturen, docenten en managers op aangesproken. Dat is dus een slecht beeld.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik ben heel nieuwsgierig wat de heer Van der Vlies tegen ze heeft gezegd, toch niet alleen dat ze aardiger moeten zijn, want daarmee komen wij er niet.

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik heb gezegd dat een schoolleiding die zichzelf respecteert, intensief, inhoudelijk en open contact moet hebben met de docenten en omgekeerd. Er moeten natuurlijk ook allerlei randvoorwaarden worden verbeterd – ik som die nu niet limitatief op – om de sfeer te verbeteren, want docenten aantrekken is een, maar docenten behouden is twee. Daar sprak de heer Van Dijk over.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Voorzitter. Nog één citaat: "Zorglijk is ook de afname van het aantal academici onder de docenten. Eén van de oorzaken kan zijn dat de scholen academici met een veel te laag salaris laten beginnen. Hierdoor daalt het niveau van het personeel dat in de tweede fase lesgeeft." Hoe luidt het advies van de heer Van der Vlies op dat punt?

De heer Van der Vlies (SGP):

Ik heb daar gesproken over marktconcurrerende salariëring. Ik heb het nu ook hier gezegd, maar ik heb er daar nog wel iets bij gezegd, namelijk dat er een prijskaartje aan hangt. Op hetzelfde moment waren ambtenaren van minister Plasterk in conclaaf over de zaken die nu spelen op dit gebied. Ik heb gezegd dat ik hoopte dat de onderwijsbonden de ruimte die er is niet weg- en uitonderhandelen door die te besteden aan zaken voor zichzelf en op die manier de deur op slot gooien voor vernieuwing. Dat is in het verleden namelijk regelmatig gebeurd. Daar staat de heer Van Dijk van te kijken, maar hij moet het maar eens nagaan!

De heer Pechtold (D66):

Voorzitter. Het is uitstekend om vandaag een debat te hebben over zo'n 20 jaar onderwijsvernieuwingen. Het oordeel van mijn fractie is dat de commissie heel goed werk heeft gedaan. De analyses laten aan duidelijkheid niets te wensen over. De analyses zijn genuanceerd en het woord "genuanceerd" is in deze tijd een groot compliment. Daaruit blijkt dat veel van de onderwijsvernieuwingen uit oprechte zorg voor het onderwijs en voor leerlingen zijn voortgekomen, de zorg om kinderen die wij de gelegenheid willen geven om het beste uit zichzelf te halen. Die zorg is misschien wel van alle tijd, maar er is maatwerk voor nodig in het onderwijs. Juist voor leerlingen die in de puberteit zitten, is dat vaak lastig, omdat zij zichzelf nog aan het ontdekken zijn en de maten misschien zelfs per dag verschillen. Ook zijn er leerlingen die er door hun achtergrond of leefmilieu niet aan toekomen om zich volledig te ontplooien. Dat politici daar in het verleden zorgen over hadden, is zeer te begrijpen. Mijn fractie heeft die zorg nog steeds. Helaas moet de commissie constateren dat er in de ijver om gevolg te geven aan die zorg de afgelopen 20 jaar ook veel is misgegaan. Ook mijn partij, D66, heeft in die jaren geregeerd. Ik loop daar ook vandaag en in de komende debatten niet voor weg.

"Tijd voor onderwijs" drukt ons met de neus op de feiten, niet in de laatste plaats over het functioneren van de politiek zelf, zowel van het kabinet en de bewindslieden als het parlement, de Tweede en de Eerste Kamer. Onder druk van regeerakkoorden, een centraal punt in deze discussie, is soms te overhaast tot vernieuwing overgegaan en door bezuinigingswoede zijn docenten niet altijd voldoende ondersteund. Tegelijkertijd bemoeide de overheid zich vaak met de vorm van lesgeven. Dat was bemoeienis tot in het klaslokaal. Dat alles heeft opgeteld geleid tot een onderwijsbeleid waar docenten, maar ook ouders geen vertrouwen meer in hadden. Opvallend vond ik de constatering van de commissie dat veel van de klachten van het onderwijs wel degelijk tot hier, tot in de Tweede Kamer doordrongen. Veel Kamerleden wisten misschien wel beter wat er op de werkvloer speelde dan de lobbyorganisaties en vakbonden die zich als belangenvertegenwoordigers opwierpen. Het was meestal vanwege de druk van dezelfde regeerakkoorden dat Kamerleden uiteindelijk akkoord gingen met gehaaste invoering of soms even uitgestelde, maar toch invoering. Soms speelden de vakbonden zelfs een kwalijke rol in het breken van het verzet van de Kamer tegen een te gehaaste invoering van een onderwijsvernieuwing, zoals bij de Tweede Fase. Het is van belang dat de Kamer zich realiseert dat zij een belangrijke eigenstandige rol moet spelen in dit soort processen en dat zij zich niet afhankelijk moet laten maken van de polder of van regeerakkoorden. Ik vraag de commissie een nadere beschouwing van de rol die de Tweede Kamer zou moeten spelen. Wij praten niet alleen over een cultuur, maar ook over een structuur. Welke instrumenten zouden wij moeten inzetten?

De commissie uit in het rapport ook kritiek op de Eerste Kamer. Hoe ziet zij de rol van de Eerste Kamer bij dit soort processen in de toekomst?

Belangrijker dan elkaar over het rapport bevragen en belangrijker dan elkaar in het debat de zwarte piet toespelen vind ik het zetten van een agenda en regels voor de toekomst. Wij moeten stoppen met het navelstaren, zegt de commissie. Wat mij betreft is dat prima, graag zelfs. Nog liever vandaag dan morgen zou ik doorgaan met de vraag wat wij nu gaan doen.

Ook aan de coalitiepartners vraag ik wat wij gaan doen. Zijn zij bereid de komende jaren nog iets open te breken of het op een andere manier te doen? Of sluit de coalitie zich aan bij andere geluiden, die wij de afgelopen weken via verschillende media hoorden? Wij konden het natuurlijk zien aankomen: als je maar lang genoeg wacht, is het uiteindelijk de boodschapper die het heeft gedaan. Alle bewindslieden buitelen over elkaar heen om zich vrij te pleiten, dan wel om de onkunde van de commissie te onderstrepen. Daar hoef je als oud-staatssecretaris dan nog niet eens tien dagen voor gezeten te hebben.

Graag hoor ik een reactie van de commissie op de aantijgingen in Buitenhof en in de NRC van afgelopen vrijdag. Voor mij is het helder, maar ik vind het van belang dat zij in het openbaar daarop reageert.

Laten wij wel wezen. De conclusie van de commissie-Dijsselbloem was een weinig bevreemdende. Die conclusie kwam ook niet uit de lucht vallen. Het verwijt dat het daarmee een politieke conclusie is, vind ik eigenlijk een rare constatering. De conclusie was een markering van wat wij wisten en voelden. Nu is alleen de vraag wat wij vervolgens gaan doen. Wordt het rapport een bijbel aan de hand waarvan wij voortaan gaan praten over het onderwijs? Met enige zelfreflectie zeg ik dat dit de afgelopen weken al een beetje dreigde. Ik kijk dan ook naar mijzelf. Of gaan wij er naar aanleiding van de conclusies en aanbevelingen ook echt met nieuw beleid en nieuwe spelregels wat aan doen? Ik spreek dan expliciet over onze agenda.

Wij hebben nog drie jaar te gaan tot volgende verkiezingen. Zijn de uitkomsten van de ook door ons gewenste onderzoekscommissie aanleiding om van koers te wijzigen? Ik zie mevrouw Hamer na de scholierenprotesten nog vol verontwaardiging naar de interruptiemicrofoon gaan om te zeggen dat er een onderzoek moet komen. Gooien wij het roer om? Breken wij de onderwijsparagraaf in het akkoord open?

Aan welke punten denk ik dan? Op het punt van de leraren kunnen wij in deze kabinetsperiode wel degelijk het verschil maken. Wij kunnen het leraarschap aantrekkelijker maken. Die andere commissie, van Rinnooy Kan, heeft daar mooie plannen voor aangeleverd. Het kabinet trekt er geld voor uit. Dat is mooi, maar wij weten dat er meer nodig is. Met de rapporten van Rinnooy Kan en van Dijsselbloem in de hand kunnen wij een vuist maken, zodat er dadelijk echt geen onbevoegde docent meer voor de klas staat. Dat is een belangrijke conclusie.

Ik zei zojuist al dat de voldoende verplicht moet worden gesteld. De commissie adviseert de voldoende verplicht te stellen bij het centraal examen en bij schoolonderzoeken. Zij wij bereid de daad bij het woord te voegen als het gaat om de resultaten? Ik heb al eens voorgesteld de zes verplicht te stellen voor Engels, Nederlands en wiskunde, gewoonweg omdat het onacceptabel is dat leerlingen met een reken- of een taalachterstand van school gaan. Wij hebben de verantwoordelijkheid om deze jongeren goed op te leiden en ze niet op te zadelen met een handicap voor het leven, want zo zie ik een taalachterstand. Ik kreeg toen geen steun voor het voorstel, maar ik zou willen dat, nu wij de mond vol hebben van die taalachterstand, wij dat wel uitvoeren. Durft de coalitie het voorstel van de commissie te kiezen, zodat er straks echt geen kind van school gaat met een taalachterstand?

Dan is er zoiets als de verplichte begin- en eindtoets. Ik ben blij met de aanbeveling van de commissie. Het gevaar van een eindtoets zoals in de huidige situatie is wel dat scholen zwakke leerlingen buiten de deur houden of resultaten op een andere manier vervuilen, om een gemiddeld hoge score te behalen. Met een begin- en een eindtoets wordt ook de ontwikkeling van de zwakke leerling zichtbaar. Dan is er geen reden meer om de resultaten te vervuilen. Dan krijgt iedere leerling een gedegen advies voor een geschikte vervolgopleiding. Ik ben blij dat de commissie daarvoor kiest. Doen wij dat vervolgens ook, is meteen de vervolgvraag.

Twee aanbevelingen van de commissie zijn er het meest uitgelicht in de media. De eerste is: geen ideologisch ingegeven maatregelen. De tweede is: geen maatregelen die onvoldoende getoetst en getest zijn. Ik ben het daar helemaal mee eens. Gaan wij, nu de commissie dat zegt, daar ook allemaal naar handelen? Het ging natuurlijk al mis bij de gratis schoolboeken: niet getoetst of getest en overduidelijk ideologisch ingegeven. Ik ben heel benieuwd hoe de commissie daar nu tegen aankijkt. Graag ontvang ik hierop een reactie.

Men merkt het al aan mij: wij hebben nog drie jaar te gaan, en ik heb geen zin om hier drie jaar flauw te doen in debatten. Ik heb geen zin om de coalitiepartijen bij elk voorstel te vragen of dit wel Dijsselbloem-proof is. Dan verwacht ik voor de komende drie jaar ook wel een ambitieuze onderwijsagenda. Daarvoor hoeft het coalitieakkoord niet compleet overhoop gegooid te worden, maar ik wil van de coalitiepartijen vandaag en in de volgende debatten wel toezeggingen op deze essentiële punten. De coalitie heeft de sleutel in handen.

De heer Slob (ChristenUnie):

Het is nu net zo bijzonder dat juist de onderwijsparagraaf in ieder geval op twee onderdelen niet zo is uitgevoerd als in het coalitieakkoord stond, maar dat rekening is gehouden met datgene wat uit het onderwijs aan bezwaren naar voren is gebracht. Ik denk bijvoorbeeld aan de dubbele aanmeldmomenten voor het primair onderwijs, die vrij hard in het coalitieakkoord stonden. De verantwoordelijke staatssecretaris heeft die bezwaren gehoord en is eerst in een aantal steden ervaringen gaan opdoen om op grond daarvan te beoordelen of dit definitief in het hele land zou worden ingevoerd, ofschoon zij dit op grond van het coalitieakkoord zo mocht uitvoeren. De heer Pechtold ziet deze voorbeelden toch ook? Die zouden hem goede moed moeten geven als het gaat om de wijze waarop deze coalitie met afspraken omgaat.

De heer Pechtold (D66):

Ik rond bijna af; daarom geef ik een iets langer antwoord. Mag ik drie voorbeelden noemen?

Ik zit in de oppositie, maar ik heb de 1040 urennorm lang gesteund. Als de staatssecretaris vindt dat die norm niet gelijk overboord gegooid moet worden en als zij de mogelijkheid van een zekere bandbreedte wil onderzoeken, dan wil ik dat steunen. Met het rapport-Dijsselbloem in de hand vond ik dat wij niet als een stel konijnen in de koplampen moesten gaan staren. Wij moeten niet alle sturingsmechanismen zomaar overboord gooien, omdat het veld tegen is en het Plein wel eens vol kan lopen. Ik ben blij met de wijze waarop wij dit gezamenlijk hebben gedaan.

Over de maatschappelijke stages, mijn tweede voorbeeld, hoorde ik zojuist vol trots zeggen dat de duur van die stage twaalf dagen is geworden, terwijl men oorspronkelijk drie of vijf maanden wilde. Het blijft echter iets ideologisch. Op een paar scholen werkte het prima. In AO's en in spoeddebatten, waarvan wij er vele hebben gehad over dit onderwerp, hebben wij dan ook gezegd: laat die scholen het doen; en als andere scholen het ook willen, rol het dan uit ook voor hen uit. Maar nee, het moest weer verplichtend. Nu wordt daarover gezegd: het is maar twaalf dagen. Het gaat echter om het principe, al is het maar één dag die wordt opgedrongen.

Het derde voorbeeld zijn de schoolboeken. De heer Slob heeft dit onderwerp bij de laatste begrotingsbehandeling naar voren getrokken. In Beetsterzwaag werd nog geschreven dat dit pas een jaar later zou worden ingevoerd. De heer Slob trekt dit naar voren als inkomenspolitiek, en hij had bijna iedereen mee. Onder druk van een heel opklappend veld, van uitgever tot ouder, tot LAKS en weet ik wat aan toe, is de stemming omgeslagen. De VVD-fractie was de eerste en de enige die altijd "nee" heeft gezegd; D66 was de tweede fractie en uiteindelijk zei zo ongeveer de hele oppositie "nee". Wat is dan de oplossing van de politiek? Het is alsof ik letterlijk de voorbeelden van de afgelopen twintig jaar lees: wij doen er een jaartje extra bij, en nog 45 mln. invoeringsgeld. Dat doet mij denken aan de AOb en de 50 mln. die Tichelaar kreeg. Dat is bijna een schoolvoorbeeld.

De heer Slob (ChristenUnie):

Ik zal proberen kort te reageren. Ik denk dat het goed is dat wij met elkaar heel concreet kijken naar de onderwerpen die hier de revue passeren. Met betrekking tot het middelste voorbeeld, de maatschappelijke stage, constateer ik dat de commissie in de beantwoording van de schriftelijke vragen vrij helder omschrijft dat het daarbij niet om een onderwijsvernieuwing gaat. Ik heb er kennis van genomen dat dit de opvatting van de commissie is. Ook dan moeten wij wel bekijken of dit op een zorgvuldige manier kan worden ingevoerd. De heer Pechtold gaf zelf al aan dat ook met betrekking tot de 1040 urennorm gezocht is naar een manier waarop het onderwijs daarmee uit de voeten zou kunnen. Wij zouden er met elkaar tijd voor nemen om te beoordelen of dat werkelijk de praktijk is, met de veranderingen die de staatssecretaris heeft voorgesteld en met het onderzoek erbij. Over de schoolboeken hebben wij heel uitgebreid met elkaar gedebatteerd. Daarover is de heer Pechtold opeens van standpunt veranderd. Laten wij echter niet op die manier met elkaar terugkijken. Laten wij het rapport zo gebruiken dat wij elkaar recht in de ogen kijken, telkens wanneer wij over onderwijs spreken en er zaken naar het onderwijs toe gaan. Wij moeten met elkaar de vraag durven te stellen of het verantwoord is en of wij de goede informatie hebben. Op basis daarvan moeten wij een keuze maken. Dat wij soms uit elkaar kunnen lopen met betrekking tot die keuzen is inherent aan politiek en aan de verschillen tussen politieke partijen en de keuzen die zij maken.

De heer Pechtold (D66):

Ik kijk de heer Slob recht in de ogen. Ik gebruik vandaag al om aan te geven dat, als het om onderwijs gaat, mijn partij liever niet over de 1040 urennorm of de gratis schoolboeken spreekt. Ik zal die oppositie waar nodig voeren. Wij hebben een jaar achter ons, wij hebben nog drie jaar te gaan. Ik roep de heer Slob op om het open te breken. Hoe gaan wij er in structuur en cultuur anders mee om? Ik ben bereid om de heer Slob niet op elk dingetje lastig te vallen, maar dat vergt ook van hem een andere houding. Ik noem het element van het "over de schutting gooien". Het CDA kwam met de vraag om in het onderwijs aandacht te besteden aan seksualiteit. Wij hebben pesten gehad, wij hebben drugsgebruik gehad, wij hebben zo ongeveer alles gehad wat vroeger in de opvoeding en, ik zou bijna zeggen, op straat gebeurde. Dat gooien wij nu in het onderwijs. Ik wil dat de heer Slob met zijn coalitiepartij de volgende keer gewoon "nee" zegt: dat doen wij niet, dat hoort niet in het onderwijs thuis. Wij zouden dat niet elke keer vanuit de oppositie moeten doen. In het onderwijs heeft men veel meer aan dit soort nieuwe spelregels. De heer Slob heeft dan bij de kleinere dingen van mij geen last.

De heer Slob (ChristenUnie):

Wij moeten oppassen voor zwart-witbenaderingen van hier gevoerde discussies. Het idee van de seksuele voorlichting kreeg geen steun in de Kamer. Het is wel aan de orde geweest, maar nogal wat fracties, ook coalitiepartijen, hebben gezegd dat dat al geborgd is in de kerndoelen. Er wordt hier in de Kamer echt een debat gevoerd. En dat debat gaat echt niet altijd via de scheidslijn coalitie-oppositie. Ik ben het met de heer Pechtold eens. Uiteindelijk moeten wij het met elkaar hebben over de kwaliteit van het onderwijs. Wat vragen wij wel en wat vragen wij niet van het onderwijs? Daar moeten wij stevig over debatteren. Als het rapport van de commissie-Dijsselbloem daar nog eens een extra impuls aan geeft, ook voor de komende drie jaar, dan is dat een enorm winstpunt.

De heer Pechtold (D66):

Wij zijn het eens.

Voorzitter. Met dit rapport en het rapport-Rinnooy Kan, dat belangrijk is omdat er ook eurotekens in zitten, kunnen wij de komende drie jaar verbeteringen in het onderwijs bewerkstelligen. Ik ga ervan uit dat ons dat gaat lukken als wij durven te kiezen. Mijn fractie zal daaraan meewerken.

Ik dank de leden van de commissie nogmaals hartelijk voor hun inzet. Ik dank ook degenen die openhartig hebben meegewerkt aan de totstandkoming van dit rapport. Het wordt nu tijd om vooruit te kijken. Het vertrouwen in de politiek als probleemoplosser moet terugkomen. Als ik door mijn oogharen naar de samenstelling van deze commissie kijk, dan is het misschien wel de grootste winst dat wij een nieuwe generatie onderwijskenners en onderwijswoordvoerders in deze Kamer hebben. De heer Van Bochove moet blij zijn met dit compliment. Dat is het allerbelangrijkste. Als wij praten over vertrouwen richting het onderwijsveld, denk ik aan datgene wat te paard gegaan is en wat wij te voet terug moeten lokken naar deze arena.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Voorzitter. Eén tot anderhalf jaar geleden was er buitengewoon veel discussie over het onderwijs en hoe het daarmee stond. De heer Depla memoreerde al dat er behoorlijk wat rumoer was en dat mensen kritiek uitten op wat er precies in het onderwijs gebeurde. Er waren buitengewoon veel mensen ontevreden over hoe het ging. Het ene moment werd er te veel lesgegeven het andere moment te weinig. Al die onrust leidde er in belangrijke mate toe dat er een beroep werd gedaan op de Kamer om na te denken hoe het precies zat met alle onderwijsvernieuwingen en wat voor effect deze teweeg hadden gebracht.

Eén van de elementen van die onderwijsvernieuwingen en ook van de opdracht die uiteindelijk bij de commissie zijn terechtgekomen, was om na te gaan wat de onderwijsvernieuwingen precies waren, op welke manier ze tot stand zijn gekomen, op welke manier ze zijn ingevoerd en welke gevolgen dat heeft gehad voor de kwaliteit van het onderwijs. Dat waren in een notendop de vragen die min of meer op tafel zijn gelegd. De commissie heeft zich wat dit betreft buitengewoon goed gekweten van haar taak door ervoor te zorgen dat die vragen in ieder geval op een goede manier in het rapport zijn teruggekomen. Veel werk is uitbesteed aan diverse onderzoeksinstellingen. Er zijn hoogleraren aan het werk gezet. Het SCP en de ROA en ga zo maar door zijn allemaal aan het werk geweest om materiaal aan de commissie te leveren. Ook zijn er openbare verhoren gehouden. Dit heeft er allemaal toe geleid dat de commissie uiteindelijk een eindrapport op tafel kon leggen. Daarin zijn die vragen beantwoord en ik moet zeggen dat zodra die vragen beantwoord waren en na de perspresentatie de Kamer, wij het gevoel kregen dat de discussie veel meer ging over de kwaliteit van het onderwijs dan over het vraagstuk van de invoering van de onderwijsvernieuwingen, en welke rol de Kamer daarbij speelde. Ik ben blij dat er vandaag een deel van de discussie wordt gevoerd over de rol van de politiek. In de discussies die in de media en het publiek zijn gevoerd, heb ik dat eerlijk gezegd wat gemist. Dat is jammer, want daarmee is een element dat mijn fractie van groot belang vond bij de opdracht van de commissie, in de latere discussie enigszins ondergesneeuwd geraakt.

Dit neemt niet weg dat wij op dit moment een belangrijk thema bij de kop hebben, namelijk de vraag wat kwalitatief goed onderwijs is. Ik reik eerst enkel elementen aan die mijn fractie al eerder naar voren heeft gebracht met betrekking tot de vraag hoe wij aankijken tegen onderwijs en wat wij kwalitatief goed onderwijs vinden. Waaraan moet kwalitatief goed onderwijs voldoen? Wat mijn fractie betreft is kwalitatief goed onderwijs, onderwijs waarin ouders en leerlingen zich op een goede manier kunnen herkennen. Het is onderwijs waarin leraren worden aangesproken op hun professionele kwaliteiten en waarin zij zelf ruimte en creativiteit zien zodat zij echt aangesproken worden op hun vakmanschap. Het is onderwijs waarin leraren uitgedaagd worden om uit de leerlingen te halen wat er in potentie in zit. Het is onderwijs waarin leraren en de hele omgeving een veilige leeromgeving creëren. De Kamer heeft eerder gediscussieerd over de vraag hoe ervoor gezorgd kan worden dat veiligheid in het onderwijs goed georganiseerd wordt. Ik heb zojuist al opgemerkt dat talenten ontplooid moeten worden. Daarin spelen onderwijskrachten weer een belangrijke rol. De vraag is hoe zij dit goed voor elkaar krijgen. Uiteindelijk moet dit alles ertoe leiden dat het kind centraal staat en in belangrijke mate een goede start krijgt zodat het weerbaar in een democratie, in een samenleving en op de arbeidsmarkt kan staan. Dat zijn elementen die horen bij kwalitatief goed onderwijs. Kinderen moeten dus centraal staan en er moet voor gezorgd worden dat zij een goede start krijgen om zich weerbaar in de samenleving en op de arbeidsmarkt op te kunnen stellen.

Op dit moment is er discussie gaande over het vraagstuk hoe het precies met het onderwijs zit. Er moet geconstateerd worden dat er nu niet zo veel vertrouwen is. Beter gezegd: er zijn groepen die weinig vertrouwen hebben in hoe het er op dit moment met het onderwijs voor staat. De heer Depla refereerde al aan het onderwerp van vertrouwen. Het is één van de centrale thema's bij de vraag hoe er tegen het onderwijs wordt aangekeken en waar het fundamentele probleem ligt. Dus vertrouwen is voor ons een belangrijk element. En dat vertrouwen is geen automatisme meer. Dat was voorheen misschien nog wel een automatisme, maar dat is in de huidige samenleving niet meer het geval. Wij zullen dan ook heel goed stil moeten staan bij de vraag op welke manier wij dat vertrouwen kunnen herwinnen. De heer Pechtold constateerde terecht dat vertrouwen te paard weggaat en dat het buitengewoon lastig is om het weer terug te krijgen. En dat lukt alleen maar te voet. Dat is wat mij betreft een van de centrale thema's waarover wij het in ieder geval moeten hebben.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Hoe moet ik dat vertrouwen in het onderwijs zien als ik weet dat het CDA de grootste voorstander is van de keiharde 1040 urennorm? Dat is toch geen vertrouwen? Dat is een regel die van bovenaf wordt opgelegd.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Als er een element is waarover wij het in ieder geval met elkaar moeten hebben, is het de kwaliteit van het onderwijs. De commissie constateert dat de kwaliteit van het onderwijs een relatie heeft met het aantal uren dat er onderwijs gegeven wordt. Hoe meer onderwijs, hoe hoger de kwaliteit. Als u net zoals ik de kwaliteit van het onderwijs omhoog wilt hebben, dan is het goed dat je een urennorm hanteert en dat je ervoor zorgt dat dat aantal uren daadwerkelijk gedoceerd wordt. Om die reden vind ik het heel logisch. Die norm zorgt er nu juist voor dat er vertrouwen gaat ontstaan in de waarde van het diploma. Dat is ook een van de elementen waar u voor pleit. Wat dat betreft zie ik geen enkel knelpunt tussen de redenering van de 1040 uur en het begrip "vertrouwen".

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik vind deze redenering eerder verbazingwekkend. Het heeft niets te maken met vertrouwen. Als het gaat om vertrouwen zou het betekenen dat er vanuit de scholen een norm zou kunnen komen. Maar deze norm kwam niet van de scholen maar van het CDA. Die is opgelegd en wordt afgedwongen en er worden boetes gegeven als de scholen niet meedoen. Wat heeft dat nu met vertrouwen te maken? Er is nul komma nul draagvlak voor die 1040 urennorm en toch houdt u eraan vast.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Wat dat betreft verbaast het mij elke keer weer dat u zegt dat er nul komma nul draagvlak is voor die 1040 urennorm. Ik weet niet of u ooit wel eens met ouders heeft gesproken; zij zeggen over het algemeen graag te willen dat die norm gehandhaafd wordt. Bovendien constateert ook de commissie in haar rapport dat er een duidelijke relatie is tussen de onderwijskwaliteit en het aantal uren dat onderwijs wordt gegeven. En dan nog het volgende. Als u geld geeft aan een school en u ervan uitgaat dat er 1040 uren les voor wordt gegeven en men er 150 tot 200 uren onder gaat zitten, vindt u het dan niet terecht dat er op dat moment ook in de richting van de school wordt gezegd: dit klopt niet, u heeft als school geld gekregen maar u levert niet, dus mogen wij dat geld terug? Het gaat niet om boetes maar om het terugvorderen van geld dat op dat moment te veel gegeven was. Dat is fundamenteel iets anders.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Dit is de essentie van wat er mis is met die 1040 urennorm. Deze is niet in overeenstemming met de bekostiging. Dat staat in het rapport. Dat heeft uw collega Van de Camp uiterst terecht aangegeven. Er wordt te weinig geld gegeven aan de scholen om 1040 uren les te geven. Daarom zeggen scholen, leerlingen en leraren: wij moeten het anders doen. U houdt eraan vast omdat volgens u de ouders het graag willen. Welnu, die ouders houden ook niet van ophokuren en van ongelukkige leraren.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Nee, maar die ouders houden er wel van dat op het moment dat een schooljaar bestaat uit 40 weken les, er dan niet na 36 weken al gezegd wordt: wij stoppen ermee. Dat is ook de praktijk, mijnheer Van Dijk. Dat is een belangrijk element in de discussie over de 1040 uur. Daar moet u ook eens een antwoord op geven.

Mevrouw de voorzitter. Ik kom even terug op de taak van het onderwijs. Het lijkt erop, zeker wanneer je het rapport van de commissie leest, dat de taak van het onderwijs in belangrijke mate kennisoverdracht is. Het is de vraag of dat de hele taak van het onderwijs is. Het CDA meent dat de taak van het onderwijs niet alleen de pure kennisoverdracht is, maar dat het onderwijs in belangrijke mate ook vormende taken heeft. Wij willen graag explicieter dan tot nu toe is aangegeven weten hoe de commissie tegen dat belangrijke element aan kijkt.

In de presentatie en in de conclusies die de commissie formuleert, geeft zij aan dat er een dalende trend is in de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs. Ik vind het prima om daarover met de commissie te discussiëren, maar dan moeten wij wel eerst spreken over de vraag wat precies onder kwaliteit wordt verstaan. Dat is een belangrijke vraag. De commissie geeft geen heldere definitie van kwaliteit. Zij refereert aan het ROA, dat kwaliteit definieert als het zoveel mogelijk realiseren van potentiële opbrengsten. De commissie constateert echter ook zelf dat sommige elementen niet te meten zijn. En als dat zo is, wordt het al een stukje lastiger om überhaupt iets te zeggen over de kwaliteit van het onderwijs en dan is het onmogelijk om een oordeel te geven. Toch heeft de commissie de indruk achtergelaten dat zij zich zorgen maakt over de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs.

Het is goed om in herinnering te roepen dat de kwaliteit wordt bepaald door de tijd en de plaats. Eind jaren tachtig werd vooral door het bedrijfsleven maar ook door nogal wat opleidingen geklaagd dat er te veel aan kennisoverdracht werd gedaan en te weinig aan samenwerken, aan zelfstandig werken, aan leren leren, aan presenteren, enz. Die elementen werden naar voren gebracht omdat men op dat moment vond dat zij een plek moesten krijgen. En zij hebben een plek gekregen. Als de commissie concludeert dat dit element min of meer moet worden teruggedraaid, kan ik dat begrijpen, maar als de commissie een oordeel uitspreekt over de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs, dan heb ik daar moeite mee. Ik refereer hierbij aan hetgeen de vicevoorzitter van de Raad van State in de algemene inleiding heeft geschreven en aan hetgeen het SCP naar voren brengt: kwaliteit is altijd tijd- en plaatsbepaald. Je moet de kwaliteitsnormen die nu gelden, niet terugvertalen naar hetgeen indertijd is ingevoerd. Dat zou onrecht doen aan deze discussie.

Dat neemt niet weg dat de kwaliteit naar onze mening hoger kan, zeker omdat nog wat vertrouwen ontbreekt in de kwaliteit.

De heer Fritsma (PVV):

Enige tijd geleden las ik in Trouw dat de heer Jan Jacob Van Dijk in twijfel trekt dat er sprake is van kwaliteitsdaling in het onderwijs. Hoe kan het CDA dit standpunt verkondigen als hbo-instellingen en universiteiten de noodklok luiden door te stellen dat zelfs de meest elementaire kennis op het gebied van taal en rekenen ontbreekt? De heer Van Dijk kan wel spreken over de definitie van kwaliteit, maar wij moeten het er toch over eens zijn dat taal en rekenen in ieder geval belangrijk zijn en bij zijn definitie betrokken moeten worden. Hoe kan hij nu zeggen dat de kwaliteit niet gedaald is terwijl duidelijk is dat daar juist pijnpunten zijn?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

De heer Fritsma vult nu voor mij de kwaliteitsdefinitie in. Hij vindt dat rekenen en taal op een bepaald niveau moeten zijn. Ik kom daar straks op terug. Ik ben het met hem eens dat men op onderdelen meer moeite heeft, bijvoorbeeld met vermenigvuldigen en delen – dat staat ook in het rapport – maar het schatten gaat bijvoorbeeld veel beter. Wij zien dat op sommige terreinen een achteruitgang heeft plaatsgevonden. Het is helder dat er onvoldoende aandacht is geschonken aan de spelling en de taaltoets. De vraag is of je door alleen op die twee elementen te focussen een totaaloordeel kunt vellen over de kwaliteit van het Nederlands onderwijs en daaraan recht doet.

De heer Fritsma (PVV):

Nogmaals, als je er zelfs over moet redetwisten of taal en rekenen wel zo belangrijk zijn dat je ze bij de definitie moet betrekken, dan heb ik er een hard hoofd in dat het CDA erkent hoe groot de problemen zijn. Dit zijn juist de elementaire onderdelen van het onderwijs.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Natuurlijk zijn rekenen en taal belangrijke onderdelen van het onderwijs, maar er zijn ook heel veel andere dingen die men in het onderwijs heeft geleerd. Daar wil ik de ogen niet voor sluiten. De commissie komt tot de conclusie dat de kwaliteit van het onderwijs achteruit is gegaan, omdat de kennisoverdracht op sommige terreinen is achtergebleven. Prima, maar dan moeten wij dat helder formuleren. Ik vind dat in dat kwaliteitsoordeel ook moet worden betrokken dat men met de kennis die er aan het eind van de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig was, heeft gezegd dat er meer vaardigheden moeten worden aangebracht. Daar is meer tijd en energie in gaan zitten. Dan heeft dat consequenties voor rekenen en taal. Ja, dat klopt.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik schrik er een beetje van dat de grootste regeringspartij met ons in discussie wil over de definitie van kwaliteit. Dat ademt een sfeer uit dat er niets aan de hand is. Dit is een enorm kwaliteitsrelativisme, terwijl een hele commissie zegt dat er echt iets aan de hand is. U zit dat hier een beetje te relativeren. Ik vraag aan u: wat is er met het CDA aan de hand?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik moet zeggen dat dit mij een beetje verbaast. Wanneer je je zorgen maakt over de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs, vind ik dat je klip en klaar moet aangeven wat je daar zelf onder verstaat. Dat is het enige wat ik hier probeer te betogen. Ik zal dadelijk in mijn verhaal aangeven wat volgens mij moet worden gedaan om de kwaliteit te verhogen. De suggestie werd gewekt dat kennisoverdracht alles is wat binnen het onderwijs moet plaatsvinden, en daar neem ik afstand van.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Moet ik het zo opvatten dat u daarmee niet de conclusies van het rapport-Dijsselbloem onderschrijft?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Nee, dat is veel te kort door de bocht. Ik zie dat ik nog 22 minuten heb. Daarna kunt u aan mij helder maken hoe uiteindelijk mijn oordeel is over het rapport van de commissie-Dijsselbloem.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik daag u uit om al uw overtuigingskracht nu uit de kast te halen.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Volgens mij heb ik die aanmoediging niet nodig, maar goed.

De voorzitter:

U hebt nog 21 minuten.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Dat weet ik, maar ik smokkelde er een bij.

De voorzitter:

U hebt een oude opleiding gehad.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik heb de heer Depla voor mij gehad, dus wat dat betreft.

De heer Depla (PvdA):

U zegt dat u geen oordeel kunt vellen, omdat de definitie van kwaliteit niet op orde is. U zegt ook dat wij andere opdrachten hebben gegeven en dat wij dan niet raar moeten opkijken als die opdrachten worden uitgevoerd. Als u er met het rapport van de heer Dijsselbloem in de hand naar kijkt, wat is dan uw oordeel over de balans tussen basiskennis en vaardigheden? Bent u dan tevreden over het resultaat dat wij nu hebben?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Volgens mij heb ik daar net heel duidelijk iets over gezegd. Ik heb gezegd dat ik het ermee eens ben wanneer de bedoeling van de commissie-Dijsselbloem is om aan te geven dat het evenwicht is verstoord, en dat wij die balans weer moeten zien te vinden.

De heer Depla (PvdA):

Wanneer je de balans tussen kennis en vaardigheden die je goed acht, verstoord vindt, dan klopt toch de stelling dat de kwaliteit van het onderwijs in het geding is?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ja, met de kennis die ik nu heb, vind ik dat wij te veel naar de vaardigheden zijn doorgeslagen. Op het moment dat wij besloten om die onderwijsvernieuwingen door te voeren, hadden wij een heel ander begrip van hoe die kwaliteit eruit zou moeten zien. Het is makkelijk om vijftien of twintig jaar daarna, met de kennis die wij nu hebben, te zeggen dat wij toen een fout hebben gemaakt. Die relativering wil ik even helder over het voetlicht brengen. Het is makkelijk om achteraf te concluderen dat wij dat niet hadden moeten doen.

De voorzitter:

Ik doe nu maar eens een beroep op u allen. Het is nu 21.15 uur en na de heer Van Dijk komen nog vier sprekers die allemaal voor ongeveer een halfuur hebben ingeschreven. U moet echt korter antwoorden en beknopt vragen, maar dat is niet tegen u persoonlijk gericht.

De heer Depla (PvdA):

Het onderzoek is ook niet meer en minder dan een oordeel dat tot stand is gekomen met de huidige kennis van zaken. Natuurlijk hebben de mensen met de beste bedoelingen iets gedaan, maar een evaluatierapport is een oordeel over het resultaat. Ik deel de conclusie van het rapport dat je ontevreden moet zijn over het resultaat. De balans tussen kennis en vaardigheden is te veel ten koste gegaan van het fundament. Het eindresultaat is daardoor niet goed genoeg meer.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Je kunt met de kennis die je nu hebt zeggen dat wij te veel zijn doorgeslagen, maar de suggestie die uit het geheel spreekt en die ook met name in de media naar voren is gekomen, is dat het Nederlandse onderwijs niet goed is. Mijn stelling is dat het Nederlandse onderwijs beter kan, dat het een hervorming heeft doorgemaakt met de kennis die men toen had en dat wij nu een ander kwaliteitsbegrip hebben dan vijftien of twintig jaar geleden.

De heer Depla (PvdA):

Dat is nu net de kern. De huidige politiek is volgens lid 1 van artikel 23 van de Grondwet verantwoordelijk voor de zorg en de deugdelijkheid van het onderwijs. Het is dan toch ook des te urgenter dat geconcludeerd wordt dat wij onze verantwoordelijkheid moeten nemen?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Dat is nu juist één van de elementen die volgens mij nog wel eens wat nader onderbouwd mag worden. Er werd gesuggereerd dat de overheid haar taken ernstig verwaarloosd heeft. Dat is een hele boude stelling; daarover zou ik wel eens iets meer willen weten, zeker als het gaat over de vraag hoe wij aankijken tegen het kwaliteitsbegrip.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik wil de heer Van Dijk even helpen, voordat wij een wetenschappelijke beschouwing krijgen over gebrek aan kwaliteit en een overheid die haar taak niet helemaal goed heeft vervuld. Leerlingen vragen om les, ouders klagen dat hun kinderen werkstukken verkeerd verbeterd terugkrijgen, pabo's zitten op het taal- en rekenniveau van groep 8; wat wilt u nu meer? Wat wilt u nu voor wetenschappelijke beschouwingen houden?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik vind het prima om in dit soort debatten heel snel naar de conclusies te gaan, maar juist een debat over dit onderwerp, over een onderzoeksrapport over hoe het er nu voor staat met de onderwijsvernieuwingen en wat de gevolgen voor het onderwijs zijn geweest, moet goed worden gekeken naar wat precies wordt verstaan onder kwalitatief goed onderwijs. Ik vind dat je daarover iets mag zeggen en dat je daarover iets mag vragen. Ik heb een aantal elementen aangedragen en ik ben benieuwd naar de reactie van de commissie.

De voorzitter:

Ik stel voor dat u uw betoog vervolgt en dat men u nu een eind verder laat gaan in uw verhaal voordat men u weer interrumpeert.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Voorzitter. Het is voor mij vooral belangrijk dat het vertrouwen in en "tussen" het onderwijs weer hersteld wordt. Als ik spreek over "in het onderwijs", doel ik met name op het feit dat er op dit moment, als je links en rechts wat om je heen kijkt en ook wat spreekt met anderen, nogal wat scholen klagen over de leerlingen die van hun vooropleidingen afkomen; dat werd zojuist ook al aangegeven. Het hoger onderwijs klaagt over het voortgezet onderwijs en het voortgezet onderwijs klaagt over het primair onderwijs. Zij zeggen telkens dat zij leerlingen krijgen met onvoldoende kennis. Er is dus onvoldoende vertrouwen in de vooropleiding. Dat is de eerste vorm van een gebrek aan vertrouwen in het onderwijs.

De tweede vorm van een gebrek aan vertrouwen in het onderwijs betreft de diverse spelers die actief zijn in het onderwijs. De politiek heeft weinig vertrouwen in het management, het management heeft onvoldoende vertrouwen in de docenten, de docenten hebben onvoldoende vertrouwen in het management en ook de leerlingen en de ouders hebben daar nogal wat problemen mee. Dat zijn belangrijke problemen waar wij op dit moment tegen aanlopen. Wij lezen het rapport van de commissie-Dijsselbloem in belangrijke mate als een bijdrage aan het terugkrijgen van dat vertrouwen. Wij zullen in de rest van onze bijdrage bekijken of de aanbevelingen volgens ons een structurele bijdrage zullen leveren aan het vergroten van het vertrouwen in het onderwijs en in de diverse spelers. Een van de door de commissie aangedragen elementen is het vraagstuk van het wat en het hoe. De commissie legt hierbij een belangrijk denkkader neer. De overheid is in belangrijke mate verantwoordelijk voor het wat. De scholen zijn in belangrijke mate verantwoordelijk voor het hoe. Wij zetten echter vraagtekens bij de suggestie van de commissie dat daarmee ragfijn geknipt kan worden wat precies door de overheid gedaan moet worden en wat binnen de scholen. Wij denken dat het goed is om dit algemeen denkkader te gebruiken. Hoe meer het wat ingevuld wordt, hoe dichter je echter bij het hoe komt. Dat element moet hierbij in het achterhoofd gehouden worden.

In reacties op de commissie is de suggestie gewekt dat de politiek helemaal uit de school moet blijven en zich niet meer met het onderwijs zou mogen en moeten bemoeien. Een ding is echter helder: onderwijs is ook voor de politiek nog steeds een belangrijk onderwerp. De politiek moet zich daar zeer nadrukkelijk mee blijven bemoeien. De politiek moet zeer nadrukkelijk op tafel leggen wat het van het onderwijs verwacht en wat een leerling aan het einde van een rit, op een basisschool of op het voortgezet onderwijs, moet kunnen en kennen. Dat zijn belangrijke elementen waarover de politiek nog steeds mag gaan. De suggestie dat de politiek zich daarmee helemaal niet meer bezig mag houden is niet goed.

Op het moment dat wij met elkaar formuleren dat de overheid het een en ander mag zeggen over het wat, moeten wij ook aangeven op welke manier wij dat precies willen doen. De suggestie en aanbeveling van de commissie over leerstandaarden op het terrein van rekenen en taal verdient wat ons betreft warme ondersteuning. Hoe kijkt de commissie tegen de aanbevelingen van de commissie-Meijerink aan? Hoe denkt de commissie dat het rapport van de commissie-Meijerink succesvol kan worden ingevoerd? Wat zijn volgens de commissie belangrijke elementen waar bij de invoering van de leerstandaarden voor rekenen en taal op gelet moet worden?

De commissie gaat overigens een stapje verder en houdt het niet bij rekenen en taal. De commissie wil ook op andere terreinen een canon aanleggen. Niet alleen op het terrein van geschiedenis, maar ook bij aardrijkskunde, natuurwetenschappen, biologie en ga zo maar door. Mijn vraag is wat de commissie daarmee precies beoogt. Op welke manier wil de commissie daarmee omgaan? Op dit moment is er een canon op het terrein van de geschiedenis. Die wordt nu al bijna letterlijk opgenomen in wetgeving. In voorstellen van het kabinet worden in de kerndoelen immers de vijftig vensters opgenomen. Is dat wat de commissie bedoelt met het aanleggen van een canon? Levert dat volgens de commissie een bijdrage aan vergroting van creativiteit bij docenten? Is dit de manier om het aantrekkelijk te houden voor docenten om voor de klas te staan? Hoe strak is een canon volgens de commissie bedoeld? Wij horen hierop graag een antwoord.

Een andere belangrijke conclusie van de commissie is dat het creëren van gelijke kansen voor kinderen een gedifferentieerde aanpak in het onderwijs betekent. Gelijke kansen voor kinderen met ongelijke talenten in een gelijkvormige aanpak zorgt voor ellende. De ontwikkelings- en ontplooiingskansen van kinderen nemen dan niet toe. Wij steunen deze conclusie in belangrijke mate. Wie gelijke kansen wil creëren voor kinderen moet voor een gedifferentieerde aanpak in het onderwijs zorgen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik veronderstel dat het hier gaat om de basisvorming. Het CDA heeft daarmee ingestemd in 1993. Dat voorstel kwam voort uit Lubbers III, onder staatssecretaris Wallage. Mijn vraag is of het akkoord met de basisvorming een politieke deal was voor het CDA of dat het CDA destijds door de PvdA overtuigd werd van de goedheid van de basisvorming. Deal of voorstel?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik hoop dat u mij vergeeft dat ik u hierop geen antwoord kan geven. Ik was er toen niet bij. Als u een antwoord wilt op die vraag, moet u echt Wim van de Camp aanspreken. Misschien dat u uw vervolgvraag kunt stellen, want die is vast belangrijker dan het antwoord op deze vraag.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Nee hoor, niet overal zit een complot achter! Ik was gewoon benieuwd. Ik vind het ook een beetje zwak dat u de geschiedenis van uw partij niet kent. Ik vraag u gewoon of de CDA-fractie erachter stond of de basisvorming steunde in ruil voor bijvoorbeeld een toezegging over Defensie?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik kan mij voorstellen dat u mij verwijt dat ik niet de hele geschiedenis van mijn partij ken. De historie van mijn partij beslaat echter honderd jaar en die van uw partij nog geen twintig. U kent uw eigen geschiedenis misschien wel, maar het gaat mij even iets te ver om hierop nu antwoord te geven. Ik hoop dat u het mij vergeeft. Misschien kunt u een plusje of een minnetje bij mijn naam op de lijst zetten.

Voorzitter. Gelijke kansen realiseer je niet met een gelijkvormige aanpak. Dat dwingt je echter ook om na te denken over een manier om voldoende rekening te houden met de ontwikkeling van kinderen. De suggestie van de commissie om de stapelingsmogelijkheden te verruimen voor bijvoorbeeld het vmbo TL in de richting van de havo valt bij ons in goede aarde. Dat geldt ook voor het idee om al in vmbo 3 over te kunnen stappen naar havo 3. Dat is een duidelijke verbetering, ook in vergelijking met de situatie waarin ik zelf verkeerde toen ik van mavo 4 naar havo 4 mocht overstappen. Van vmbo 3 naar havo 3 kunnen overstappen is een duidelijk voordeel. Het zorgt er ook voor dat de emancipatiemogelijkheden aanzienlijk vergroot worden, ook voor mensen die van oudsher een vrij grote achterstand hebben in het onderwijs.

Wij weten dat er in sommige scholen iets schort aan het vertrouwen tussen personeel en management. Sommige partijen en vakorganisaties als het AOb suggereren dat een professioneel instituut hiervoor een oplossing is. Ik denk dat dat niet zo is. Een professioneel statuut waarin staat welke vakken een docent mag geven en hoeveel uren hij les mag geven, leidt alleen maar tot verstarring. Wat doet iemand die te horen heeft gekregen hoeveel uren Engels hij mag geven als een manager hem vraagt om de klas van een leraar Frans over te nemen? Hij kijkt dan in zijn statuut en zegt: hé luister, er staat geen woord in over lesgeven in het Frans en dat doe ik dan ook niet. Ik denk dan ook dat een professioneel statuut vooral zal leiden tot institutionalisering van het wantrouwen en niet tot herstel van het vertrouwen.

Om die reden vinden wij de suggestie voor een professioneel statuut niet goed. Het is veel beter om de medezeggenschapsmogelijkheden binnen het onderwijs beter te benutten. De commissie constateert "onderbenutting" van de medezeggenschapsmogelijkheden door ouders en docenten. Laten wij ervoor zorgen dat wij die mogelijkheden beter gaan gebruiken. Daarvoor zijn niet meer rechten of bevoegdheden nodig, maar een betere "benutting". Kan de commissie mij een aantal suggesties aan de hand doen om die "benutting" te verbeteren?

Velen hebben gesproken over de lumpsumfinanciering. Die zou er toe geleid hebben dat het wantrouwen tussen het management en het personeel in het onderwijs is toegenomen. Verder wordt ook wel beweerd dat het tot schaalvergroting heeft geleid. Ik heb veel moeite met deze suggestie. Er wordt ook wel gesuggereerd dat lumpsumfinanciering heeft geleid tot veel te grote reserves, waardoor het geld niet bij het primaire proces is terechtgekomen. Het geld zou alleen maar opgepot zijn. In bijvoorbeeld 2006, het eerste jaar van de lumpsumfinanciering, is er 8 mld. besteed aan het primair onderwijs. In dat hele jaar is er 80 mln. toegevoegd aan de reserves, minder dan 1% van de totale omzet. Dit is alleen al nodig om overeind te blijven bij onderwijsvernieuwingen, het vernieuwen van materiaal, schoolstoelen of wat dan ook. Het bedrag is minder dan de inflatie in 2006. De suggestie dat lumpsumfinanciering heeft geleid tot een groter wantrouwen, is dan ook onterecht.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Wij verschillen van mening over de lumpsumfinanciering. De commissie heeft echter nadrukkelijk gesteld dat het geld voor de zorgleerlingen op de goede plek terecht moet komen: het is gevaarlijk als dit niet naar die kwetsbare leerlingen gaat. Ik weet niet zeker of de CDA-fractie vanmiddag voor onze motie heeft gestemd; volgens mij niet. Ziet u ook de risico's van lumpsumfinanciering? Dan denk ik aan het aannemen van lager opgeleide leraren of het verkeerd terechtkomen van het geld voor zorgleerlingen. Wat vindt u van het voorstel van de commissie?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Even heel zuiver: de commissie heeft voorgesteld dat scholen de gelden voor zorgleerlingen beter verantwoorden. Dat ondersteunen wij volledig.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Moet het geld worden geoormerkt?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Wij vinden dat het beter moet worden verantwoord, zodat het voor de ouders helder wordt dat het geld inderdaad wordt besteed aan die zorgleerlingen. Als u dat "oormerken" wilt noemen, dan is dat prima. Wij ondersteunen in ieder geval deze belangrijke aanbeveling van de commissie. U gaat echter een stap verder en institutionaliseert het wantrouwen door te zeggen: scholen zullen onbevoegde docenten aanstellen en schoolbesturen kunnen niet zorgen voor kwalitatief goed onderwijs. Waarom zou dat zo zijn? Een bestuur heeft er toch alleen maar belang bij dat er goed onderwijs wordt gegeven, dat leerlingen met plezier naar school gaan en dat goede docenten worden binnengehaald? Waarom elke keer dat wantrouwen? Waarom elke keer dat management bashen?

De heer Jasper van Dijk (SP):

De reden om over te stappen op de lumpsumfinanciering was dat de overheid geen verantwoordelijkheid meer wilde dragen. Volgens mij is dat geregeld in het Schevenings Akkoord: scholen moeten zich bewust worden van de financiële gevolgen van hun keuzes, want de overheid kan al die docenten niet onbegrensd financieren. De oplossing was om de besturen verantwoordelijk te maken; dat was een keuze. Vervolgens constateert de inspectie dat dit een prikkel is om goedkopere leraren aan te stellen. Daar hoor ik u nooit over, maar het is een reëel risico als het bestuur verantwoordelijk wordt. Ziet u een reden om eens heel goed te kijken naar wat er bij die lumpsumfinanciering gebeurt?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Nee, want u stelt dat de overheid niet meer verantwoordelijk wilde zijn voor de financiering van scholen. Op dat moment was de lijn dat er meer verantwoordelijkheid en autonomie bij de scholen moest worden gelegd. Dat was omdat de scholen het dolgraag wilden, en niet omdat de overheid die verantwoordelijkheid niet meer wilde dragen. Door het bij de scholen neer te leggen, kunnen zij beter maatwerk leveren door in te spelen op de lokale behoefte of de behoefte binnen een school. U zegt elke keer: hier in Den Haag weten wij alles, wij kunnen ervoor zorgen dat alles in het land op een goede wijze gebeurt. Gaat u nu eens een keer uit van vertrouwen en legt u dat nu eens een keer neer bij die schoolbesturen. Elke keer spreekt u hier weer uw wantrouwen uit in het gedrag van schoolbesturen. Stopt u daar nu eens een keertje mee. Gaat u nu eens een keer echt kijken naar wat er in de meeste scholen en schoolbesturen gebeurt. Dan zult u zien dat er over het algemeen goed werk en kwaliteit worden geleverd. Natuurlijk zal er wel eens een keer iets misgaan, maar over het algemeen gaat het niet slecht.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik constateer dat u uitgaat van wantrouwen over de urennorm, want die legt u op aan de schoolbesturen. Deze zijn daarmee helemaal niet blij. Ik zie het zo dat iets essentieels als de financiering van het onderwijs uiteindelijk de zorg dient te zijn van de overheid en niet van het schoolbestuur. De overheid dient zich in te zetten voor goede leraren, die hoog zijn opgeleid. De overheid moet niet oppotten en moet geen lager opgeleide leraren aannemen. Dat risico bestrijdt u niet en daarmee zie ik dat u dus eigenlijk niets leert van dit rapport.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

In feite bent u heel erg inconsistent. U zegt namelijk tegen mij dat ik begin over de 1040 urennorm. U zegt dat de schoolbesturen dat niet leuk vinden, terwijl u daarna zegt dat de schoolbesturen onverantwoord met het geld omgaan. Hebt u nu wel vertrouwen of geen vertrouwen in de schoolbesturen? Ik heb er vertrouwen in. Daarom wil ik de schoolbesturen geld geven zodat zij ervoor kunnen zorgen dat zij keurig een aantal uren les kunnen geven. Deze besturen weten waarvoor zij staan.

De heer Depla (PvdA):

U zegt dat lumpsum niets te maken heeft met schaalvergroting en dergelijke. Ik ben het met u eens dat lumpsum niets te maken hoeft te hebben met schaalvergroting. Maar aan lumpsumfinanciering, waarbij de verantwoordelijkheid lager wordt neergelegd, kleven wel risico's. Als het management niet toegerust is voor zijn taak, zijn er risico's. Mensen kunnen denken dat er schaalvergroting moet komen, omdat zij het management zelf niet aan kunnen. Bij lumpsumfinanciering wordt de schoolleiding zelf verantwoordelijk voor het personeelsbeleid. Dit heeft tot gevolg dat als er sprake is van slecht management dit personeelsbeleid op een slechte manier wordt ingevuld. Om die reden moeten wij bij het primair onderwijs misschien wel de verantwoordelijkheid overdragen, maar daarbij ervoor zorgen dat het management die verantwoordelijkheid ook kan nemen. Wij moeten de verantwoordelijkheid niet zomaar over de schutting gooien, maar deze op een zorgvuldige manier overdragen. Uw redenering klopt niet helemaal. Lumpsumfinanciering heeft namelijk niets te maken met schaalvergroting en personeel.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik heb niet ontkend dat lumpsumfinanciering in sommige gevallen heeft geleid tot schaalvergroting, maar wij kunnen niet één op één een causale relatie leggen tussen lumpsumfinanciering en schaalvergroting. Sommigen hebben gezegd dat lumpsumfinanciering automatisch heeft geleid tot schaalvergroting.

De heer Depla (PvdA):

Dan zijn wij het op dat punt met elkaar eens, maar de bestaande risico's moeten wij wel in ogenschouw nemen en wij moeten er iets mee doen. De SP-fractie zegt dat een en ander weer naar Den Haag moet en u zegt dat het niets te maken heeft met de veranderingen in het onderwijs.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

U stelt voor om het direct weer bij een individuele school neer te leggen, maar daarvan zeg ik dat het bevoegde gezag er op een goede manier mee moet omgaan. Bij het debat over de onderwijsbegroting hebben wij ervoor gepleit om te komen tot een fusietoets. Wij hebben dus al eerder onze zorg uitgesproken over dat soort elementen.

De heer Depla (PvdA):

Op dat punt zijn wij het wel met elkaar eens. Dat wij het geld direct aan de school willen geven wil niet zeggen dat het bestuur niet meer verantwoordelijk is, maar het maakt wel de verhoudingen duidelijk. Het primaire proces staat voorop. De scholen zien het bestuur min of meer als ondersteuning. Volgens zou dat goed bijdragen aan het versterken van de individuele scholen.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Daarover verschillen wij fundamenteel van mening, omdat het bevoegde gezag, dat het geld krijgt, in belangrijke mate moet kunnen worden aangesproken. Dat kan niet als het geld aan een individuele school wordt toegewezen. Volgens mij is uw suggestie niet mogelijk, gezien de artikelen in de Grondwet.

Voorzitter. Volgens mij is de klok ondertussen doorgelopen.

De voorzitter:

Nee hoor, die is stilgezet.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Goed dan. Ik heb nog een aantal punten en ik zal proberen er met iets hogere snelheid doorheen te gaan.

Het management moet er in elk geval voor zorgen dat de professionals gestimuleerd worden om hun vakmanschap overeind te houden. Er moet voor worden gezorgd dat zij worden gestimuleerd om inhoudelijk het debat over pedagogische aspecten binnen de school op een goede manier te voeren. Aan de commissie vraag ik: hoe kijkt u aan tegen de subsidiëring van de pedagogische centra? Zou het soms niet handig zijn om met name verenigingen van vakdocenten de mogelijkheid te geven om eveneens die trainingen te verzorgen en te organiseren?

Ouders moeten wat ons betreft beter betrokken worden bij het onderwijs. Onderwijs moet niet gezien worden als een consumptieartikel. Ouders moeten er in belangrijke mate bij betrokken worden, want dat zorgt er ook voor dat de leerlingen beter presteren in het onderwijs. Betrokkenheid zorgt ervoor dat kinderen automatisch meer hun best gaan doen. Dat element mag ook wel wat meer over het voetlicht worden gebracht, en dat geldt niet alleen voor het primair onderwijs, maar ook voor het voortgezet onderwijs.

Om ervoor te zorgen dat het vertrouwen tussen de diverse onderwijssectoren verbeterd wordt, dus dat er ook meer vertrouwen komt in de waarde van het diploma, bijvoorbeeld tussen een instelling van het hoger onderwijs en het voortgezet onderwijs, zouden wij willen voorstellen dat er in ieder geval beter overleg gevoerd wordt tussen de diverse sectoren. Er zou bijvoorbeeld een verantwoordingsdialoog moeten komen over wat er nu in het voortgezet onderwijs in een bepaald vak wordt gegeven ten opzichte van de mensen die in dat hogere onderwijs zitten. Dat is de eerste stap. De tweede stap is dat er in ieder geval over de inhoud van de vakken op een goede manier een discussie moet gaan plaatsvinden, meer dan dat tot nu toe het geval was. Wij zouden ook uitwisseling en detachering van de onderwijsleerkrachten vanuit de diverse sectoren willen stimuleren. De betrokkenheid van het bedrijfsleven daarbij is, wat ons betreft, eveneens een goede suggestie.

Op de lerarenopleidingen is nogal wat kritiek geweest in de afgelopen periode. Wij hebben gevraagd of er landelijke eindtermen zouden kunnen komen. Dat is ook een suggestie die door de commissie wordt gedaan en wij hebben in ieder geval gezien dat de tweede- en derdegraadslerarenopleidingen dat signaal goed vertaald hebben. Zij hebben het ook goed opgepakt, want zij hebben in de afgelopen periode die eindtermen min of meer handen en voeten gegeven. Scholen moeten dan echter wel erkennen dat studenten die net van die lerarenopleidingen afkomen, op dat moment nog niet volledig in staat zijn om alles direct te kunnen doen binnen het onderwijs. Het is net als met autorijden. Als je je rijbewijs hebt, weet je hoe dat ding bediend moet worden, maar je weet nog niet precies hoe je moet autorijden. Dat betekent dat er meer aandacht moet komen voor de begeleiding van jonge docenten binnen het onderwijs. Die aandacht zou, wat ons betreft, nog wat meer naar voren mogen komen.

Vertrouwen in diploma's achten wij een belangrijk gegeven. De commissie suggereert dat het vertrouwen in diploma's hersteld zou kunnen worden door een dubbele exameneis op tafel te leggen: je moet ervoor zorgen dat je zowel voor het schoolexamen als voor het centraal schriftelijk in alles een voldoende hebt, of je kunt in ieder geval alleen maar compenseren binnen het centraal schriftelijk, dan wel binnen het schoolexamen. Is dat nu het instrument dat nodig is om dat vertrouwen te herstellen?

Als wij kijken naar de cijfers dan zien wij dat er op dit moment bij 11% in havo-instellingen, bij 14% in vmbo-instellingen en bij 30% in vwo-instellingen het verschil tussen het schoolexamen en het centraal schriftelijk een half punt is. Dat is dus niet overal het geval. Zou het dan niet beter zijn om ervoor te zorgen dat de onderwijsinspectie daar veel gerichter bovenop gaat zitten? Zou dat niet beter zijn dan aan iedereen die eis te stellen?

De kom ik op de toegevoegde waarde van scholen in het primair onderwijs. Dat is een belangrijk gegeven. Wij onderschrijven volledig de wens van de commissie om die toegevoegde waarde beter te meten. Dat er aan het einde van een basisschool gemeten wordt hoe het staat met de kennis van rekenen en taal, lijkt ons een goede zaak. Dat je dat doet door een eindtoets lijkt ons goed. Wij willen trouwens wel waken voor het misbruik van die eindtoets, met name bij de vervolgopleiding.

Wat echter de suggestie van de commissie omtrent een begintoets betreft, vragen wij ons af of er geen andere systemen zijn om ervoor te zorgen dat je die toegevoegde waarde goed kunt meten. Die toegevoegde waarde kun je ook meten via een leerlingvolgsysteem. Dat heeft nogal wat voordelen ten opzichte van een begintoets, omdat die tamelijk afhankelijk is van de ontwikkeling van het kind, die zeker op die leeftijd nogal fors verschilt.

Dan kom ik op de onderwijsinspectie. Wij vinden dat de onderwijsinspectie meer instrumenten zou moeten hebben, een fijnmazigere interventieladder om dingen te kunnen doen. De onderwijsinspectie moet de opdracht die de scholen hebben gekregen van de overheid op een goede manier controleren en handhaven. De interventieladder achten wij een belangrijk element, maar wat is nu precies de rol van de inspectie? De rol van de inspectie lijkt op dit moment op die van officier van justitie, politieagent en rechter ineen. Is het wel goed dat wij op die manier tegen de Inspectie van het Onderwijs aankijken?

Over het competentiegericht onderwijs is eerder al wat discussie geweest. Wij gaan ervan uit dat competentiegericht onderwijs in belangrijke mate betrekking heeft op het "wat". Daar heb ik al eerder in een debatje een discussie over gehad. Het gaat om kwalificatiedossiers, het gaat om het aanleren van attitudes, het gaat om het aanleren van kennis, het gaat om het aanleren van vaardigheden. Op welke manier scholen dat precies doen, moet aan de scholen worden overgelaten. Tot op dit moment is gezegd dat zij tot het jaar 2010 de ruimte krijgen om met de kwalificatiedossiers om te gaan. Wij denken dat het zorgvuldig kan gebeuren, maar wij vinden het wel verstandig als er nog eens goed wordt nagegaan of er knelpunten zijn die een volledige invoering in 2010 in de weg staan. Is het niet verstandig om na te gaan welke knelpunten er op dit moment bestaan, zodat wij die nog adequaat kunnen aanpakken?

Mijn laatste vraagstuk betreft de rol van de politiek. De rol van de politiek en van de overheid is dat zij leerstandaarden bepaalt. Leerstandaarden betekenen wat ons betreft dat er dingen op het terrein van rekenen en taal mogen worden neergelegd en dat vaardigheden nadrukkelijk hun plek in het onderwijs moeten behouden. Er moet evenwicht zijn. Dat is volgens ons en de commissie een van de belangrijke elementen. Evenwicht moet bestaan tussen vaardigheden en kennisoverdracht. Dat betekent onzes inziens ook dat je buitengewoon terughoudend moet zijn met het opleggen van extra taken aan het onderwijs. Niet elke maatschappelijke taak kun je daaraan neerleggen. Anti-obesitaslessen en dergelijke moeten niet in het onderwijs terechtkomen. Volgens ons kan aan enkele elementen nu al het een en ander worden gedaan. Teneinde het vertrouwen te herstellen, suggereren wij dat er minder regels komen en dat er beter wordt nagegaan hoe regels in het onderwijs worden ingevoerd. Ik hoor klachten over bijvoorbeeld de administratievelastendruk en andere lastige problemen die door de invoering van het onderwijsnummer ontstaan. Ik zie dat de hoeveelheid CFI-formulieren tot geweldige problemen leidt, terwijl het ook op een andere manier kan. Wij dagen het kabinet uit om daar op korte termijn het een en ander mee te gaan doen.

Zoals de commissie ook voorstelt, moeten onderwijsvernieuwingen in belangrijke mate van onderaf komen. Indien zij van bovenaf komen, moeten wij ervoor zorgen dat zij zorgvuldig worden ingevoerd en dat er een zorgvuldige besluitvorming over plaatsvindt. De suggestie van de commissie om een toetsingskader te scheppen, beschouwen wij als waardevol. Het moet niet in beton gegoten zijn, maar de aanbeveling om goed te kijken alvorens over te gaan tot besluitvorming over onderwijsvernieuwing vinden wij belangrijk. Wij moeten daar echt serieus mee omgaan.

De voorzitter:

Dank u wel.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Nu komt mijn laatste zin.

De voorzitter:

U hebt nu al vier laatste punten.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Nee, ik had drie laatste punten en dit is mijn laatste punt.

Ons valt op dat bijna iedereen kritiek op de politiek uit over wat er precies in het onderwijs moet gebeuren, maar dat de diverse spelers in het onderwijsveld zelden een inhoudelijke discussie voeren. Wij zien dat iedereen eigenlijk langs elkaar heen praat. Daarom nodigen wij hen uit tot het starten van een dergelijke onderwijsinhoudelijke dialoog, zodat er enkele stappen vooruit kunnen worden gezet. Deze suggesties zijn in onze ogen van belang om ervoor te zorgen dat het vertrouwen in het onderwijs weer in belangrijke mate groeit. Wij weten dat het te paard is gegaan en dat wij het te voet moeten laten terugkomen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

De invoering van het competentiegericht leren in het mbo is natuurlijk een grote vernieuwing die overeenkomsten vertoont met de tweede fase of het vmbo in de zin dat het veel en groot is en dat het in 2010 moet worden opgelegd. Nu zegt u in de krant dat dit wellicht moet worden uitgesteld indien scholen daar problemen mee hebben. Ik hoor graag van u of u dat hier wilt herhalen – dat lijkt mij heel realistisch – en of wij de aanbevelingen van de commissie-Dijsselbloem inderdaad moeten overnemen en moeten stellen dat er op zijn minst draagvlak en wetenschappelijk bewijs moet zijn. Wij weten namelijk niet of er draagvlak is.

De voorzitter:

Uw vraag is duidelijk.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Competentiegericht onderwijs is een onderwijsvernieuwing die van onderaf is gekomen. Hij is tot stand gekomen vanuit het bedrijfsleven samen met docenten en kan op groot draagvlak binnen het onderwijsveld rekenen. Op dit moment wordt er in heel veel scholen hard aan gewerkt om deze verandering te realiseren. Wanneer, als wij in 2009 nog eens heel goed kijken hoe het er op dat moment voorstaat, mocht blijken dat op diverse plekken nog problemen bestaan, moeten wij vragen of deze nog voor 2010 kunnen worden opgelost. Als dat niet het geval is, moeten wij ruimte kunnen bieden door hen enige extra tijd te geven. Met alle respect vraag ik mij af of de heer Van Dijk zich realiseert wat de scholen over zich uitgestort krijgen als zij de invoering uitstellen. Zij krijgen op dat moment te maken met drie verschillende manieren van examinering en kwalificatie.

De voorzitter:

Uw punt is echt helder.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Dat is niet wenselijk.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Absoluut. Dat zie ik. Dat is een risico. Dat is heel vervelend. Maar de redenering van de heer van Dijk is precies dezelfde redenering als bij de tweede fase: de rijdende trein en het feit dat er draagvlak was. Maar er was helemaal geen draagvlak, zoals bleek uit de rapporten die onder de tafel werden gehouden. Nu is het weer net zo. Als de heer Van Dijk goed zou luisteren en goed zou kijken op websites en de krant leest ...

De voorzitter:

Uw punt is duidelijk.

De heer Jasper van Dijk (SP):

... ziet en hoort hij docenten in het mbo die zeggen dat het niet zo gaat.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Over dit soort onderwerpen luistert de heer Jasper van Dijk naar een select groepje dat bij het BON is aangesloten. Er zijn veel docenten ...

De heer Jasper van Dijk (SP):

Wat u nu doet, vind ik echt respectloos.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

... waarvan ik mailtjes krijg over competentiegericht onderwijs, waarin zij melden dat het juist wel de goede kant op gaat. Mijn verhaal is buitengewoon genuanceerd. Ten aanzien van competentiegericht onderwijs is mijn lijn dat wij voorlopig alles op alles moeten zetten om ervoor te zorgen dat het op een verantwoorde wijze kan worden ingevoerd. Wij moeten kijken of zich knelpunten voordoen. Mocht blijken dat er knelpunten zijn en wij constateren dat deze niet in 2009 kunnen worden opgelost, geven wij deze opleidingen ruimte zodat zij het later kunnen invoeren. Wat wil de heer Jasper van Dijk nog meer?

De voorzitter:

Ik schors de vergadering enkele minuten om ons even te kunnen vertreden.

De vergadering wordt enkele minuten geschorst.

De heer Slob (ChristenUnie):

Voorzitter. Het rapport dat wij bespreken, draagt de prachtige titel "Tijd voor onderwijs". De titel is met zorg gekozen en is ook op zijn plaats, zeker als je bedenkt dat per schooldag zo'n 3,6 miljoen paar kleine en grote kindervoeten een schoolgebouw binnen stappen, ieder kind op de plek en het niveau waar hij of zij met de hem of haar door God gegeven talenten het beste thuishoort. "Tijd voor onderwijs" is ook bedoeld voor al die professionals die geroepen zijn om het beste uit deze leerlingen te halen, daarbij rekening houdend met de bij de leerlingen aanwezige mogelijkheden en soms onmogelijkheden. Conform onze Grondwet moet het onderwijs en al deze kinderen de regering een aanhoudende zorg zijn. Dat geldt natuurlijk ook voor de Tweede Kamer in haar controlerende en medewetgevende taak. Het is ook niet voor niets dat onze Grondwet uitspreekt dat de regering jaarlijks verslag aan de Tweede Kamer moet doen over de staat van het onderwijs. Dat hebben wij bij de zorg of de veiligheid, om twee andere heel belangrijke beleidsterreinen te noemen die raken aan heel primaire overheidstaken, niet op deze manier geregeld. Voor het onderwijs is dat wel het geval, dus dat is een sector waarvoor wij echt de tijd moeten nemen.

Ik wil namens mijn fractie mijn waardering uitspreken in de richting van de commissie-Dijsselbloem, aan de leden, maar ook aan de ondersteuners. Uit de tijd dat ik in een commissie zat, weet ik nog hoe ongelooflijk belangrijk de ondersteuners zijn voor het werk dat een commissie verricht. Het is de verdienste van deze commissie dat het onderwijs weer heel hoog op de politieke agenda staat. Wij hebben het er met elkaar weer over en dat is heel belangrijk. Wij hebben het vooral ook over de verantwoordelijkheid die de overheid voor het onderwijs draagt, de verantwoordelijkheid voor het grote aantal kinderen dat onderwijs volgt en voor de professionals in de klas, iedereen in de school op zijn eigen plek, de schoolleider, de man en vrouw voor de klas, de klassenassistenten, de TOA's en de conciërges. Zij zijn onze aandacht meer dan waard. Die aandacht voor het onderwijs is ook nodig, gezien de zorgen over de staat van het onderwijs en het gebrek aan vertrouwen dat in deze tijd wordt ervaren, zowel tussen betrokkenen in het onderwijs zelf als ook tussen het onderwijs en de politiek. Het rapport van de commissie-Dijsselbloem biedt voldoende houvast om daarover nu diepgaand met elkaar te spreken, we zijn daar al enkele uren mee bezig, en om in juni met de regering in debat te gaan.

Mijn fractie heeft de inhoud van het rapport met belangstelling bestudeerd. Ik permitteer mij daarbij een persoonlijke noot, want die gaf voor mij een extra dimensie aan het doornemen van dit rapport. Ik ben zelf een groot deel van mijn arbeidzame bestaan in deze sector werkzaam geweest. Ik behoorde tot de eerste lichting nahossers en ik heb in verschillende functies de onderwijsvernieuwingen, zoals de commissie die zo mooi heeft beschreven, van onderaf lijfelijk meegemaakt, heel direct. Als onderwijswoordvoerder in de Kamer heb ik vanaf 2001, met een korte onderbreking van een half jaar, ook de debatten in de Tweede Kamer gevoerd. Toen waren de fundamentele beslissingen al genomen. Het was meer de tijd van bijstellingen op reeds ingezet en door scholen geïmplementeerd beleid, maar als je dan zo'n rapport doorneemt en in een nutshell ziet hoe het wordt beschreven, komt er heel wat omhoog. Dank daarvoor, want het is goed om dat een plek te geven.

Nu naar de inhoud. De eindconclusie van de commissie is een heel forse geworden. De overheid heeft haar kerntaak op dit punt verwaarloosd. In de samenvatting staat dat het zeker stellen van de kwaliteit van het onderwijs in de afgelopen jaren ernstig is verwaarloosd. Mijn primaire reactie, ook bij het uitbrengen van het rapport, was of met die conclusie echt recht was gedaan aan het verleden. Je zou uit die conclusie heel snel kunnen afleiden dat het met de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs wel heel slecht is gesteld. Hoewel ik mijn ogen niet wil sluiten voor de zorgen die er zijn over de staat van het onderwijs zou dat naar de mening van mijn fractie een toch wel wat al te boude conclusie zijn. Heb ik de commissie, ook in de nadere uitleg, want wij hebben al een schriftelijke ronde gehad, goed begrepen dat het trekken van deze conclusie niet de bedoeling van de commissie is geweest, maar dat haar kritiek zich vooral richt op het gebrek aan definiëring en bewaking van de basiskwaliteit en de ontwikkeling en implementatie van het onderwijsbeleid? Dan kijk je toch op een ander niveau naar het onderwijs en naar de wijze waarop daarmee in de afgelopen jaren is omgegaan. Terugkijkend op de door de commissie bestudeerde onderwijsvernieuwingen, is mijn fractie van mening dat het lastig is om al te generieke conclusies te trekken. Het beeld van de wijze waarop scholen de onderwijsvernieuwingen hebben opgepakt, is namelijk niet eenduidig. Uit de schriftelijke beantwoording begrijp ik dat de commissie onze opvatting niet deelt dat dé basisvorming, hét vmbo en dé tweede fase niet bestaan. Wel erkent zij de verschillende invullingen die aan de onderwijsvernieuwingen zijn gegeven, en daar ging het ons juist om.

Neem de tweede fase. Breed bestond de overtuiging dat in de bovenbouw iets moest veranderen, niet alleen als aanvulling op de basisvorming, maar vooral ook om tegemoet te komen aan de kritiek uit het hoger onderwijs over te slechte doorstroming. Dat was ook een zorg voor ons allemaal. Bij veel scholen bestond enthousiasme om met de vernieuwde bovenbouw aan de slag te gaan. Ik heb er destijds met beide benen middenin gestaan, zelfs op een voorhoedeschool, een school die een jaar eerder met de tweede fase is gestart dan veel andere scholen uit dezelfde plaats. Dat vonden wij geen probleem. Wij gingen er met elkaar voor. Zo waren er meer scholen.

Er waren ook scholen die wat terughoudender waren. Dat kon, ook in de tijd. Daarvoor waren heel diverse redenen. Soms zat erachter dat men eerst wilde aanzien wat het zou worden; men kent deze houding wel. Soms had dit te maken met gebrek aan draagvlak onder het management en/of het personeel. De aanpassingen die vrij snel nadat de tweede fase was ingevoerd, door de toenmalige staatssecretaris Adelmund werden toegepast vanwege de klachten over overladenheid, werkdruk en organisatorische problemen, zijn niet in alle scholen met gejuich ontvangen. De klachten kwamen voor een groot deel uit de achterhoedescholen. Bij de invoering van de basisvorming en het vmbo hebben wij soortgelijke situaties gehad, waarbij heel wat diversiteit bestond in het onderwijs en in de wijze waarop men met de vernieuwingen omging en deze werden opgepakt. Om het wat scherp te zeggen, vormden scholen in Nederland geen eenheidsworst als het om deze onderwijsvernieuwingen gaat. Voor het overgrote deel zijn zij ook geen willoze slachtoffers geworden van ongebreidelde vernieuwingsdrift vanwege de overheid. Het is een illusie om te denken dat de politiek de onderwijspraktijk zo zou kunnen regisseren. Als wij recht willen doen aan de feiten – en de commissie heeft zich daarvoor ingezet – is het goed om ook dit met elkaar vast te stellen. Ik vraag de commissie of zij deze opvatting over de diversiteit in de onderwijspraktijk en de wijze waarop met de vernieuwing is omgegaan, met ons deelt.

Misschien is dit de voornaamste les die naar aanleiding van het onderzoek door de commissie-Dijsselbloem heel manifest is geworden: als het erop aankomt, vinden grootschalige vernieuwingen en veranderingen niet op de Haagse tekentafel plaats. Het gebeurt, met kleinere of grotere stappen, uiteindelijk in de praktijk, waarin de man of vrouw voor de klas bepalend zijn. Overigens zou ik hen niet willen uitspelen tegen schoolleiders en schoolbesturen, die hierin eveneens hun eigen verantwoordelijkheden hebben. Hierover heb ik een kort interruptiedebat met de heer Jasper van Dijk gehad. Het viel mij overigens op dat de commissie zich niet in die bewoordingen over deze verantwoordelijken heeft uitgelaten. Als ik iets gemist heb, dan hoor ik dat donderdag graag.

Wat in het rapport wel aan de orde komt, maar nog wat beperkt – ook dit raakt aan de praktijk – is het feit dat de politiek verantwoordelijken uit die tijd vooral met onderwijsorganisaties over de onderwijsvernieuwingen spraken. Met hen werden afspraken gemaakt. Dat is ook begrijpelijk; je kunt dat niet met iedere school of iedere docent of schoolleider afzonderlijk doen. Diezelfde onderwijsorganisaties communiceerden soms onvoldoende met de mensen op de werkvloer, met de schoolleider en de man of de vrouw voor de klas over wie ik het zonet had, en die uiteindelijk het werk moesten doen. Daar kunnen wij ook in deze tijd nog wel tegenaan lopen. Zelfs in de afgelopen maanden hebben wij daarmee met elkaar te maken gehad. Herkent de commissie, die met veel mensen van de werkvloer heeft gesproken, deze waarneming? Hoe kunnen wij dit soort zaken in de toekomst zo veel mogelijk voorkomen? Die laatste vraag is misschien nog wel belangrijker. Uiteindelijk moeten wij het daarover met elkaar hebben. Deze waarneming kwam ik overigens ook tegen in het voorwoord van het jaarverslag van de Raad van State, waarin de heer Tjeenk Willink niet alleen naar het onderwijs wijst, maar ook naar andere sectoren waarin men dit soort mechanismen kan terugvinden.

Terugkijken is goed – hier spreekt de historicus in mij – maar het is ook goed om vooruit te kijken en uiteraard de lessen uit het verleden te trekken. Dat heeft de commissie ook gedaan. Zij heeft de Tweede Kamer een groot aantal aanbevelingen doen toekomen. Ik zou het grootste gedeelte van mijn eerste termijn willen gebruiken om daarover een aantal vragen te stellen, omdat ik hierover graag in debat wil gaan met de commissie. De commissie pleit voor nieuwe verhoudingen. Er zou sprake zijn van rolvervaging tussen rijksoverheid en scholen. Zowel voor het herstel van het maatschappelijk vertrouwen in het onderwijs als voor het herstel van het vertrouwen van het onderwijs in de overheid is, zo heeft de commissie gesteld, een heldere afbakening van verantwoordelijkheden dringend noodzakelijk. De commissie pleit voor een onderscheid tussen het wat en het hoe als basiscriterium voor de rolverdeling tussen overheid en scholen. In de schriftelijke antwoorden kom ik tegen dat de commissie ons dat vooral als een denkmodel heeft doen toekomen.

Laat ik stellen dat mijn fractie de opvatting van de commissie deelt dat het herstel van vertrouwen een belangrijke opdracht is voor de toekomst. De vraag is dan wel of het onderscheid tussen wat en hoe daarvoor de geëigende oplossing is. Hoe helder zijn deze twee verantwoordelijkheden uit elkaar te houden? Loopt het ook bij de commissie, gelet op de aanbevelingen, niet wat in elkaar over? De aanbeveling over toetsen, waar ik straks nog iets meer over zal vragen, is toch ook overduidelijk een aanbeveling die naar mijn mening het hoe raakt.

De vraag is ook of, gelet op de vrijheid die scholen conform onze Grondwet hebben, de overheid gerechtigd is over de hele linie het "wat" voor scholen in te vullen. In de schriftelijke beantwoording is wel duidelijk gemaakt dat dit niet de bedoeling van de commissie is. Terugkijkend naar de geschiedenis van onze onderwijsvrijheid, weten wij dat vanaf het eerste begin van de vrijheid van onderwijs het principe van de deugdelijkheidseisen is gehanteerd. Die vrijheid is nooit ongelimiteerd geweest. De commissie geeft zelf aan dat er ruimte voor scholen moeten overblijven, maar het is wel van belang dat wij met elkaar en straks met de regering verkennen waar onze grenzen komen te liggen. Beperken wij ons tot enkele kernvakken? Rekenen en taal zijn met name genoemd, conform de aanbevelingen van de commissie-Meijerink. In een interruptie heb ik al even gerefereerd aan het rapport van de Onderwijsraad van 1999, die dat ook al voorstelde. In dat opzicht is er niets nieuws onder de zon. Of gaan wij verder? De heer Depla gaf aan dat hij nog een aantal andere vakken op het oog had. Als wij verder gaan, tot waar dan? Dat is een boeiende vraag om ons mee bezig te houden, die ook de vraag van de commissie om het proces van kanalisering verder te verbreden raakt. Ook hier is het de vraag hoever wij daarmee willen gaan. Wij lopen niet weg voor die discussie, zonder direct met een meetlatje gereed te staan. Het is wel belangrijk dat wij naar aanleiding van de bespreking van het rapport met commissie en kabinet duidelijkheid scheppen met elkaar.

Een intrigerende vraag is wat wij onder de kwaliteit van onderwijs verstaan. Dat kwam al aan de orde bij collega Jan Jacob van Dijk. Wat is goed onderwijs? Je kunt er hele disputen over houden. Hebben wij het voor elkaar als wij het wat en het hoe en de daarbij behorende toetsing afdoende hebben geregeld? Ik denk het niet. Eigenlijk begint het dan pas. De kwaliteit van goed onderwijs wordt uiteindelijk bepaald door de vraag hoe ver wij de anderen in de ontwikkeling kunnen brengen. Naast intellectuele capaciteiten spelen de omstandigheden waarin de kinderen verkeren een heel belangrijke rol. Dan kan het behalen van een vmbo-diploma kaderberoeps door leerling A een grotere prestatie zijn dan het naar een vwo-diploma geleiden van leerling B. De vraag wat kwaliteit en wat goed onderwijs is, gaat verder dan alleen het afbakenen van verantwoordelijkheden.

Ik ben overigens benieuwd wat de commissie adviseert als bij een school het wat en hoe goed zijn geregeld, maar de schooluitval toch groter blijkt te zijn, er veel zittenblijvers zijn en er een hoog zakpercentage is. Dan zijn de verantwoordelijkheden wel geregeld, maar ik neem toch niet aan dat wij daarna met onze armen over elkaar gaan zitten. Wij zullen het nog verder moeten hebben over wat en hoe, hoe dat in de praktijk werkt en het uit elkaar houden van verantwoordelijkheden.

Mijn fractie deelt de aanbevelingen van de commissie over de terughoudendheid die de politiek aan de dag moet leggen bij het toedelen van nieuwe opdrachten aan het onderwijs, een onderwerp dat in de afgelopen jaren vaker in de Kamer aan de orde is geweest. Wij kunnen dat niet allemaal met een schaartje knippen. Per situatie zal bekeken moeten worden wat noodzakelijk en uitvoerbaar is. Ik denk zelfs dat daar nog heel erg kan worden gevarieerd per school. Of de school in de grote stad of op het platteland is gevestigd, maakt ook nog wel wat uit voor de vraagstukken die op het bordje van de school liggen. Het bordje van de school is al behoorlijk vol. Wij zullen scherp moeten zijn over de begrenzingen. Als wij wat toevoegen, moeten wij bekijken of het echt behapbaar is. Als het niet zo is, zullen wij, als wij het toch belangrijk vinden, iets anders er af moeten halen.

Veel aandacht besteedt de commissie terecht aan het meten van de kwaliteit. Ik heb wel vragen bij het grote belang dat de commissie hecht aan begin- en eindtoetsen. Aanbevolen wordt om in groep 3 alle kinderen een begintoets af te nemen om hun basisvaardigheid en rekenvaardigheid te kunnen inschatten. Ik vraag mij af of deze speciale toets echt nodig is. Is een leerlingvolgsysteem niet een veel beter instrument? Het is een goed instrument om de ontwikkeling van een individuele leerling te meten, maar ook om het niveau van een groep vast te stellen. Dat kun je door de leerjaren heen gewoon doen. Je kunt bij wijze van spreken op ieder moment dat je dat wilt, met een druk op de knop inzichtelijk maken waar een leerling staat en wat zijn of haar lacunes nog zijn. Een eindtoets in groep 8 heeft dan louter een functie als een second opinion bij de resultaten die via het leerlingvolgsysteem op tafel zijn gekomen. Recent heb ik er in eigen familiekring mee te maken gehad. Bij mijn dochter van acht heb ik kunnen ervaren hoe mooi dat op elkaar kan aansluiten. Het grootste bezwaar van mijn fractie tegen het verplichten van eindtoetsen in groep 8 is in de afgelopen jaren steeds geweest het misbruik dat van die toetsen werd gemaakt. De toetsen die bedoeld zijn om het individuele niveau van een leerling te meten, werden misbruikt om een school erop af te rekenen. Door een groot aantal vo-scholen worden de toetsen bovendien als een hefboom voor het voortgezet onderwijs gehanteerd, soms met verschillende cesuren. Daar zijn ze niet voor bedoeld, maar zo worden ze wel gebruikt. Dat gaat misschien nog meer spelen als de aanbeveling om eindtoetsen in groep 8 te verplichten, wordt doorgevoerd en de toetsen generiek worden ingevoerd.

Bij het beoordelen van scholen moet de toegevoegde waarde, de vooruitgang die in de schoolperiode met kinderen wordt gemaakt, naar de opvatting van onze fractie een grotere rol gaan spelen. Om deze toegevoegde waarde bij een leerling werkelijk te kunnen beoordelen, moet je meer weten dan enkel het verschil tussen de uitgangssituatie en de eindsituatie van een leerling. Scholen komen, afhankelijk van de plaats van vestiging, voor verschillende uitdagingen te staan. Door bij het meten van onderwijsprestaties een grotere rol toe te kennen aan de gerealiseerde toegevoegde waarde, loop je het gevaar voorbij te gaan aan de verschillende omstandigheden waaronder scholen hun werk moeten doen. Het gaat er niet om dat een school een bepaalde toegevoegde waarde haalt, maar dat de school onder de voor de leerling geldende omstandigheden de maximaal haalbare toegevoegde waarde realiseert. Deelt de commissie dit uitgangspunt? Hoe zouden wij rekening kunnen houden met deze omstandigheden als de gerealiseerde toegevoegde waarde een grotere rol gaat spelen bij de beoordeling van prestaties van scholen? Daarmee zouden wij ons in de toekomst moeten bezighouden.

De commissie stelt voor, de verhouding schoolexamen-eindexamen in die zin te wijzigen, dat beide met een voldoende resultaat moeten worden afgesloten. Ik vraag mij af of wij hier niet met een kanon op een mug schieten. De achterliggende gedachte is dat er te grote afwijkingen zijn tussen het school- en het eindexamen. Dat is echter vooral bij particuliere scholen het geval. Is een gerichtere inzet van de inspectie niet een veel effectiever middel dan een generieke maatregel? Heeft de commissie ook nagedacht over wat het voorstel concreet betekent, vooral voor leerlingen? Ik denk aan allochtone leerlingen, die van deze maatregel mogelijkerwijs het slachtoffer worden. In de huidige opzet van de eindexamens, betekenen ze iedere keer opnieuw een examen Nederlands. Soms hebben deze leerlingen het Nederlands op die manier nog niet helemaal voldoende onder de knie. Er is de kans dat zij niet alle eindexamens met een voldoende kunnen afsluiten. Als wij dit doorvoeren, lopen wij het risico dat er leerlingen uitvallen die nu wél een diploma halen en het in het vervolgonderwijs ook vaak goed doen. Is dat doordacht? Heeft de commissie daar onderzoek naar laten doen?

The proof of the pudding is in the eating. Dat zal uiteindelijk ook gelden voor het rapport van de commissie-Dijsselbloem. Met name het hanteren van het toetsingskader zal een grote rol moeten spelen voor degenen die het beleid ontwikkelen, voor de kabinetsleden met een verantwoordelijkheid voor onderwijs, maar ook voor de Kamer. Er staan grote onderwijsvernieuwingen op stapel, met name het streven naar competentiegericht onderwijs in het mbo. Wij weten dat er al vanaf 2004 wordt geëxperimenteerd in het mbo met deze vorm van onderwijs. Wij weten ook dat de ervaringen divers zijn en soms heel erg afhangen van de afdeling waarop met dit competentiegericht onderwijs wordt geëxperimenteerd. De staatssecretaris heeft vorig jaar al besloten de definitieve invoering met twee jaar uit te stellen. Misschien voelde zij het rapport van de commissie-Dijsselbloem, die op dat moment net was gestart, al aankomen. Met terugwerkende kracht kan gezegd worden dat deze ingreep er conform Dijsselbloem is geweest. Mijn fractie is van mening dat de komende tijd duidelijk moet worden of de gegeven extra tijd ook echt voldoende is of dat er meer tijd nodig is. Het onderwijs vroeg overigens om één jaar maar heeft er twee gekregen. In juni is het een mooi punt om aan de hand van het rapport van de commissie-Dijsselbloem met de regering in debat te gaan. Het moge duidelijk zijn dat ook voor de toekomst het rapport-Dijsselbloem bij dit soort vernieuwingen en de discussie daarover echt een rol zal moeten spelen. Voordat de Kamer in juni met het kabinet in debat gaat, komt er eerst aanstaande donderdag nog een reactie van de commissie-Dijsselbloem. Ik hoop dat daarbij ook zal worden ingegaan op de vragen die ik heb gesteld. Ik zie ernaar uit.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Begrijp ik het goed dat nu ook de fractie van de ChristenUnie zegt dat het toetsingskader toegepast moet worden op de onderwijsvernieuwing in het mbo, en wel op het competentiegericht leren?

De heer Slob (ChristenUnie):

Dit is het eerste moment dat wij met elkaar over het rapport spreken. Nu zeg ik er dus iets over. Als wij dit rapport en het toetsingskader dat de commissie ons heeft doen toekomen serieus willen nemen, zullen wij de komende maanden serieus moeten kijken tijdens debatten over het mbo en het competentiegericht onderwijs of de aanbevelingen van de commissie worden toegepast. Als wij dan met elkaar vinden dat het toch nog te snel gaat, ondanks het feit dat er twee jaar is bijgekomen, dan zullen wij daarover moeten spreken. Ik trek die conclusie overigens nog niet want daarvoor is het te vroeg. Het zou ook heel goed kunnen dat wij straks constateren dat de staatssecretaris heeft geanticipeerd op het rapport en de extra ruimte al heeft gegeven. Collega Jan Jacob van Dijk zei terecht dat het een vernieuwing betreft die voor een deel van onderaf is gekomen. Dit is ook mijn perceptie bij competentiegericht leren, hoewel ik de heer Jasper van Dijk zijn hoofd ontkennend zag schudden. Als wij op dat moment echter met elkaar concluderen dat wij er al zijn en dat het nu definitief ingevoerd kan worden, zal dat besluit uiteraard ook gewoon genomen kunnen worden. Dat kan ook nog in 2010.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik vrees dat als de mensen zeggen dat competentiegericht onderwijs van onderen komt, er dan gewezen wordt op vertegenwoordigers van de sectoren waarom het gaat: bedrijfsleven en onderwijs. Er is juist niet goed onderzocht hoe het precies ligt onder de docenten. Sterker nog, wij weten allemaal dat er kritiek is van docenten, die bijvoorbeeld tot instructeurs gereduceerd worden.

De heer Slob (ChristenUnie):

U moet niet te veel vrezen. Wij moeten echter op dit punt wel scherp zijn. Ik heb zojuist al gezegd dat er een tussenlaag is die niet altijd voldoende aangeeft wat er op de werkvloer ervaren wordt. Mijn eigen ervaring van de afgelopen jaren in gesprekken met het mbo is dat het nogal verschilt per afdeling. Voor de afdeling zorg is het bij wijze van spreken gesneden koek. Daar werkt men al heel lang op deze manier. Op de administratieve opleidingen bestaat meer moeite om deze slag te maken. Zij hebben er dus tijd voor gekregen. Laten wij dat proces nu even zijn gang laten gaan maar het wel kritisch volgen. Er komt natuurlijk een moment waarop wij moeten zeggen dat de extra jaren voldoende zijn. Misschien komt er een moment waarop wij zeggen dat er meer tijd nodig is en dat er wellicht differentiatie aangebracht moet worden. Laten wij dat debat gewoon met het kabinet voeren.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Dat is een duidelijk antwoord. Ik heb nog een laatste vraag. Het toetsingskader is natuurlijk an sich ultiem een vraag over het "hoe" binnen het onderwijs: hoe wordt de onderwijsvernieuwing vormgegeven en hoe ziet draagvlakonderbouwing eruit. Hoe verenigt u uw steun voor dat toetsingskader met uw filosofie over de vrijheid van onderwijs?

De heer Slob (ChristenUnie):

Je moet het toetsingskader hanteren om het gehele proces van onderwijsvernieuwing op een zorgvuldige manier te laten verlopen. Natuurlijk worden er daarbij eisen gesteld aan scholen. Zoals ik zojuist al zei, betekent vrijheid van onderwijs niet dat de vrijheid ongelimiteerd is. Voor de verschillende sectoren in het onderwijs moet er ook onderscheid gemaakt worden tussen wat je in het funderend onderwijs tegenkomt en wat je in het mbo of hbo tegenkomt. Ook bij toelatingsbeleid is er een fundamenteel verschil tussen funderend onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs. Met elkaar en met het onderwijs moeten wij ook het gesprek aangaan over de vraag wat er vanuit de rijksoverheid al dan niet bepaald mag worden voor hen en wat wij als een soort basisvaardigheden en kennis overal terug willen zien. Het moge duidelijk zijn dat wij tegelijkertijd voldoende ruimte moeten overlaten voor de scholen om vanuit hun eigen identiteit een onderwijsaanbod neer te zetten dat ook tegemoetkomt aan datgene wat ouders hun kinderen graag willen bieden. Onze Onderwijsinspectie zal dan moeten rapporteren hoe dat in de praktijk verloopt. Als het nodig is, grijpen wij in, maar wat mij betreft koesteren wij ook de vrijheden die wij in Nederland hebben opgebouwd en die ons ook een uniek onderwijsbestel hebben gegeven, waarvoor wij ons niet behoeven te schamen maar waar wij best trots op mogen zijn.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Voorzitter. Ook de VVD-fractie bedankt de commissie-Dijsselbloem voor haar onderzoek en haar rapport Tijd voor onderwijs. Het is een pijnlijk, pittig en zeer belangrijk rapport. Ik zwaai de commissie lof toe. Het is een eerlijk rapport. Niemand wordt gespaard. Er wordt ook niet een potje gezwartepiet. En dat is een compliment waard. De opmerking van bestuurskundige Roel in 't Veld dat dit rapport broddelwerk is, deel ik dan ook totaal niet. Onterecht wordt hiermee het rapport onder water geduwd. Ik wil graag een reactie van de commissie op deze quote en het bijbehorende NRC-artikel. Ik heb het antwoord ook al in de NRC kunnen lezen, maar ik zou het ook graag nog deel willen laten uitmaken van dit parlementaire debat.

Het is even slikken maar wij hebben de conclusies nodig om de kwaliteit van het onderwijs in ons land nu eindelijk te verbeteren. Fokke en Sukke vertaalden dat in een reactie die – ik durf het bijna niet te zeggen – ook bij mij opborrelde. Ook zij durfden het overigens niet te zeggen. Fokke zegt het aldus: Het klinkt toch ... Waarna Sukke vervolgt: alsof er weer een nieuwe onderwijsvernieuwing nodig is. En daar zit ook een kern van waarheid in. Dit rapport mag natuurlijk het innoveren van onderwijs niet op slot zetten maar het geeft wel handvatten waaronder criteria gehanteerd moeten worden om een vernieuwing goed te laten landen. Wij moeten oppassen dat wij niet de zogenaamde pendulewerking krijgen, waarbij wij opeens weer helemaal doorslaan naar de andere kant, er niets meer kan en het weer jaren duurt voordat het evenwicht is bereikt.

Vandaag is voor mij de belangrijkste politieke vraag of deze Kamer, coalitie en oppositie, met dit rapport in de hand gezamenlijk de schouders wil zetten onder een nieuwe koers. De kunst van het loslaten. Dat wil zeggen: verantwoord en niet over de schutting gooien. Hopelijk zijn wij dan net op tijd om te zorgen dat de kansen van de huidige generatie niet verder verschralen door bijvoorbeeld achterstanden in taal en rekenen, waarbij Nederland een land wordt dat alle Olympische records breekt op het onderdeel nationale talentverspilling. Het verbeteren van de kwaliteit van het onderwijs moet de komende jaren topprioriteit nr.1 zijn. Nederland groeit niet zonder jong talent. Het belangrijkste is dat iedereen de kans moet krijgen het maximale uit zichzelf te halen. Het klinkt centraal. En vooral niet een regeerakkoord centraal. En dat is tegelijkertijd mijn grote angst. Wat gebeurt er met dit rapport? Gaat het ergens in een onderste bureaula en verdwijnt het achter de rododendrons? Timmert de heer Dijsselbloem het toetsingskader boven zijn bed of niet? Dat laatste is, naar ik vermoed, nog niet gebeurd en daar zit tegelijkertijd mijn zorg. Want de inkt van dit rapport was nog nat en de coalitie koos ervoor om de afspraak in het regeerakkoord dat er gratis schoolboeken moesten komen, belangrijker te vinden dan de ongekende weerstand tegen dit 300 mln. per jaar verslindende politieke speeltje.

Ik vind het vervelend om in een positie gemanoeuvreerd te worden om hierover een vraag te stellen. De moed zinkt mij in de schoenen als ik bij de stemming de handen van mevrouw Ortega-Martijn van de ChristenUnie, van de heer Van Bochove van het CDA en van de heer Dijsselbloem himself van de PvdA omhoog zie gaan voor de invoering van de gratis schoolboeken. Geen bijdrage aan de kwaliteit van het onderwijs. Scholen opzadelen met bureaucratie, leraren die bang zijn hun eigen lesstof niet meer uit te kunnen kiezen en ouders die liever een goede leraar voor de klas zien dan die € 308 in hun portemonnee hebben. Het kabinet wilde het. De coalitiefracties volgden braaf: een typisch geval van bestuurlijke arrogantie. Niemand wilde het, maar het moest want het stond in het regeerakkoord. Daarmee is het regeerakkoord voor dit kabinet gekwalificeerd tot een politieke schuilkelder van rücksichtslose doordrammers.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Vindt u dat het rapport-Dijsselbloem overal op moet worden toegepast of alleen op onderwijsvernieuwingen?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Die vraag wil ik nog stellen in het kader van de uitvoeringstoets. Ik wil graag aan de commissie vragen op welke wetgeving zij die uitvoeringstoets willen toepassen.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

U vindt dat die toegepast moet worden op schoolboeken.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Inderdaad, want u gaat mij natuurlijk zeggen dat gratis schoolboeken geen onderwijsvernieuwing is. Nou, ik weet niet hoe u het dan wel noemt. Het heeft niet met pedagogisch-didactische dingen te maken. Was het maar waar, deed het maar wel iets voor de kwaliteit van het onderwijs. Het heeft wel enorme gevolgen voor de scholen. Dat is het probleem. Niemand zit erop te wachten. Iedereen was tegen: het veld, de ouders. Het moet toch gebeuren, want het staat in het regeerakkoord. Dat is nou precies de sfeer die het rapport ademt: niet dat doordrammen, maar een uitvoeringstoets als je zoveel weerstand ondervindt.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

U zegt dat iedereen tegen was. Ik betwijfel dat eerlijk gezegd.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

U niet, dat weten wij.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Maar een hele hoop ouders ook niet. Ik vind dat u met dat element erg kort door de bocht bent. Zou het niet verstandig zijn om het toetsingskader van de commissie-Dijsselbloem niet te gaan misbruiken voor politieke afwegingen die u wilt gaan maken? U zegt: als ik dit erlangs leg, dan kom ik tot de conclusie dat. Is het niet verstandiger om het te beperken tot het onderwerp van echt grote, van bovenaf opgelegde onderwijsvernieuwingen, zoals het eigenlijk ook bedoeld is?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik vond het eerlijk gezegd een heel praktisch uitvoeringskader. Ik vind dat in deze Kamer eigenlijk de laatste jaren onvoldoende oog is geweest voor de uitvoering van wetten. Ik denk dat wij ons dat in deze Kamer ter harte moeten nemen en dat wij eens wat vaker dingen langs die uitvoeringsmeetlat moeten leggen, zo van: leuk hier bedacht, maar hoe gaat het in de praktijk?

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Aha, maar dan hebben wij het over een heel ander onderwerp. Dan hebben wij het over administratieve lasten, regels en ga zo maar door. Laten wij daar dan een goed toetsingskader voor neerleggen. Buiten dat, ik denk dat het toetsingskader wat dat betreft goed toegepast kan worden op de schoolboeken. Dan zult u zien dat het er glansrijk doorheen komt.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Nou, daarover verschillen wij echt heel duidelijk van mening.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Hoe zit het met de bestuurlijke arrogantie van de VVD als het gaat om de 1040 urennorm? Die steunt de VVD ook. Dat is ook een maatregel waar geen draagvlak voor is. Hoe verenigt u dat met uw visie?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik heb in alle debatten betoogd dat kwaliteit van onderwijs heel veel te maken heeft met onderwijstijd. Die 1040 urennorm is niet zomaar gekozen. Wij zijn overigens niet blind en doof en voor tekenen en geluiden uit het veld. Het is om die reden dat wij de motie hebben gesteund waarin wordt verzocht onderzoek te doen naar die norm. Ook in het rapport komt heel duidelijk naar voren dat contacturen en lestijd echt noodzakelijk zijn voor de kwaliteit van onderwijs. Weet u wat zo belangrijk is? Dat juist de zwakke leerlingen zo te lijden hebben onder minder onderwijstijd. Dat zou u zich ook ter harte moeten nemen, maar daar hoor ik u veel te weinig over.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Eén ding is zeker: geen enkele leerling heeft baat bij lege lessen en ophokuren. U steunt dat, terwijl u hier een groot verhaal houdt over geen draagvlak voor schoolboeken. Er is volstrekt geen draagvlak voor die 1040 urennorm, maar daar houdt u wel aan vast. U bent niet consequent.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Nou ja, ik heb gezegd wat ik heb gezegd. Ik heb daar niets aan toe te voegen. Wij zullen dat nader bezien als het rapport verschijnt over de 1040 urennorm. Ik ben natuurlijk niet voor ophokplichten. Ik kan u zelfs een geheimpje verklappen: die term heb ik zelf bedacht. Dan weet u dat ook alvast.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Die heb ik ook bedacht.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Dan zijn wij misschien allebei op dat goede idee gekomen. Laat dat niet het onderwerp van het debat zijn, maar de kwaliteit van het onderwijs.

De heer Slob (ChristenUnie):

Ik vind het toch echt teleurstellend dat mevrouw Dezentjé Hamming dit rapport, waarmee iedereen zorgvuldig probeert om te gaan, weer gaat gebruiken voor het punt waar zij steeds op terugkomt, de schoolboeken. De commissie zegt zelf dat zij daarover geen opvatting heeft. Zou zij haar spreektijd niet veel beter kunnen gebruiken door ook zelf even terug te blikken? Misschien gaat zij dat nog doen. Zij staat hier als vertegenwoordiger van een fractie die nu niet in de coalitie zit, maar die in de afgelopen jaren wel een behoorlijk lange tijd in de coalitie heeft gezeten. Dat is haar van harte gegund, maar zij is voor een groot deel verantwoordelijk geweest voor de snoeiharde conclusie die deze commissie heeft getrokken, even los van de basisvorming, waar de VVD-fractie destijds met de Centrumdemocraten tegen heeft gestemd. Voor al die andere vernieuwingen is zij zelfs ook zeer direct met ministeriële bevoegdheden verantwoordelijk geweest. Zou zij het daar niet eens over moeten hebben? Dat lijkt mij veel nuttiger dan nu weer een rapport te misbruiken. De commissie zegt zelf dat zij daarover geen opvatting heeft, dus dan moet u haar daarover ook niet lastig vallen.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik ga over mijn eigen tekst, dus als ik vind dat ik de commissie daarover een vraag moet stellen, dan houd ik mij niet in. Ik kom daar zeker nog op terug. De heer Slob zal het nog vervelender gaan vinden, want ik ga het ook nog even hebben over de maatschappelijke stage. De heer Dijsselbloem heeft zelf bij de presentatie van het rapport gezegd dat dit een voorbeeld is van hoe het niet moet. De scholen worden belast met de maatschappelijke stage. Volgens dit rapport zouden wij hen niet meer moeten belasten met maatschappelijke ditjes en datjes. En wat er gebeurt er? Zij zit in de onderwijstijd en zij wordt verplicht. Ik wil graag van deze commissie horen of zij vindt dat dit verplichte karakter er met dit rapport in de hand van afgehaald moet worden. De VVD-fractie vindt van wel, dat zal men begrijpen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Het is fijn om te zien dat u zo snel aan uw oppositierol went, maar ik vind eerlijk gezegd dat u de heer Slob zo niet kunt beantwoorden. Ik ben het met de heer Slob eens. Ik heb al een appeltje geschild met de SP, maar uw verantwoordelijkheid is wel een andere geweest. Het rapport beschrijft vooral het verleden en geeft ons de opdracht daarvan te leren. Ik zou denken dat u, voordat u de aanval opent op anderen, misschien moet beginnen met terugkijken op uw eigen aandeel daarin en alle beslissingen die u wel hebt gesteund.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

De hand in eigen boezem steken, dat zou iedereen hier moeten doen. Wij hebben om goede redenen tegen de basisvorming gestemd, zoals de heer Slob zei. Het is ook gebleken dat deze niet goed is. Natuurlijk hebben wij meegeregeerd, dat kan ik niet ontkennen. Natuurlijk heeft deze Kamer besluiten genomen waardoor al deze vernieuwingen erdoor zijn gekomen. Eerlijk gezegd denk ik dat iedereen de hand in eigen boezem moet steken. Tegen mevrouw Halsema zeg ik ook: de beste stuurlui staan aan wal. Zij heeft nog nooit regeringsverantwoordelijkheid genomen. Het zou misschien ook eens aardig zijn. Ik zou zeggen dat zij er ook eens voor moet gaan.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dat zegt u wel op een raar moment, terwijl u net geen aanbeveling geeft om te gaan regeren. Op een ander moment wil ik deze discussie graag met u aangaan. Ik ben wel bereid om verantwoording te nemen als lid van de oppositie van destijds. Dat zal ik ook iets behoorlijker doen dan u nu doet. Wij kijken terug op vijftien jaar onderwijsvernieuwing die onderwijzers heeft geschaad. In de jaren negentig is het onderwijsbeleid uitbesteed geweest. Dan kunt u niet een armgebaar maken van de beste stuurlui staan aan wal, maar dat behoort u diepgravend te analyseren. Bas van der Vlies was samen met de Partij van de Arbeid tot dusver de enige die werkelijk grondig naging wat er is gebeurd en wat het eigen aandeel is.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ja, ik snap dat u daar enorme behoefte aan hebt. Ik heb gezegd dat wij lang, eigenlijk voortdurend, hebben meegeregeerd. Wij hebben daarin dus ook onze eigen rol gehad, net als zovelen. Ik kan nu met u naar poppetjes wijzen en jaartallen noemen. Als u dat op prijs stelt, met alle plezier. Maar ik wil graag dat wij gezamenlijk een streep zetten, aan de slag gaan en kijken wat wij kunnen doen met de aanbevelingen van dit rapport om het onderwijs weer gezond te maken. Dat vind ik een veel belangrijkere discussie. Wij zijn nu zeven uur bezig en wij zijn hoofdzakelijk aan het terugkijken. Als je een goede route wilt hebben, moet je natuurlijk in de achteruitkijkspiegel kijken, maar laten wij toch vooral vooruit kijken.

De heer Depla (PvdA):

U zegt: iedereen steekt de hand al in eigen boezem; laat ik dat dus maar niet meer doen.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik heb het zojuist gedaan; dan hebt u niet goed geluisterd.

De heer Depla (PvdA):

Jawel, het kostte ook even moeite. Hoe kijkt u aan tegen de periode van deregulering waarin bijvoorbeeld het loslaten van de kerndoelen zo centraal heeft gestaan; de bestuurlijke autonomie? Bent u terugkijkend daar heel tevreden over of trekt u daaruit de les dat het anders moet?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Er zijn veel lessen die ik geleerd heb. Als u het goed vindt, kom ik daarop later nog terug.

Het rapport mag wat mij betreft niet achter de rododendrons, want er is echt iets aan de hand. Even een quick scan onderwijs: leerlingen die om les vragen; verontruste ouders die klagen dat hun kinderen werkstukken verkeerd verbeterd terugkrijgen; bedrijven die nota bene speciaal een leraar Nederlands aanstellen om nieuw personeel – mensen die dus Nederlands onderwijs hebben genoten – bij te scholen; leraren die de lol in hun vak kwijtraken en een baan zoeken buiten het onderwijs; en pabo-studenten die het taal- en rekenniveau van groep 8 van de basisschool niet overstijgen.

In het rapport wordt bevestigd wat velen eigenlijk al vreesden, want het gekke is dat veel al bekend was; tenminste, voor hen die met beide benen in de maatschappij staan. Een aantal aanbevelingen lagen al in de lijn van de VVD-fractie en andere omarm ik van harte. Ik noem er een paar: van staatsdirigisme naar vertrouwen in de werkvloer; handen net zo belangrijk als hersens; praktijkgericht leren; taal centraal; toetsen, ook de verplichte Cito-toets voor iedereen; inhoud die niet verder mag vertroebelen door onduidelijke kerndoelen; criteria als toetsingskader voor nieuwe onderwijsgeving. Dat zijn zo'n beetje de hoofdlijnen die ik van harte omarm.

Ik stel nu enkele inhoudelijke vragen. De commissie heeft met haar conclusie dat de overheid haar kerntaak verwaarloosd heeft, glashelder aangegeven dat de overheid zich dient te beperken tot het waarborgen van deugdelijk onderwijs. De overheid dient te gaan over het wat – dat is hier al een aantal keren over tafel gekomen – en de scholen over het hoe. De verantwoordelijkheidsverdeling tussen scholen, inspectie en politiek is toe aan een grondige herijking. Vandaag spreken wij dan ook over de vraag hoe die verantwoordelijkheidsverdeling eruitziet om de scholen optimaal in staat te stellen goed onderwijs te bieden aan iedereen.

Ik kom te spreken over de lessons learned. Ik kom tot een aanzienlijk rijtje van conclusies die ons ertoe verplichten, ons leven te beteren. Daarnaast wil ik de commissie om helderheid vragen over een aantal punten waarover het rapport naar mijn mening onduidelijk is. Ik begin met de verstoorde verantwoordelijkheidsverdeling die door de onderwijsvernieuwingen zo duidelijk aan het licht is gekomen. Het onderwijs werd eenzijdig verantwoordelijk gemaakt voor de oplossing van maatschappelijke problemen. Dit heeft onder meer geleid tot het geforceerd samenbrengen van leerlingen die eigenlijk niet zo goed bij elkaar passen. Ik denk aan de moeilijk lerende kinderen van het vmbo en het lom en de grootste vergissing: de basisvorming die voor iedere leerling gelijk moest zijn. De gevolgen zijn bekend: gymnasiasten die bij het vak Verzorging verveeld de bedden opmaakten en vmbo'ers die worstelden met te veel theorie. Het kabinet heeft er overigens duidelijk nog steeds een handje van om maatschappelijke problemen bij het onderwijs neer te leggen, maar daarnaar heb ik zojuist al verwezen.

De rol van het ministerie werd verder in handen gegeven van procesmanagers. Hierdoor werden de macht en de verantwoordelijkheid buiten het departement en buiten het zicht van de Kamer gelegd. Ook hiervan zijn wij vandaag de dag nog niet af. Wij dreigen hetzelfde te laten gebeuren door te veel van de verantwoordelijkheid te verschuiven naar het veld, dat is verenigd in diverse raden: de PO-raad, de VO-raad en de MBO-raad. Ik zie hierin een risico voor het onderwijs. Ziet de commissie dit ook?

De politiek trad in de vrijheid van scholen. De overheid heeft zich veel te veel bemoeid met de pedagogisch-didactische invulling van het curriculum. Dit is overigens voor een deel aan het onderwijs zelf toe te schrijven. Het beste voorbeeld daarvan is natuurlijk de wijze waarop scholen met het studiehuis zijn omgegaan. Hoewel zeer sterk de indruk werd gewekt dat het om verplichte didactiek ging, was dit niet het geval. Scholen konden anders kiezen. Zij hadden kunnen weten dat hun vrijheid groter was dan de ruimte die zij veelal namen. Wat is daar aan de hand geweest? Ik neem aan dat er ook sprake is geweest van gebrekkige communicatie.

De rol van ouders in het proces van onderwijsvernieuwing is verwaarloosbaar klein gemaakt. Ouders zijn ten onrechte gepasseerd.

De Kamer heeft verzuimd om haar verantwoordelijkheid te nemen. Zij had het kabinet moeten controleren. Dat is onvoldoende gebeurd. Dat is schokkend en het is van groot belang om dit nu en in de toekomst te voorkomen. Ook op dit punt moet de hand in eigen boezem gestoken worden.

Derden vulden verder de didactische vrijheid van scholen in. Ook deze conclusie valt onder de noemer: pijnlijk. Hoe is het mogelijk dat wij hebben laten gebeuren dat uitgevers, leerplanontwikkelaars en pedagogische centra buiten alle parlementaire controle om en buiten de wens van scholen en ouders om voor een zeer groot deel de vakdidactiek en vakinhoud bepaalden? De APS'en en KPC's van deze wereld hebben eigenhandig een groot deel van de vernieuwingen gestuurd. En dan nog de inspectie, die een heel eigen invulling gaf aan haar rol in het geheel. De politiek liet na de onderwijsdoelen duidelijk te formuleren, waarop de inspectie er een eigen draai aan gaf. Aan ons de taak om deze verstoorde verantwoordelijkheidsverdeling te herstellen. Ik kom daarop nog terug.

Feit is dat wij op dit moment te maken hebben met honderdduizenden kinderen met een taalachterstand, met een dalend kennisniveau, met een dreigend lerarentekort, met pabo-toetsen die door 70% van de aankomende studenten niet wordt gehaald en met mbo-studenten die lessen niet kunnen volgen omdat zij nauwelijks Nederlands spreken. Gelukkig lijkt het tij gekeerd, want wat een armoe!

Het rapport toont wat mij betreft overtuigend aan dat wij terug moeten naar de basis in het onderwijs: kennisoverdracht met veel aandacht voor rekenen en taal. Wij willen geen leerkrachten voor de klas die zinsconstructies gebruiken als: "hun zeiden dat het huidige kennisniveau lager is als vroeger". Wij willen niet dat kinderen eerst leren hoe zij een powerpointpresentatie moeten maken voordat zij weten waar Italië ligt. Wij willen zeker niet dat leerlingen op het vwo geen idee hebben van de d's en de t's en hoe die te plaatsen. Ik ben vreselijk blij dat zowel in politiek als samenleving doorgedrongen is dat de balans is doorgeslagen en dat er te veel aandacht is geweest voor vaardigheden ten koste van kennis. Het grootste gevaar nu is dat wij van de weeromstuit doorslaan naar de andere kant en plotseling hevig terugverlangen naar de jaren vijftig. Toen kon een bebrylcreamde docent nog rustig in zijn eigen klaslokaal een ellenlang verhaal afsteken. Kinderen en misschien zelfs pubers luisterden daar toen nog naar. In het zap-tijdperk zijn de jongeren dan allang afgehaakt. Het resultaat zou nul zijn. Daarmee schieten wij niets op. Hoewel ook ik nog weleens terugverlang naar de jaren vijftig en de tijd van touwtjes in de brievenbus, pleit ik voor modern onderwijs met een sterke kenniscomponent in de basis. Vooral in het beroepsonderwijs blijft het van groot belang om aan te sluiten bij de moderne eisen van het innovatieve bedrijfsleven. Dat wil zeggen dat competentiegericht onderwijs, niet te verwarren met het nieuwe leren, wel degelijk doorgang moet vinden in het mbo, mits zorgvuldig ingevoerd. Het lijkt erop dat 2010 voor veel instellingen niet haalbaar is. Ook zorgt invoering momenteel voor aansluitingsproblemen tussen vmbo en mbo. Is de commissie het met mij eens dat invoering van competentiegericht leren in het mbo doorgang moet vinden en op zorgvuldige wijze moet worden ingevoerd om een nieuw drama te voorkomen? Zo ja, biedt het kader van "comply or explain" dan soelaas? De lessen van de commissie mogen naar mijn stellige overtuiging in ieder geval geen excuus worden om belangrijke zaken te laten liggen en alles maar bij het oude te laten. Ik zou zeggen: als het scholen het niet halen, laat die dan uitleggen waarom het niet kan en wanneer het wel kan. Het kan echter geen Sint-Juttemis worden.

De heer Slob (ChristenUnie):

Ik hoorde mevrouw Dezentjé spreken over de jaren vijftig. Dat moet een mooie tijd voor haar zijn geweest: geen gratis schoolboeken en geen maatschappelijke stage. Ik ben zelf niet van die tijd. Ik heb het dus niet meegemaakt. Ik heb een vraag over het competentiegericht onderwijs. Ik hoorde mevrouw Dezentjé zeggen dat 2010 niet haalbaar zou zijn. Waarop is die kennis gebaseerd?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Wie de signalen in het veld en in het land beluistert, hoort grote aarzelingen. Ik hoop van harte dat heel veel scholen het halen. Laten wij daar maar van uitgaan. Ik moet echter uit heel veel signalen opmaken dat 2010 niet alle scholen gaan lukken. Moeten wij dan toch doordrammen, met dit rapport in de hand? Dat lijkt mij van niet. Wij moeten ruimte bieden om het zorgvuldig te doen. Ik hoor daarover donderdag graag de commissie. Wij moeten ervoor zorgen dat competentiegericht leren niet het volgende drama wordt.

Verder wil ik wat opmerken over de conclusies van de commissie over het nieuwe leren. Dat is een van de belangrijkste ontwikkelingen die nu gaande is. Ik keek zeer uit naar de analyse van de commissie hiervan, maar de analyse en vooral de gevolgtrekking valt mij helaas wat tegen. Ik vind die enigszins onbevredigend. De commissie erkent dat het nieuwe leren een ingrijpende ontwikkeling is voor het onderwijs, een vernieuwing die sluipenderwijs wordt ingevoerd en de kwaliteit van het onderwijs kan beïnvloeden. Docententeams zijn namelijk niet altijd goed voorbereid op deze manier van lesgeven en zijn het soms ook niet eens met deze ontwikkeling. Hebben wij hiermee niet per ongeluk een nieuwe sluipmoordenaar in huis gehaald?

Er speelt zich een aanzienlijke onderwijsvernieuwing onder onze ogen af, die dit keer niet door Zoetermeer of Den Haag is opgelegd maar door een aantal schoolbesturen. De commissie maakt zich er al te gemakkelijk vanaf door te stellen dat deze vernieuwing zich exclusief op het terrein van het hoe afspeelt en dat de overheid er zich dus niet mee heeft te bemoeien. Wij hadden immers juist vastgesteld dat de overheid over het wat gaat. Toch wringt hier iets. Is de verantwoordelijkheid van de overheid hiermee helemaal uit beeld? De kerntaak van de overheid is namelijk het zeker stellen van deugdelijk onderwijs.

Van het rapport hebben wij geleerd wat er mis kan gaan als vernieuwingen zich buiten de parlementaire controle afspelen, zoals is gebeurd toen het procesmanagement aan de haal ging met de tweede fase en het studiehuis. Nu laten wij een aanzienlijke ontwikkeling helemaal over aan de schoolbesturen! Ik vraag de commissie daarom of zij werkelijk van mening is dat de ontwikkelingen rond het nieuwe leren buiten de parlementaire controle om doorgang moeten kunnen vinden.

Er bestaan ernstige zorgen over de toepassing van het nieuwe leren, zowel bij mijn fractie als bij de commissie. Moeten wij daar onze ogen voor sluiten en op hoop van zegen wachten tot de eindexamenresultaten van de vernieuwende scholen over een paar jaar binnenkomen? Is het geen kerntaak van de overheid om meer waarborgen in te bouwen? Zelf denk ik aan de mogelijkheden die de leerstandaarden en een uitgebreidere toetsing bieden. Scholen zouden dan moeten aantonen dat hun leerlingen door de jaren heen de gewenste ontwikkeling doormaken. Ik zie hier overigens ook een rol voor de inspectie weggelegd. Hoe denkt de commissie hierover?

De heer Jasper van Dijk (SP):

Hoe denkt u eigenlijk zelf over de scholen die het nieuwe leren invoeren? U stelt deze vraag overigens terecht ook aan de commissie, want zij heeft hierop tot nu toe geen duidelijk antwoord gegeven. Zouden wij het toetsingskader ook moeten toepassen op de scholen die hiermee volop bezig zijn?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Daar ben ik nog niet helemaal van overtuigd. Volgens mij is het nieuwe leren op zich wel een goede ontwikkeling, mits iedereen erop voorbereid is. Om het nieuwe leren goed te laten werken is eerder meer dan minder begeleiding door leraren nodig. Ik wacht daarom eerst het antwoord van de commissie af.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Valt het nieuwe leren niet onder het hoe? Zo ja, valt het dan niet onder de verantwoordelijkheid van de scholen?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Daarop ben ik zojuist al ingegaan. Als je heel strikt bent, gooi je het nieuwe leren over de schutting met de mededeling: dit gaat om het hoe en daar heeft de overheid niets meer mee te maken. Als het later echter een mislukking blijkt, zullen mensen terecht zeggen: maar de overheid gaat toch zeker over de deugdelijkheid van het onderwijs? Er is dus sprake van frictie. Dat is overigens ook de reden dat ik de commissie hierop graag hoor ingaan. Zij heeft hierover vast het een en ander gehoord in de hoorzittingen.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Competentiegericht onderwijs valt onder het wat. Daarover gaat de overheid, maar de manier waarop scholen hieraan invulling geven, is aan de scholen zelf. Daarmee moeten wij ons dan ook niet willen bemoeien. U maakt nu voor het nieuwe leren een uitzondering op de regel.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Dat hebt u mij zeker niet horen zeggen. Ik heb juist gezegd dat het nieuwe leren een grote vernieuwing is die sluipenderwijs wordt ingevoerd. Deze vernieuwing gaat buiten het parlement om en dat roept de vraag op wanneer de overheid in beeld komt. Die toetsen moeten namelijk wel goed worden uitgevoerd om erachter te komen of het nieuwe leren goed genoeg is om kinderen met de juiste kennis en vaardigheden van school te laten gaan.

De heer Depla (PvdA):

Herinnert mevrouw Dezentjé zich de passage in het rapport over het toezichtskader van de inspectie inzake goed onderwijs? Was dat een goed idee van de inspectie?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik heb vijf rapporten gelezen. Ik weet niet aan welke passage de heer Depla refereert.

De heer Depla (PvdA):

De commissie concludeert dat de inspectie zich niet meer moet bemoeien met de didactiek van het onderwijs. Deelt mevrouw Dezentjé die opvatting van de commissie?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

De inspectie moet de kwaliteit van het onderwijs beoordelen aan de hand van het halen van de kerndoelen.

De voorzitter:

Dit is echt de laatste keer.

De heer Depla (PvdA):

Mijn vraag is heel eenvoudig. Steunt mevrouw Dezentjé de aanbeveling van de commissie dat de inspectie zich niet met de didactiek moet bemoeien? Zij heeft mooie verhalen over dat de politiek uit de klas moet verdwijnen. Vindt zij dat de inspectie wel moet ingrijpen als een methode haar niet bevalt?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Het lijkt me handig om hierop te antwoorden aan de hand van een praktijkvoorbeeld, de geschiedeniscanon. Daarin staat wat leerlingen aan het einde van de rit moeten weten over geschiedenis. Of de leraar met die kinderen in een bus alle musea in Nederland afgaat of dat hij het met een boekje doet, maakt dan niet uit. Daarbij is geen rol voor de inspectie weggelegd.

De heer Depla (PvdA):

Wanneer dan wel?

De voorzitter:

Nee, mijnheer Depla. Het was net al uw derde keer. Ik kan tellen.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Bij tussentijdse toetsingen. Die zijn ontzettend belangrijk. Het gaat natuurlijk om de transparantie van scholen. Zij moeten duidelijk kunnen maken welke kwaliteit zij leveren en dat kan alleen maar op die manier: toetsen, inspectie, alles in balans.

De voorzitter:

Mevrouw Dezentjé maakt haar verhaal nu helemaal af.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Een tweede punt dat in het rapport onderbelicht is gebleven, is de rol van de scholen zelf. De onderwijsontwikkelingen werden inderdaad over de scholen uitgestort, maar de scholen zelf kunnen niet helemaal worden vrijgepleit. Zij hebben onvoldoende gebruikgemaakt van hun toegenomen autonomie. Ook daar waar ontwikkelingen niet wettelijk verplicht waren, hebben zij zich gedragen alsof dit wel het geval was. Schoolbesturen hebben zelf niet altijd tijdig geïnvesteerd in de kennis en kunde van hun docenten en een te afwachtende houding aangenomen. Omgekeerd zien wij nu schoolbesturen die in rap tempo het nieuwe leren invoeren, met of zonder steun van het lerarenkorps. Toch legt de commissie de verantwoordelijk nauwelijks bij de scholen. Wel spreekt zij zich uit over een aantal extra waarborgen die nodig zijn voor de autonomie van de scholen. Heeft de commissie eigenlijk nog wel vertrouwen in de autonomie van de scholen, of pleit zij voor een nieuwe terughoudendheid ten opzichte van autonomie en deregulering en moet de overheid de genoemde waarborgen met regelgeving afdwingen?

Een derde punt waar de commissie wel aan raakt maar onvoldoende klaarheid over biedt, is de omgang met zorgleerlingen in het onderwijs. De commissie pleit voor een grotere transparantie en daarmee is de VVD-fractie het zeer eens. Op de vraag wat er moet gebeuren in plaats van het plakken van pleisters – daarmee wordt de besteding van zorgbudgetten nu wel vergeleken – komt eigenlijk geen antwoord. Wij weten dat het aantal zorgleerlingen enorm is gestegen en dat dit de komende jaren waarschijnlijk zo zal blijven. Wij hebben goede ervaringen opgedaan met het dyslexieprotocol, waarbij eerst binnen de school word gezocht naar oplossingen en extra begeleiding wordt aangeboden voor er middels een tijdrovende indicatie extra geld wordt aangevraagd. Dit roept de vraag op of dit niet ook kan worden toegepast bij andere relatief lichte stoornissen. Waarom heeft de commissie zich niet uitgesproken voor een bredere toepassing van dit protocol, om zo de kosten beheersbaar en de scholen scherp te houden?

De toekomst: wat nu? Op basis van de analyse van de commissie moeten wij toe naar een nieuwe verdeling van de verantwoordelijkheden. De overheid stelt het "wat" vast, de scholen gaan over het "hoe". Ik sluit mij daarbij aan, onder het voorbehoud dat ik zojuist maakte over het nieuwe leren. Deze verdeling ontslaat de overheid namelijk niet van haar taak deugdelijkheid voorop te stellen en zeker te stellen, en te zorgen voor goede leraren voor de klas. Hiertoe is een vernieuwd onderwijstoezicht nodig. De inspectie – daarover hebben wij het al even gehad – dient volgens een helder door kabinet en Kamer vastgesteld kader waarin het wat is beschreven, de scholen te controleren op output. "Output" slaat niet langer uitsluitend op de kerndoelen of de eindtermen maar ook op de leerwinst. Dit betekent dat er vaker moet worden getoetst, niet alleen aan het begin en einde van de schoolperiode, maar ook daar tussenin. De resultaten moeten transparant zijn. Dit is geen overbodige staatsbemoeienis, maar het nemen van verantwoordelijkheid door de overheid voor de deugdelijkheid van het onderwijs.

De scholen behouden hun autonomie, maar van hen wordt wel een grote mate van transparantie verwacht, op het gebied van de besteding van de middelen, de onderwijsconcepten, de financiële positie en de onderwijsresultaten. De diverse raden, de vertegenwoordigende organen, mogen geen hulpministeries zijn die hun eigen gang gaan en het onderwijsbeleid vormgeven. Het kabinet legt verantwoording af aan de Kamer en sluit geen deals met de raden buiten het gezichtsveld van de Kamer.

De onderwijsondersteunende instellingen leveren op vraag van de scholen, die hun eigen keuzes maken, en niet andersom. De rol van de ouders is marginaal bij de besluitvorming over vernieuwingen. Hoe ziet de commissie de rol van de ouders in de toekomst?

Dan kom ik nu weer terug op de inhoud van het onderwijs. De VVD-fractie kan zich zeer goed vinden in de constatering van de commissie dat er behoefte is aan meer toetsing in het onderwijs. Er moeten een begintoets en een verplichte eindtoets komen, maar mijn fractie wil nog een stap verder gaan. Leerlingen moeten door de leerjaren heen continu worden gevolgd. De resultaten moeten zichtbaar zijn. Dit geeft aan de ouders duidelijkheid over de voortgang van de vorderingen van hun kinderen en aan de samenleving duidelijkheid over de onderwijsopbrengsten van de school. De kinderen leren hierdoor gemakkelijk om te gaan met toetsing, zodat dit hun niet te zwaar valt omdat het maar één momentopname is. Oefening baart kunst. Wanneer kinderen meer gewend raken aan toetsing, hoeft de eindtoets geen slapeloze nachten en buikpijn op te leveren. Ik ga ervan uit dat de leerstandaarden en de begin- en eindtoetsen er nu daadwerkelijk gaan komen en ik reken daarbij op de steun van alle fracties.

De aanbeveling van de commissie om leerlingen in het voortgezet onderwijs niet te laten slagen zonder dat zij zowel het centraal examen als het schoolexamen met goed gevolg hebben afgelegd, zonder compensatiemogelijkheden, moet onmiddellijk worden opgevolgd. Hetzelfde geldt voor de aanscherping van de exameneisen en de objectivering van de schoolexamens door externen erbij te betrekken.

Een tweede aanbeveling van de commissie die wat ons betreft per direct moet worden doorgevoerd is het vaststellen van een toetsingskader voor de invoering van onderwijsvernieuwingen. Ik neem aan dat de gehele commissie nog altijd achter dit voorstel staat. Graag krijg ik hierop een reactie, met name van de voorzitter van de commissie.

De politici van nu zijn aan de beurt om hun verantwoordelijkheid voor deugdelijk onderwijs te nemen. Ik hoop oprecht dat wij allemaal de wijze lessen ter harte nemen, zodat wij met elkaar het onderwijs weer helemaal gezond kunnen maken. Er moet veel gebeuren, en de zorgen die ik had over ons onderwijs zijn na het verschijnen van dit rapport bepaald niet kleiner geworden. Mijn oproep is: aan de slag!

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik kom even terug op het punt van het toetsen. Begrijp ik goed dat u elk jaar de leerlingen een Cito-toets wilt laten afleggen?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik heb niet gezegd: ieder jaar, maar als u dat nodig vindt, wil ik daar wel over nadenken. In principe luidt het voorstel van de commissie dat er een toets wordt afgenomen in groep 3 en groep 8. Wat mij betreft zou het vaker mogen, maar wij moeten het erover hebben of er elk jaar of om de twee jaar een toets moet worden afgelegd. Het belangrijkste is, dat de ontwikkeling van een kind kan worden gevolgd. Dan kun je namelijk tijdig bijsturen. Er is een enorme schooluitval, en ik denk dat wij hiermee een hoop ellende kunnen voorkomen.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Met het leerlingvolgsysteem kun je alle informatie over de ontwikkeling van het kind boven tafel krijgen, zonder te toetsen. Vindt u dat voldoende, of moeten er nog allerlei toetsen naast?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Wij moeten de zaken goed naast elkaar leggen. De verplichte Cito-toets voor iedereen aan het eind van de basisschool vind ik erg belangrijk. Nu is het zo dat de Cito-toets niet hoeft te worden afgelegd door leerlingen van wie wordt verwacht dat zij deze misschien niet zullen halen. Dat geeft een heel vertekend beeld, zowel van de leerlingen als van de scholen. De leerlingen zijn daar ook niet mee geholpen. Het leerlingenvolgsysteem is er meer om leerlingen te volgen dan om ze te toetsen en daarmee ook iets te doen. Ik zou wel een stapje verder willen gaan.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Is dan het nut van de toets, ervoor te zorgen dat leerlingen wennen aan toetsen, of wilt u inzicht hebben in de vraag waar een kind op het desbetreffende moment staat? Als dat laatste het geval is, is dan het leerlingvolgsysteem niet een veel beter systeem?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Het gaat er niet alleen maar om waar een leerling staat. Het gaat ook om hoe de school presteert. Je maakt daarmee ook de kwaliteit van de school transparant en wat mij betreft moet je daar gewoon ver in gaan.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Voorzitter. Laat ik dan maar beginnen met het goede nieuws: na mij zijn er nog maar twee sprekers, namelijk de heer Fritsma en mevrouw Verdonk. Oeps, zij is er niet, dat had ik helemaal niet in de gaten. En dat terwijl onderwijs natuurlijk wel haar kerntaak was, maar goed.

Voorzitter. De kunst van politiek is achteromkijken, aldus publicist Pieter Hilhorst die de kern van moderne politiek ooit beschreef als het bestrijden van de onbedoelde effecten van haar eigen ingrepen in de samenleving. Hij voegde daaraan toe dat de beste politicus niet degene is die de meeste wetsvoorstellen maakt, maar degene die in staat is om omstreden oordelen te vellen en lessen te trekken uit gemaakte fouten. Politiek is ook management by mistake.

Hoe groot de fouten de afgelopen twee decennia in het onderwijsbeleid zijn geweest, heeft de commissie Dijsselbloem feilloos geanalyseerd en zij trekt daar wijze lessen uit. De GroenLinks-fractie beschouwt het rapport dan ook als behorend tot het beste wat onze moderne democratie te bieden heeft en geeft de commissie daarvoor een groot compliment.

De analyse is beklemmend, misschien wel in de eerste plaats omdat je je al lezend goed realiseert dat de desastreuze combinatie van regering en Kamer, lijdend aan een politieke tunnelvisie, én zelfstandig opererende – aan niemand verantwoording afleggende – bureaucraten, waarbij beide partijen handelen vanuit te krappe budgettaire kaders, zich niet beperkt tot het onderwijs. Vergelijkbare rapporten zijn er – lijkt mij – te schrijven over de grote wijzigingen in de sociale zekerheid, in de zorg, in het vreemdelingenbeleid enzovoorts.

Het is het probleem van de drie werkelijkheden die Herman Tjeenk Willink beschreef. De werkelijkheid van politici verschilt van de werkelijkheid van leraren en leerlingen in de klas, of dokters en patiënten rond het bed. En tussen politici en betrokkenen bevindt zich een derde werkelijkheid van managers die opereren vanuit een eigen bureaucratische en bedrijfsmatige logica. Deze laag verbindt politici en burgers – en verzamelt in toenemende mate macht – maar is het minst grijpbaar. Ze ontbeert elke democratische legitimatie en legt publiek geen verantwoording af. Eén van de meest schokkende passages in het rapport vond ik die over de macht van het zogenaamde zelfstandige procesmanagement dat gedurende de gehele jaren negentig de onderwijsvernieuwingen in handen heeft gehad. Men maakte niet alleen zelf beleid, men "belobbyde" het parlement, men droeg een eigen visie uit in het onderwijsveld en begaf zich bovendien op het pedagogisch-didactische terrein van de scholen. Laat ik terzijde even opgemerkt hebben dat de overwegend sociaaldemocratische critici van de commissie-Dijsselbloem die de afgelopen dagen de kolommen van de kranten hebben volgeschreven, allemaal in de ene of andere hoedanigheid actief zijn geweest in datzelfde procesmanagement. Het terugdringen van deze laag, waartoe ook de koepelorganisaties en grote schoolbesturen horen, kan de werkelijkheid van de politiek weer dichter bij die van de klas brengen. Maar dan zullen ook kabinet en Kamer een realistischer beeld dienen te krijgen van de problemen in het onderwijs en de werkelijke mogelijkheden voor verandering.

GroenLinks heeft geen enkele behoefte om zich te distantiëren van de centrale conclusie dat overheid en politiek de kerntaak – zorg te dragen voor kwalitatief goed onderwijs – hebben verwaarloosd. Hoewel wij de beweegredenen te verdedigen vonden, heeft GroenLinks met vrijwel alle onderwijsvernieuwingen ingestemd. Wij dragen daarbij ook medeverantwoordelijkheid voor de onverantwoorde opeenstapeling van maatregelen en de slechte en te snelle uitvoering. Ik kan u zeggen dat het terugkijken dan niet zo'n plezierig beeld oplevert.

Wel houdt onze verantwoordelijkheid op bij de terechte kritiek op de coalitieafspraken en te beperkte budgettaire kaders, die leidend zijn geweest boven haalbare invoeringsplannen en -termijnen. Ik merk op dat dit zijn hoogtepunt – of zo u wilt dieptepunt – beleefde tijdens de eerste paarse periode toen de meeste onderwijsvernieuwingen werden ingevoerd of voorbereid en er tegelijkertijd fors op de onderwijsuitgaven werd bezuinigd. De destijds regerende partijen PvdA, VVD en D66 komt daarin een bijzondere verantwoordelijkheid toe. Het getuigt van een schaamteloze brutaliteit als je alle eisen optelt die de VVD vanavond stelt. Deze partij stelt al jaren de te krappe financiële budgetten vast, beheert deze als een waakhond en bezuinigt als een van de weinige partijen ook in het laatste verkiezingsprogramma opnieuw op onderwijs. Dat was geen uitlokking.

De heer Fritsma (PVV):

Ik kan mij de voorpresentatie van dit rapport nog goed herinneren. Mevrouw Halsema vond het rapport toen veel te hard. Zij kon zich niet vinden in termen als "tunnelvisie" en "ernstig verwaarloosd". Zij zegt nu dat GroenLinks zich juist niet van de conclusies van dit rapport distantieert. Ik verneem van mevrouw Halsema graag een verklaring voor haar ietwat tegenstrijdige uitingen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

De enige verklaring die ik hiervoor kan vinden, is dat de heer Fritsma naar een parodie van mij op geenstijl heeft gekeken. Wat hij zegt, komt mij totaal onbekend voor. Ik zou hem het persbericht kunnen geven dat wij hebben doen uitgaan. Ik heb bovendien een soort videoboodschap uitgegeven waarin ik de harde centrale conclusie en alle deelconclusies van het rapport heb onderschreven en heb gezegd dat ik vind dat iedereen daarin zijn verantwoordelijkheid moet nemen. Dat is hetzelfde als ik vanavond heb gezegd.

De heer Tjeenk Willink merkte terecht op dat scholen niet alleen doelorganisaties voor bijvoorbeeld de arbeidsmarkt en voor de vermindering van maatschappelijke problemen zijn, maar ook – en bovenal – instituties die waarden vertegenwoordigen en uitdragen. Deze betekenis van de school als de drager en brenger van kennis, cultuur en moraal is voor GroenLinks doorslaggevend. Juist daarom is het voor GroenLinks altijd van groot belang geweest dat het onderwijs gelijkelijk toegankelijk werd voor kinderen uit de lagere sociale klassen en milieus en kinderen van andere etnische herkomst. Dat geldt ook voor de hogere onderwijsniveaus. Ook de kinderen die vanaf hun geboorte op achterstand staan moeten in het onderwijs maximale ontplooiingskansen krijgen.

Ik wil hier dan ook waarschuwen voor nostalgie. In reactie op het rapport van de commissie-Dijsselbloem wordt hier en daar het boek De Gelukkige Klas van Theo Thijssen bewierookt. Heimwee naar vroeger tijden is echt niet op zijn plaats. Dat zou immers ook inhouden dat de meeste kinderen van nu na de lagere school geen opleiding meer zouden krijgen, terwijl de kans om naar de universiteit te gaan zonder rijke ouders vrijwel nul zou zijn.

Met haar vuistregel "het 'wat' is voor de politiek, het 'hoe' is voor de scholen" probeert de commissie-Dijsselbloem de twee werkelijkheden van politiek en klas dichter bij elkaar te brengen. Ondanks dat dit leidt tot zinsbouw die bij de lessen Nederlands in Havo 4 genadeloos zou worden afgestraft, spreekt het beginsel van "hoe" en "wat" ons wel aan. Het is wel een gekunsteld, analytisch onderscheid. Voormalig juf Verbeet is het volledig met mij eens.

De voorzitter:

Nederlands.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik wil er niet over uitweiden, maar het is wel een serieus punt wanneer je een onderwijsrapport schrijft. Dat vind ik wel. Er staat heel wat jargon in.

Het is een gekunsteld, analytisch onderscheid dat direct nadat je probeert het toe te passen voor afbakeningsproblemen zorgt. Het lijkt mij bijvoorbeeld, dat de commissie volgens haar eigen regels meent dat de landelijke politiek zeer terughoudend zou moeten zijn met de op stapel staande invoering van het competentiegerichte leren in het mbo. Dat lijkt mij typisch een verantwoordelijkheid voor het onderwijs zelf. Hoe beoordeelt de commissie dat? Is de commissie het met mij eens dat verdere, eventuele invoering van het competentiegericht leren in het mbo onderworpen dient te worden aan haar eigen toetsingskader, is het niet door de regering dan mogelijk alsnog door de commissie-Dijsselbloem zelf? Moet deze zelfde eis bijvoorbeeld ook aan het passend onderwijs worden gesteld?

De wat/hoe-regel voedt de behoefte aan een tweede, heldere vuistregel, namelijk: wat mag het onderwijs ons allemaal kosten en hoe organiseren wij de financiering zodanig dat het lukt om achterstand te minimaliseren en het doorstromen van talent te bevorderen? GroenLinks kan zich goed vinden in de woorden van SER-voorzitter Rinnooy Kan. Hij stelt dat Nederland vooral zuiniger moet zijn op zijn verborgen talenten. Iedere belemmering voor het stapelen van diploma's dient te worden weggehaald. Terecht verwijst hij naar Finland, nu internationaal schoolvoorbeeld, dat 15 jaar geleden dezelfde problemen kende als wij nu. Doorslaggevend is daar de keuze geweest om het onderwijs te baseren op vertrouwen, meer status te geven aan docenten, opleidingseisen te stellen, en veel minder te inspecteren en te controleren. Het afrekenen op financiële efficiency heeft in het onderwijs te veel kapot gemaakt. Zoals de commissie terecht aangeeft, is dat ook een van de belangrijkste oorzaken van het mislukken van de onderwijsvernieuwingen.

Dat betekent echter wel dat er moet worden gekozen. Je moet niet langer kostenefficiency en bedrijfsmatige logica laten domineren, en dan ook nog voor een dubbeltje op de eerste rang willen zitten. Het vertrouwen in onderwijzers en leerkrachten moet voorop worden gesteld. Er moet veel meer worden geïnvesteerd om kinderen de kans te geven van een dubbeltje een kwartje te kunnen worden. Rinnooy Kan heeft voorgerekend dat dit structureel 6 mld. extra kost. Deelt de commissie die opvatting? Wat is dan haar reactie op het gestelde van de minister van Financiën dat het onderwijs 1 mld. heeft gehad en dat men dat eerst maar moet opmaken?

Als je alle kinderen, dus ook kinderen met achterstanden, hun talenten ten volle wil laten ontplooien, doemt er voor mijn fractie een dilemma op. De basisvorming die tot doel had om kinderen later te selecteren, waardoor hun kansen groter zouden zijn, is volledig mislukt. Met de invoering van het vmbo is de selectie zelfs vervroegd, waardoor het onderwijs minder een emancipatiemachine en meer een sorteermachine is geworden. De commissie wil net als GroenLinks vroege en voortijdige selectie zoveel mogelijk tegengaan, maar het is de vraag of dit kan zonder de invoering van de middenschool, de basisvorming, of een daaraan gelijkwaardige onderwijsvernieuwing. Eerlijk gezegd, huiver ik zoals zovelen bij die gedachte. Het is ideologisch beladen. Wij hebben er buitengewoon slechte ervaringen mee. Wij raken het dus liever niet aan. Ik kan echter ook niet om de vaststelling heen dat in Nederland kinderen op veel jongere leeftijd worden geselecteerd dan in andere landen. Ik zou de commissie willen vragen om in haar eerste termijn een uitweg aan de Kamer te bieden in dit dilemma, want ik vind dat dit in het rapport onvoldoende wordt ingelost.

Vragen heb ik ook over de bekostiging van scholen en de koppeling daaraan van een nieuwe, schone urennorm. Op zichzelf begrijp ik dat het wenselijk kan zijn voor leraar, kind en ouder om enige uniformiteit in de onderwijstijd aan te brengen. Toch lijkt mij een urennorm veel meer een hoe- dan een wat-kwestie. Kan de commissie uitleggen waarom de overheid hierin een taak heeft? Ook vraag ik mij af of het wel verstandig is de financiering los te koppelen van de hoeveelheid onderwijsuren. Is het bijvoorbeeld niet logisch om in plaats van het aantal uren, de input, het aantal diploma's, de output, te financieren? Past dat niet bij de eigen vuistregel van wat en hoe? De overheid bepaalt dan wat een kerncurriculum is dat leidt tot het centraal examen, en wat een diploma mag kosten. De school bepaalt hoe zij kinderen het beste aan dat diploma helpt. Daartoe kan ook een maatschappelijke stage behoren, maar het hoeft niet. GroenLinks klaagt er al langer over, samen met bijvoorbeeld het LAKS, dat de urennorm is vervuild met allerlei activiteiten die niets met de harde lestijd te maken hebben. De heer Dibi heeft een motie ingediend die het op een haar na heeft gehaald, om de maatschappelijke stage niet langer mee te laten tellen voor de toekomstige urennorm. Ik zou graag alsnog een reactie op die motie krijgen van de commissie, omdat mijn fractie overweegt deze motie niet in dit debat, maar in het volgende opnieuw in te dienen.

Daarnaast zou kunnen worden onderzocht of het mogelijk is om scholen extra te belonen als zij talentarme kinderen, kansarme kinderen, aan een diploma weten te helpen en als zij talentrijke kinderen meer laten doorstromen naar de hogere opleidingen. Graag zou ik hierop een reactie krijgen. Ook de leraren zelf moeten worden beloond, ook omdat zij tegen de stroom van mislukkende onderwijsvernieuwingen en teruglopende financiering in de kwaliteit in het onderwijs toch hebben weten te bewaren.

Na het rapport-Rinnooy Kan is iedereen, zowel voor- als tegenstanders van de commissie-Dijsselbloem, het er inmiddels gelukkig over eens dat de kwaliteit van de leraar bepalend is voor de kwaliteit van het onderwijs. Wie dus, zoals GroenLinks, voorrang geeft aan de kwaliteit van het onderwijs, moet die voorrang ook aan de leraar geven. Vindt de commissie dat het kabinet dit al voldoende doet, in aanmerking genomen dat het tot 2020 duurt voordat voldoende middelen beschikbaar komen? Dan is het toch zorgelijk dat eerstegraads leraren niet automatisch beter worden beloond, terwijl schoolbesturen door de keuze voor prestatiebeloning steeds meer macht krijgen?

De GroenLinks-fractie steunt het voorstel om een centraal examen voor de pabo's in te voeren, maar maakt zich zorgen over het te verwachten verzet van hogescholen hiertegen. Hoe schat de commissie dit in?

Als de overheid bepaalt wat scholen dienen af te leveren, en daarvoor betaalt, dient zij ook te controleren en te inspecteren of dit goed gaat. De vraag hoe de scholen hun onderwijs regelen, is dan echter minder een zaak van de rijksoverheid en de onderwijsinspectie. Is de commissie dit met mij eens?

Laat ik nu al maar even opgemerkt hebben dat GroenLinks daarbij weinig verwacht van de voorgestelde kleutertoets. Onze fractie vreest de perverse effecten. Scholen kunnen bijvoorbeeld verwachten meer geld te krijgen als kinderen laag scoren. Een ongewenst effect zou ook kunnen zijn dat kinderen worden gestigmatiseerd. Deskundigen zijn bovendien van mening dat het niet mogelijk is om de kwaliteit van een school via een begin- en eindtoets te meten. De begintoets heeft een geringe voorspellende waarde, omdat kinderen op die leeftijd nogal wat tijdelijke ontwikkelingsverschillen kunnen hebben. Bovendien worden in de tussenliggende tijd ook allerlei externe factoren gemeten: de bijdrage van de ouders, van peergroups, van de omgeving, noem maar op. Veel liever zouden wij meer "horizontale" verantwoording zien, bijvoorbeeld door regionaal vergelijkend onderzoek tussen scholen, het gebruikmaken van visitatiecommissies en een betere verdeling van "checks and balances" tussen leraar, directie, schoolbestuur en ouders. Graag hoor ik hierover een oordeel.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Bij GroenLinks vraag ik mij altijd af of dit nu een sociale of een liberale partij is. Mevrouw Halsema zegt daarop misschien dat het een sociaalliberale partij is. Dat is dan een duidelijk antwoord. Wat gaat mevrouw Halsema nu vanuit de Kamer doen om ervoor te zorgen dat het onderwijs goed wordt? Zij heeft iets gezegd over de salarissen. Mag ik daaruit opmaken dat zij vindt dat de lumpsumfinanciering anders moet worden aangepakt?

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Laat ik één opmerking plaatsen over de ankeiler van de heer Jasper van Dijk. Voor mijn partij is de kern van linkse politiek dat mensen erdoor bevrijd worden uit achterstand en achterstelling. Vrijheid is het ideaal, niet gelijkheid; "gelijke monniken, gelijke kappen", waarop de heer Van Dijk wil uitkomen, vind ik oninteressant. Dat doet mensen ernstig tekort. Wij gebruiken linkse maatregelen om mensen, bijvoorbeeld in het onderwijs, vrij te maken. En ja, daarbij zien wij natuurlijk een taak voor de Haagse politiek. Dat heb ik, geloof ik, overduidelijk aangegeven. Wij steunen ook de indeling van de commissie. Wij vinden dat er een verantwoordelijkheid is voor het bepalen van de eindtermen. Wij vinden dat er een verantwoordelijkheid voor bekostiging ligt. Wij vinden dat Den Haag een heleboel verantwoordelijkheden heeft. Met de neiging tot nieuwe centralisatie die ik bij de heer Van Dijk zie, ben ik het inderdaad niet eens. Scholen moeten ook gewaardeerd en vertrouwd worden in de wijze waarop zij zelf invulling aan het onderwijs geven.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Dat is een heel helder antwoord. GroenLinks is daarmee een liberale partij, die zegt: laat de schoolbesturen maar zelf beslissen en laat de salarissen maar vrij. Ik hoopte nu juist dat GroenLinks nog een spoortje over zou hebben van de partijen waaruit deze partij voortkomt – het is er echter een beetje triest mee gesteld, als ik dit zo hoor – en zou zeggen dat in ieder geval de salarissen geregeld moeten worden. Dan weten wij weer waar leraren aan toe zijn.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik veronderstel niet dat de heer Van Dijk net als de fractieleden van de PVV steeds naar GeenStijl zit te kijken, maar ik weet even niet naar wie hij zonet heeft staan luisteren. Het was in ieder geval niet naar mij. Ik weet ook niet hoe hij tot dit soort conclusies komt. Als hij het voor zijn politieke en electorale profilering heel erg belangrijk vindt dat GroenLinks een stuk liberaler is dan de SP, dan vind ik dat best. Dan moet hij dat vooral doen. Het interesseert mij verder niet, want je kunt inderdaad niet minder vrijheidslievend zijn dan de SP. De heer Van Dijk weet van GroenLinks dat wij landelijk op de barricaden staan voor betere betaling van de leerkrachten. Dat weet hij van Tofik Dibi, die dit al doet sinds hij in de Kamer zit. Wij staan op de barricade tegen de 1040 urennorm. Wij strijden vaak zij aan zij met de SP voor beter onderwijs. De SP moet niet proberen flauwe tegenstellingen te creëren waar die er niet zijn. Wij hebben wel meer vertrouwen dan de SP in leraren en in de wijze waarop zij invulling kunnen geven aan het onderwijs, wat iets anders is dan uitdijende schoolbesturen. Daarover heb ik kritische vragen gesteld.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Sinds mijnheer Dibi in de Kamer zit hoor ik GroenLinks voor het eerst over onderwijs.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dit zijn zulke flauwe jij-bakken! U zat zelf niet eens in de Kamer.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Mijn eerste vraag was een heel eenvoudige vraag. Zullen wij de lumpsum financiering zodanig aanpakken dat de salarissen er uit gehaald worden? Dat is een heldere vraag. Bent u het ermee eens?

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ja, dat hebben wij zelf al heel lang bepleit. U moet niet doen alsof u het vanavond zelf hebt uitgevonden. Volgens mij zit u zelf pas in de Kamer. Ik constateer dat u voor die tijd niet op de onderwijspolitiek hebt gelet. Anders zou u bijvoorbeeld weten dat de heer Jungbluth, die als laatste voor GroenLinks in de Kamer zat, echt statuur heeft op het achterstandenbeleid in het onderwijs. Waarschijnlijk maakt u ook wel eens gebruik van zijn adviezen en wetenschappelijk onderzoek. Wat u doet is mij echt te plat en te gemakkelijk.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Zei u net dat u over wilde gaan tot een centraal examen voor de lerarenopleidingen?

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ja.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Of bedoelt u gezamenlijke, eenduidige eindtermen voor de lerarenopleidingen?

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Het is lastig als je niet elke dag onderwijswoordvoerder bent. Wij vinden dat die landelijk vastgesteld moeten worden.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Dan zijn wij het daar vrij snel over eens. Ik denk dat wij er wel uitkomen.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik hoorde mevrouw Halsema zeggen dat zij geen voorstander was van de kleutertaaltoets.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dat klopt.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Uit alle rapporten blijkt dat een taalachterstand tussen nul en vier jaar opgelopen bijna niet meer kan worden ingehaald. Wat is uw idee? Laten lopen?

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dan begrijpt u niet wat de kleutertoets is die hier wordt voorgesteld. Excuses, ik moet over de begintoets spreken. Die is anders. Die dient niet om leerlingen een extra kans te geven, maar alleen om de politiek de mogelijkheid te geven te controleren welke ontwikkeling het onderwijs doormaakt.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Nu maakt u er een karikatuur van. De toets is absoluut in het belang van de kinderen. Ik neem aan dat mevrouw Halsema het met de VVD eens is dat het uitgangspunt gelijke kansen moet zijn. Alle klassen hebben er last van als er een verschil in taalniveau is doordat er kinderen met een taalachterstand zijn. Als wij dat goed monitoren en bijsturen, moeten alle kinderen gelijke kansen krijgen om goed onderwijs te volgen, met een taal die zij beheersen. De VVD is daar voor en u zou dat ook moeten willen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Volgens mij lopen er nu allerlei dingen door elkaar heen. Het is overigens heel prettig als u het met ons eens bent dat er gelijke kansen in het onderwijs moeten zijn. Zo langzamerhand moeten wij daar wel een beetje in gaan investeren, want er is kaalslag, met dank aan de VVD.

Ik doel op de toets die is voorgesteld door de commissie-Dijsselbloem. Dat is volgens mij niet de toets die in andere discussies aan de orde is, bijvoorbeeld of kinderen rond hun vierde jaar al getoetst moeten worden op taalachterstand. Dat is volgens mij iets anders dan de begintoets die de commissie-Dijsselbloem hier voorstelt. Wij zijn tegen deze toets, omdat wij vinden dat die geen bijdrage levert aan de kwaliteit van het onderwijs en wel ongewenste perverse effecten kan hebben op de positie en de kansen van kinderen. Over de andere toets zijn wij ook niet juichend enthousiast, maar wij hebben de deur niet volledig dichtgeslagen. Dat weet mevrouw Dezentjé uit de debatten die zij er met de heer Dibi over heeft gehad.

Kwalitatief hoger onderwijs vereist een betere politieke regie, heldere afbakening van verantwoordelijkheden, veel betere bekostiging en betere spelregels voor controle en inspectie. Het vereist bovenal beheersing van de politieke scoringsdrift en ook van de soms al te gemakkelijke behoefte om politiek af te rekenen. Als wij terugkijken op de afgelopen decennia, zijn veel oud-bewindslieden harde verwijten te maken. Dat geldt ook voor de coalitiepartijen en in derde instantie voor het gehele parlement. Wij gaan ervan uit dat het kabinet zich in het komende debat verantwoordt voor het beleid van zijn voorgangers. Zo hoort dat. Maar de commissie-Dijsselbloem wijst op een falend systeem van politieke besluitvorming. Dat is een groter en ingrijpender probleem en dwingt tot meer serieuze zelfreflectie en debat. Een systeemfout verdwijnt niet met het vertrek van slecht functionerende bewindslieden of een wisseling van kabinetten. Ik hoop dat uitvoering van de aanbevelingen de weg effent naar kwalitatief goed onderwijs. Uiteindelijk zal het echter aankomen op ons, het parlement, en de kwaliteit van onze besluitvorming.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

U stelt twee dingen voor. U wilt de salarissen van leraren buiten de lumpsum houden ...

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik stel voor dat er een schotje wordt gemaakt.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Aan de andere kant wilt u af van de lumpsumfinanciering op basis van het aantal uren. U wilt het afstemmen op het afleveren van diploma's. Passen beide systemen wel bij elkaar? Leidt dit niet tot perverse gevolgen? Immers, als je een diploma afrondt, dan kan er sprake zijn van gemiddeld een 6, terwijl er misschien veel meer in had gezeten. Je gaat vooral naar de middelmaat kijken en je stimuleert mensen niet zozeer om tot hoge cijfers te komen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dat kan. Wij moeten daar goed over nadenken. Als ik iets van dit rapport heb geleerd, is het dat je over elk voorstel drie keer grondig moet nadenken. Het is mogelijk dat u gelijk hebt. In de financiering op basis van uren zitten dan wel precies dezelfde perverse effecten. Het is dan belangrijker om in de klas te zitten dan om goed onderwijs te hebben. Het vervelende is dat de heer Van Dijk zich nooit verhoudt tot dát perverse effect. Dat zou hij misschien iets beter moeten doen.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Ik ben altijd bereid om iets van u aan te nemen als het gaat om perverse effecten, maar u stelt een totaal ander systeem voor.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Nee, ik breng alleen een schot in de financiering aan. Het andere deel van de financiering staat nog altijd open voor het aanbrengen van een correctie, of je nu op de uren betaalt of op diploma's.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Wij hebben een systeem. Als wij een vernieuwing willen doorvoeren, moeten wij bekijken of er een positief effect wordt bereikt. Ik heb daar op dit moment geen enkele zekerheid over. Is het dan wel verstandig om daar nu op over te gaan?

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Als ik de geboden van de commissie-Dijsselbloem volg, dan mag het niet zonder dat uitgebreide toetsen hebben plaatsgevonden. Maar dat geldt wat mij betreft voor elk voorstel. Als er één les is die ik geleerd heb, is dat de invoeringstermijnen veel beter moeten worden. Wij moeten er echt voor zorgen dat tegen de tijd dat er eindelijk een politiek compromis is bereikt, wij niet vinden dat het gisteren ingevoerd had moeten worden.

De heer Fritsma (PVV):

Voorzitter. De fractie van de PVV is blij met het werk van de Commissie Onderwijsvernieuwingen. Daarbij passen veel complimenten. Mijn fractie onderschrijft graag de hoofdlijnen van het rapport en is verheugd over de belangrijkste uitkomst ervan, namelijk dat onderwijs weer bovenaan de agenda staat. Het belang van onderwijs kan niet onderschat worden. Onderwijs bepaalt in belangrijke mate onze toekomst. Het vormt onze jeugd en het leidt de jeugd op. Onderwijs draagt zorg voor Nederland Kennisland. Het gaat om de vorming van onze kinderen tot goede patriotten. De PVV hoopt dat het rapport werkt als een schokgolf die het onderwijs de komende jaren weer op orde krijgt. De commissie is helder over de onderzochte onderwijsvernieuwingen: er is heel veel misgegaan. Heel veel miljoenen manuren zijn verkwist op grond van allerlei ideologische stokpaardjes. De socialistische gelijkheidswaanzin zorgde voor jarenlange kaalslag in het onderwijs.

Ik heb één verhaal in het rapport gemist, dat later wel in de krant stond. Het ging over mevrouw Clan Visser 't Hooft, de mevrouw die door staatssecretaris Wallage werd ingehuurd om het studiehuis erdoor te rammen. Het blijkt dat deze mevrouw Visser 't Hooft ook yogasessies hield met schooldirecteuren en onderwijsambtenaren. Wij zien ze al vliegen, al die rectoren in kleermakerszit, klaar voor hun meditatief hoogtepunt. Mevrouw Visser 't Hooft heeft met haar studiehuis letterlijk het onderwijs op zijn kop gezet. Het is tekenend dat dit soort Gooise boomknuffelaars hun vernielende werk konden doen in het Nederlandse onderwijs. Rijke socialisten leggen hun bovenmodale ideeën op aan kinderen die juist discipline en regelmaat nodig hebben en niet moeten verdwalen in de vrijblijvendheid van een studiehuis. Een ander mooi detail is een school in Almelo die de zogenaamde vernieuwingen altijd aan zich voorbij heeft laten gaan. Het is nu één van de topscholen in Nederland. Net als het dorpje van Asterix en Obelix heeft het standgehouden.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik liet het even op mij inwerken want ik moest ook wel een beetje lachen om de door u gebruikte kwalificaties. Maar ik heb er eigenlijk heel veel moeite mee dat u mensen diskwalificeert die hier niet aanwezig zijn en zich ook niet kunnen verdedigen. Het zijn mensen die geen politieke verantwoordelijkheid dragen. Ik vind het eerlijk gezegd nogal gek. Het is iets anders als u morgen die mevrouw belt en het haar recht in het gezicht zegt. Bent u het niet met mij eens dat het gek is dat u hier mensen individueel staat te ridiculiseren, zeker vanuit de verantwoordelijkheid die wij als volksvertegenwoordiging hebben?

De heer Fritsma (PVV):

Nee, want het is tekenend voor de problemen in het onderwijs dat dit soort mensen, dat het onderwijs juist heeft beïnvloed, dit teweeg heeft gebracht. Natuurlijk is het wel relevant om dat bij de analyse te betrekken.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dat verhindert het toch helemaal niet? Dat moet u vooral doen, dat begrijp ik. Natuurlijk mag u dat bij de analyse betrekken. Mijn vraag was alleen of dat op deze manier moet. Mensen die zich niet kunnen verweren raken zo heel erg gekwetst. Dat is het enige wat ik u even in overweging wil geven.

De heer Fritsma (PVV):

Ik vind het met alle respect een beetje overdreven reactie.

De voorzitter:

Dat waag ik toch te betwijfelen. Ik denk dat de heer Slob nu over het Reglement van Orde zal beginnen.

De heer Slob (ChristenUnie):

Ik vind het geen overdreven reactie. Ik vroeg mij in mijn bankje ook even af wat er eigenlijk gebeurt. Ik heb de betreffende mevrouw in de afgelopen jaren een aantal keren ontmoet. Je kunt kritiek hebben op de wijze waarop procesbegeleiders de afgelopen jaren hebben geopereerd. De commissie legt daar ook de vinger bij. Dat is echter wat anders dan iemand persoonlijk diskwalificeren. Dat doet de heer Fritsma hier, op basis van gegevens die voor mij nieuw zijn. Ik weet niet eens of het waar is. Het is volgens mij ook absoluut niet relevant om op deze wijze met mensen om te gaan als de Kamer met een commissie in debat gaat over een rapport over de kwaliteit van het onderwijs. Los van het Reglement van Orde moeten wij altijd met respect over mensen spreken, ook al verschillen wij hartgrondig met hen van mening over de inhoud.

De heer Fritsma (PVV):

Ik vind dit illustratief voor de wijze waarop procesmanagers hun schadelijke invloed op het onderwijs konden hebben.

De heer Slob (ChristenUnie):

Je kunt, zoals ik zojuist al zei, de vinger leggen bij de invloed die bepaalde personen in bepaalde functies de afgelopen jaren hebben gehad. Los van de vraag of het waar is, kunt u daar uw oordeel over geven. Dat is iets anders dan iemand persoonlijk diskwalificeren. Als wij op dat vlak bezig gaan, glijden wij met zijn allen naar beneden.

De heer Fritsma (PVV):

Dit is geen persoonlijke diskwalificatie. Deze mevrouw heeft uitgelegd hoe zij te werk is gegaan om die onderwijsvernieuwingen erdoor te krijgen. Dat heeft in de krant gestaan. Dus die bron gebruik ik ter illustratie van mijn punt.

De voorzitter:

Ik denk dat de leden duidelijk gemaakt hebben dat zij vinden dat u dat met iets meer afstand tot de persoon had kunnen doen. Ik stel voor dat u uw betoog vervolgt.

De heer Fritsma (PVV):

Voorzitter. De PVV-fractie is vooral blij met de aandacht voor eindtermen. Dat is goed, want meten is weten. Nu ziet mijn fractie nog te veel vaagheid in wat onze kinderen moeten kennen en kunnen aan het eind van de rit. Terecht pleit de commissie voor het vaststellen van scherpe einddoelen. Wat de PPV betreft moeten die ook echt scherp zijn. De Onderwijsraad heeft tot twee keer toe zeer concrete voorstellen gedaan waarmee de vaagheid voorbij is. Mijn fractie hoort graag of de commissie de mening deelt dat alleen scherp geformuleerde eindtermen nuttig zijn en dat vage kerndoelen, zoals wij die nu kennen, onvoldoende zin hebben. Vergeten wordt wel eens dat de commissie Onderwijsvernieuwingen is gestart als commissie die onderzoek doet naar het nieuwe leren. Mijn fractie heeft zich altijd afgezet tegen dat nieuwe leren, zeker omdat deze zogenaamde onderwijsvorm vooral bedoeld is om leerlingen minder les te geven. Natuurlijk behoeft onderwijs niet per definitie te bestaan uit de man met een krijtje voor een schoolbord. Er zijn andere nuttige vormen, maar leerlingen doelloos laten rondhangen in een computerruimte of, zoals onder Doekle Terpstra is ontstaan, dat studenten op het hbo nog maar sporadisch les krijgen, dat is allemaal niet te accepteren. De vlag van het nieuwe leren is dan een didactische vlag op een verder lege modderschuit.

In een interessant verhoor van de commissie zei prof. Van Wieringen, de voorzitter van de Onderwijsraad, iets opmerkelijks. Hij zei tussen neus en lippen door: het nieuwe leren, in het mbo noemen ze dat competentiegericht leren. Dat is een opvallende uitspraak omdat daarmee beide vormen gelijk worden gesteld. En dat terwijl staatssecretaris Van Bijsterveldt ons steeds op de verschillen heeft gewezen. Nee, zegt zij, het is iets heel anders en kan dus worden ingevoerd in het middelbaar beroepsonderwijs. Ik hoor graag hoe de commissie hierover denkt. Ik zou zeggen: maak eens een eind aan de Babylonische spraakverwarring. Wie kritisch is over het nieuwe leren kan niet enthousiast zijn over het competentiegericht leren. Strakke, heldere eindtermen kunnen aan dat soort excessen een eind maken, omdat eindtermen dwingen tot hard werken, tot letterlijk je huiswerk doen.

Wat de PVV-fractie betreft worden heldere eindtermen ingevoerd door het gehele onderwijs, dus ook voor de kernvakken zoals taal, Engels en rekenen op mbo en hbo. En dat moet uiteraard centraal geëxamineerd worden. Dat kan ook helpen tegen de zogenaamde "alles moet leuk"-cultuur waarbij scholen nog het meest zijn gaan lijken op dependances van Endemol, met entertainment als belangrijkste taak. Leukere onderwijsmethoden met prachtige plaatjes, maar waar het opdoen van kennis op de tweede plaats komt. Leraren die zelf ook leuk gevonden willen worden en zich laten aanspreken met Jan of Thea. Nakijken van het werk van kinderen doe je tegenwoordig niet meer met de rode pen. Je zou kinderen ermee kunnen kwetsen. Net zoals je kinderen kwetst door ze te laten zitten of, erger, naar het speciaal onderwijs door te verwijzen als zij het niveau niet aan kunnen. Rapporten moeten positief zijn, ook als het desbetreffende kind er niets van bakt en er met de pet naar gooit. Strafwerk is ouderwets. Alles in het belang van het kind. Dit moet allemaal ophouden. Wij moeten juist terug naar een situatie dat leerkrachten weer worden aangesproken met "meester" en "juffrouw". Daarbij moeten geen voornamen worden gebruikt. Mijn fractie droomt van schooluniformen en het zichtbaar zijn van de Nederlandse vlag op elke school.

Ook een uitstekend punt is dat de commissie vaststelt dat het onderwijs zich weer moet concentreren op onderwijs. Dat klinkt als een open deur, maar de afgelopen jaren hebben wij gezien dat onderwijs de oplossing moest zijn voor alle kwalen; van obesitas tot het herkennen van radicalisering, van acceptatie van homoseksualiteit tot het ontbijt verzorgen, omdat er thuis niet meer gegeten wordt. De leraar werd een tweede opvoeder en vervangende ouder.

Onderwijs moet terug naar de basis. Daarom heeft mijn fractie zich verzet tegen het voorstel van de VVD om homoseksualiteit te verankeren in de kerndoelen en tegen het voorstel van CDA'er Ormel om seksuele voorlichting verplicht te stellen in het onderwijs. Wij zijn ook niet te spreken over de ongekozen burgemeester Cohen van Amsterdam, die vindt dat schoolkinderen tijd moeten hebben om opgeruid te worden tegen de Partij voor de Vrijheid. Dat gebeurt met de welbekende anti-Wilderslesbrief. In plaats van indoctrinatie van onze kinderen zou het goed zijn om prioriteiten te stellen voor ons onderwijs: rekenen en taal.

De onderwijsvernieuwingen zijn niet goed geweest voor het onderwijs, zoveel is wel duidelijk. Miljoenen manuren zijn verspild door de wereldvreemde plannenmakerij, waarbij de maakbaarheid van de samenleving voorop stond en niet het niveau van het onderwijs. Daarom is het goed dat de commissie het gevaar ziet van ideologie in het onderwijs. De socialistische ideologie is echter door dit kabinet vervangen door een andere ideologie; eentje die minstens zo dwaas is, die van het multiculturalisme. Deze dwaalleer wil bijvoorbeeld dat Nederlandse kinderen worden geïntegreerd met moslims. Hoe Nederlandse kinderen hier beter van worden, kan staatssecretaris Dijksma niet uitleggen. Zij komt niet verder dan dat het goed is voor de samenleving. Dijksma komt nu met een vast aanmeldmoment, een premie voor lamlendigheid. De staatssecretaris stelt zelf vast dat het allochtonen zijn die zich laten inschrijven. Nu moeten Nederlanders zich aanpassen aan die allochtone lamlendigheid. Het Nederlandse immigratiebeleid in een notendop.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Begreep ik het goed dat u net zei dat u vindt dat Nederlandse en moslimkindjes naar aparte scholen moeten?

De heer Fritsma (PVV):

Nee, dat heb ik niet gezegd. Ik heb wel gezegd dat het niet vaststaat of het in het belang is van Nederlandse kinderen om geïntegreerd te worden met moslimkinderen, omdat die nu eenmaal veel problemen en ellende met zich brengen. Als wij het over onderwijs hebben en kijken naar bijvoorbeeld Turkse en Marokkaanse leerlingen, dan zien wij dat er dramatische dingen aan de hand zijn. Ik noem schooluitval. In Amsterdam maakt zeven op de tien Marokkaanse kinderen de school niet af. Ik noem geweld op scholen, met name zwarte vmbo-scholen. Ik noem schofferingen van vrouwen, homo's en joden. Ik noem leerachterstanden, taalachterstanden, kosten van speciaal onderwijs in Amsterdam...

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Mag ik even? U kunt er nog een hele tijd mee doorgaan. U hebt het ook uitgeschreven.

De heer Fritsma (PVV):

Ik kan inderdaad een hele tijd doorgaan.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dat mag u ook van mij, maar interessanter vind ik welke oplossingen u ziet. U zei namelijk wel degelijk dat het niet in het belang van Nederlandse kindjes is om samen met moslimkindjes op school te zitten. Dat lijkt mij eerlijk gezegd een pleidooi voor segregatie in het onderwijs, dus voor aparte moslimschooltjes. Alleen durft u die conclusie er niet aan te verbinden, geloof ik.

De heer Fritsma (PVV):

Ik kom zo meteen tot de oplossingen, dus ik stel voor dat ik mijn betoog afmaak.

De voorzitter:

Als mevrouw Halsema daarmee akkoord gaat...

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Het is een beetje slap procedureel gedoe, maar als u dat graag wilt, toe maar.

De heer Fritsma (PVV):

Slap procedureel gedoe, ik heb al antwoord gegeven op uw vraag. Ik vind het niet in het voordeel van Nederlandse schoolkinderen om geïntegreerd te worden met moslimkinderen door al die problemen. Het Nederlandse onderwijs is ontwricht door de massa-immigratie.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dat snap ik allemaal wel. U zei eerst: ik ga nog een antwoord geven. Toen zei u: ik heb u al een antwoord gegeven. Nu snap ik het niet meer. Wat is nu de oplossing? Is dat nu dat moslimkinderen apart moeten worden gezet op andere scholen?

De heer Fritsma (PVV):

Het is een kwestie van het verminderen van de problemen die ik zojuist heb aangeduid.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

O, wilt u sociaal beleid?

De heer Fritsma (PVV):

Nee, die problemen verminderen wij, tenminste in de visie van de PVV-fractie, door een immigratiestop voor mensen uit moslimlanden in te voeren, door criminelen, ook criminele allochtonen met een dubbel paspoort, uit Nederland te verwijderen...

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Wij spreken nu over moslimkindjes.

De voorzitter:

U moet elkaar even laten uitpraten.

De heer Fritsma (PVV):

U vraagt naar oplossingen. Moslimkinderen kunnen ook kinderen zijn van mensen die zich schuldig hebben gemaakt aan misdrijven en dus uit Nederland verwijderd kunnen worden. Wij lossen problemen op door mensen die zich niet wensen aan te passen, ook uit Nederland te verwijderen. De PVV-fractie heeft daartoe het idee van het assimilatiecontract in het leven geroepen. Door al deze criminelen, mensen die zich niet willen aanpassen en probleemgevallen uit Nederland te verwijderen, minimaliseren wij ook de problemen in het onderwijs die voortkomen uit deze groepen mensen.

De voorzitter:

De laatste keer, mevrouw Halsema.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dit is werkelijk de meest bizarre drogredenering die ik in heel erg lang ben tegengekomen. Laat ik eerst zeggen dat veel moslimkinderen Nederlandse kinderen zijn; zij hebben de Nederlandse nationaliteit. U houdt dus gewoon het probleem dat kinderen van allerlei gezindten, religies, samen naar school gaan. Dat hoort bij Nederland. Dan kunt u wel proberen om hun ooms, tantes en verre familie het land uit te zetten en net doen alsof u daarmee een onderwijsoplossing biedt, maar dat doet u helemaal niet. Het enige wat u dan kunt doen, is pleiten voor aparte scholen. Ik wil nu wel eens weten of u hom of kuit geeft: pleit u daarvoor of niet? Zo niet, dan ging uw hele betoog tot nu toe eigenlijk nergens over, want dan houdt u gewoon de situatie dat kinderen van verschillende religies bij elkaar op school zitten.

De heer Fritsma (PVV):

Mevrouw Halsema vraagt om oplossingen; die heb ik zojuist gegeven. Ik heb zojuist de invloed van massa-immigratie op het Nederlandse onderwijs gekenschetst met vijf voorbeelden. Ik zou daarmee nog de hele avond kunnen doorgaan. Om dat op te lossen, moet je die invloed van massa-immigratie, van islamisering van de Nederlandse samenleving en het onderwijs, dus minimaliseren. Dat doen wij met de zojuist aangegeven immigratiestop en met het uit Nederland verwijderen van criminelen, mensen die niet werken en mensen die zich niet willen aanpassen. Natuurlijk minimaliseer je daarmee de problemen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Als u bang bent voor ideologie: dit was echt een staaltje ideologische waanzin.

De heer Fritsma (PVV):

Mevrouw Halsema, u begrijpt het niet. Zes van de tien Nederlanders vinden massa-immigratie de grootste vergissing uit de Nederlandse geschiedenis. Zes van de tien Nederlanders vinden de islamisering van de Nederlandse samenleving een bedreiging voor de Nederlandse samenleving. U doet net alsof al die mensen gek zijn. Ik kan het beter omdraaien, mevrouw Halsema.

De heer Slob (ChristenUnie):

Laten wij proberen om een beetje op niveau met elkaar te debatteren. Ik zat hier ook wel mee. U zegt zelf dat wij de ideologie uit het onderwijsbeleid en -debat moeten halen, maar u brengt nu zelf een eigen ideologie in waarin bevolkingsgroepen tegenover elkaar worden gezet en waarin kinderen bij wijze van spreken tegen elkaar worden uitgespeeld. Dat is misschien niet de bedoeling, maar die effecten brengen uw woorden wel met zich mee. Ik vraag mij af of wij daarmee echt de problemen oplossen die in het onderwijs gaande zijn. Het is natuurlijk duidelijk dat, zoals de voormalige staatssecretaris Netelenbos ooit zei, met kindervoetjes ook problemen de school binnenkomen. Dan is de vraag gerechtvaardigd of wij vinden dat een school een maatschappelijke taak en opdracht heeft. Die vraag wil ik u stellen, want uit uw eerdere bewoordingen begrijp ik dat u alles wat ook maar riekt naar een maatschappelijke taak, eigenlijk uit de school weg wilt hebben.

De heer Fritsma (PVV):

Ik wil wel ingaan op de stelling van de heer Slob dat de PVV mensen tegen elkaar op zou zetten. Dat is natuurlijk de wereld op zijn kop. Door de massa-immigratie die wij in Nederland hebben gehad, hebben wij een zware ontwrichting van de maatschappij gezien die zich ook uit op het vlak van het onderwijs. Ik heb zojuist de voorbeelden genoemd: massale schooluitval bij allochtone jongeren, geweld op zwarte scholen, schofferingen van vrouwen, homo's en joden, gigantische leer- en taalachterstanden.

De voorzitter:

U hoeft het niet allemaal te herhalen.

De heer Fritsma (PVV):

Dat is wel relevant in deze discussie, omdat juist dat de problemen zijn. Dit heeft tot verontwaardiging geleid van ouders van Nederlandse kinderen die op overwegend zwarte scholen zitten. Die kinderen worden totaal weggeterroriseerd. Praat eens met ouders van deze kinderen. Die kunnen geen kant meer op. Dat zet mensen tegen elkaar op. De massa-immigratie en de ontwrichting van de samenleving hebben een onwerkbare situatie gecreëerd. Die probeert de heer Slob vervolgens in de schoenen van de PVV te schuiven. Dat is de wereld op zijn kop. Daar ga ik niet in mee.

De heer Slob (ChristenUnie):

Ik schuif niets in de schoenen van de PVV. Ik ga in op de opmerking van de heer Fritsma dat de ideologie uit het onderwijsdebat gehaald moet worden. Nu komt hij echter zelf met een ideologische inkleuring. Die kan, als je niet oppast, leiden tot het tegenover elkaar plaatsen van bevolkingsgroepen. Dat wil niet zeggen dat wij de problemen niet moeten onderkennen en benoemen. De vraag is echter hoe wij de problemen oplossen. Daarover gaat het debat. Vandaar dat ik de heer Fritsma vroeg of scholen een maatschappelijke opdracht hebben als het gaat om het aanpakken van problemen die zich in de samenleving voordoen. Die komen met kindervoetjes de school binnen. Daarop heeft de heer Fritsma nog geen antwoord gegeven.

De heer Fritsma (PVV):

Scholen moeten zich richten op het geven van onderwijs. Ik doel op rekenen en taal. Ik heb zo-even al gezegd dat alle maatschappelijke problemen juist niet op het bordje van de leraren gelegd moeten worden. Leraren moeten kinderen geen ontbijt geven omdat er thuis niet meer gegeten wordt. Leraren moeten ook geen seksuele voorlichting geven. Het gaat om het geven van onderwijs zoals onderwijs bedoeld is: rekenen, taal en geen maatschappelijke problemen op het bordje van de leraren.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Ik hoor de heer Fritsma spreken van een immigratiestop. Geen moslim meer het land in dus. Ik hoor hem ook zeggen dat alle problemen in het onderwijs veroorzaakt worden door immigrantenkinderen. De VVD is altijd voor een immigratiestop voor kansarme immigranten geweest. Ook stelt de VVD dat een gemengde school goed is voor alle kinderen. De heer Fritsma vraagt om een immigratiestop voor alle moslims. Ook moet volgens hem hoognodig iets gebeuren aan zwarte scholen, want die zijn slecht. Een immigratiestop helpt niet voor de kinderen die volgens de heer Fritsma nu problemen op de scholen veroorzaken. Wat moet er volgens hem met deze leerlingen gebeuren?

De heer Fritsma (PVV):

Met welke leerlingen? Kunt u de vraag wat specifieker stellen?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

U noemde zo-even een waslijst van leerlingen die problemen veroorzaken. Het onderwijs is volgens u toch achteruitgehold door alle immigratiekinderen?

De heer Fritsma (PVV):

Ik kijk naar de extremen, bijvoorbeeld de minderjarige allochtone leerlingen die ernstig crimineel gedrag vertonen. Dat probleem kunnen wij oplossen door verwijdering uit Nederland van de kinderen en de voor hen verantwoordelijke ouders. De Nederlandse samenleving hoeft niet langer de rekening te betalen voor het wangedrag van deze mensen.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

De heer Fritsma zet die groepen allemaal in hetzelfde vakje. Ik heb het echter niet over criminele allochtone jongeren. Ik spreek over de zwarte scholen. Ik wil weten wat er volgens de heer Fritsma moet gebeuren met de kinderen van allochtone ouders ...

De heer Fritsma (PVV):

Zorgleerlingen.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Nee, ik heb het niet over zorgleerlingen, maar over leerlingen op zwarte scholen.

De heer Fritsma (PVV):

Voor zover die van goede wil zijn, moeten deze leerlingen natuurlijk goed onderwijs krijgen.

De voorzitter:

Nee, mevrouw Dezentjé voert het woord.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

De heer Fritsma spreekt zichzelf tegen. Volgens hem veroorzaken kinderen van allochtone ouders een hele waslijst aan problemen, zoals schooluitval. De helft van deze kinderen wordt crimineel. In de achterstandswijken is helaas 40% van de kinderen van allochtone komaf. De heer Fritsma zet alles in hetzelfde vakje. Hij vraagt om een immigratiestop. Wat moet er gebeuren met de huidige leerlingen die volgens hem niet willen meedoen?

De heer Fritsma (PVV):

Dit is niet wat ik heb gezegd. Ik kan mij totaal niet vinden in deze samenvatting.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

Vat u het dan eens goed samen. Ik begrijp het niet.

De heer Fritsma (PVV):

Misschien moet u wachten totdat ik wat verder ben met mijn verhaal.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):

...

De voorzitter:

Nee, mevrouw Dezentjé, het spijt mij. U hebt geen antwoord gehad, maar ...

De heer Fritsma (PVV):

Ja, wel.

De voorzitter:

Nou ja, het is niet het antwoord dat mevrouw Dezentjé wenst.

De heer Depla (PvdA):

Uit het debat van twee weken geleden trok ik de conclusie dat u niet vindt dat moslims het probleem zijn, maar de islam. Het blijkt toch iets anders te liggen, want nu zegt u dat islamitische kinderen een probleem voor het onderwijs zijn en eigenlijk naar een aparte school zouden moeten.

De heer Fritsma (PVV):

Ik wijs op de problemen die islamitische en niet-westerse allochtonen veroorzaken in het Nederlandse onderwijs. Deze problemen zijn aantoonbaar. Als ik schooluitval een probleem noem voor het Nederlandse onderwijs, baseer ik mij op feiten. Zo maken in Amsterdam zeven op de tien Marokkaanse leerlingen hun school niet af. Is dat volgens u onzin? Is dat geen probleem voor het Nederlandse onderwijs? Ik geef geen kwalificatie van personen, ook al vind ik dat het beter is om je school af te maken. Als u het prima vindt dat zeven van de tien Marokkaanse leerlingen zonder diploma van school gaan, dan is dat uw zaak. De PVV-fractie neemt daar echter geen genoegen mee.

Ik wijs verder op de schoffering van vrouwen die op school voor hoer worden uitgemaakt. Homoseksuele leraren durven niet eens meer toe te geven dat ze homo zijn.

De voorzitter:

Dat hebt u net al gezegd. U moet zich niet herhalen. Het is twaalf uur.

De heer Fritsma (PVV):

Ik vind inderdaad dat er een probleem is met die leerlingen. Als u vindt dat deze leerlingen vrouwen ongestraft voor hoer mogen uitmaken en problemen mogen hebben met homoseksualiteit en de gelijkheid van man en vrouw, is dat uw probleem.

De heer Depla (PvdA):

Ik vind alles prima, maar u moet niet doen of u als eerste het probleem van de schooluitval hebt ontdekt. Ik begon deze discussie met u, omdat u zei dat islamitische kinderen niet met Nederlandse kinderen op school zouden moeten zitten.

De heer Fritsma (PVV):

Dat heb ik helemaal niet gezegd. U legt mij woorden in de mond.

De heer Depla (PvdA):

Goed dat u dat inzicht in dit debat hebt opgedaan. U begon namelijk met te zeggen dat er geen enkel belang mee is gediend dat kinderen samen naar school gaan.

De heer Fritsma (PVV):

Dit klopt niet.

De voorzitter:

De heer Depla maakt zijn vraag af en dan kunt u vervolgens uitleggen hoe u het bedoeld hebt.

De heer Depla (PvdA):

Ik trek uit uw woorden toch maar de conclusie dat u vindt dat de problemen in het onderwijs vooral door islamitische kinderen worden veroorzaakt en dat Nederlandse kinderen daarom niet door deze kinderen lastig mogen worden gevallen. Dat was uw boodschap en daarmee ben ik het hartgrondig oneens. Daarmee scheert u namelijk alle kinderen over één kam. Bovendien wilt u deze kinderen op een aparte school plaatsen en dat is natuurlijk helemaal onverstandig.

De heer Fritsma (PVV):

Ik geloof niet dat ik een vraag heb gehoord in dit betoog. Het is echter wel de vraag of Nederlandse kinderen beter worden van het wangedrag dat ik zojuist heb geschetst. Dat wangedrag komt grotendeels voor rekening van groepen Turkse en Marokkaanse leerlingen. Om die problemen te verminderen pleit ik voor een immigratiestop en voor het verwijderen van niet-westerse allochtonen en mensen die zich niet willen aanpassen. Verder vind ik dat vrijwillige remigratie kan helpen om de problemen te minimaliseren. Dat is de oplossing.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

In het begin van uw betoog zei u wel degelijk dat Nederlandse kinderen er niet beter van worden wanneer er islamitische kinderen bij hen op school zitten. Ik ben een groot tegenstander van de door u genoemde oplossingen, maar wellicht kunnen die in de toekomst iets oplossen. Wat gebeurt er echter met kinderen met een islamitische afkomst die nu op school zitten? Vindt u dat die gewoon op hun oude school kunnen blijven zitten?

De heer Fritsma (PVV):

Natuurlijk. Ik heb toch zeker niet gezegd dat ze van school af moeten of naar aparte scholen moeten gaan.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

U hebt dat wel gesuggereerd, want dat zit in uw vraag opgesloten of Nederlandse kinderen er beter van worden wanneer ze samen met islamitische kinderen naar school gaan. Daar zit nadrukkelijk de suggestie in dat er een gescheiden gang van kinderen naar scholen zou moeten komen.

De heer Fritsma (PVV):

Iedereen probeert mij woorden in de mond te leggen om die vervolgens te bestrijden. Dat is een merkwaardige manier van debatteren.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):

Dat ligt aan u zelf.

De heer Fritsma (PVV):

Ik heb inderdaad gezegd dat Nederlandse kinderen niet beter worden van de islamisering van het onderwijs. Ik sta achter die stelling. Vervolgens heb ik betoogd hoe dat moet worden opgelost: de minimalisering van de islamisering van het Nederlandse onderwijs. Ik heb niet als oplossing aangedragen dat wij dan maar aparte scholen moeten invoeren. Dat is onzin. Ik snap deze hele discussie niet. Wij hebben het er nu al een halfuur over en het blijft kennelijk onbegrepen.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Nee hoor, ik begrijp het.

De heer Fritsma (PVV):

Dat is mooi.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Ik wil nog wel een vraag stellen. Je hebt in Nederland witte en zwarte scholen. Hebben kinderen ongeacht hun afkomst de vrijheid om wat voor school dan ook te kiezen?

De heer Fritsma (PVV):

Ja, natuurlijk.

De heer Jasper van Dijk (SP):

Is het dan goed om die scholen een beetje gemengd te maken, zodat er niet meer zo'n harde scheiding is tussen zwarte en witte scholen?

De heer Fritsma (PVV):

Ik betwijfel of dat een oplossing is. Ik zou voor andere oplossingen kiezen en niet voor spreiding. Als je de door mij genoemde problemen minimaliseert, wordt spreiding minder urgent.

Ik was gebleven bij de aanmeldplicht. Het vaste aanmeldmoment zal ongetwijfeld door de commissie-Dijsselbloem worden afgekeurd. Het is tenslotte een aantasting van de mogelijkheid om rond te shoppen met je kind. Die maximale vrije schoolkeuze is juist cruciaal voor de kwaliteit van het onderwijs. Concurrentie houdt scholen immers scherp. De commissie maakt terecht dit punt. Deelt zij de mening van mijn fractie en een groot deel van de Kamer dat het vaste aanmeldmoment een aantasting is van de vrije schoolkeuze?

Scholen moeten kleiner worden, ook om ouders in staat te stellen om te kiezen. Alleen als ouders meerdere scholen in hun omgeving hebben, is er sprake van keuzemogelijkheden en gezonde concurrentie. Kleine scholen zijn de toekomst van wat de leerfabrieken nu zijn. Het is onbegrijpelijk dat de PvdA-georiënteerde vakbonden altijd zo enthousiast hebben meegewerkt aan die schoolvergroting.

De PVV-fractie wil graag de ambachtsschool terug. Nu worden praktisch ingestelde leerlingen lastiggevallen met bergen theorie, terwijl zij met hun handen aan de slag willen. Wil ook de commissie die ambachtsschool terug? Het pleidooi voor het invoeren van een reguliere arbeidsgerichte leerweg met vakdiploma lijkt dat te impliceren.

Het is jammer dat de commissie-Dijsselbloem geen oog heeft voor hét probleem van het Nederlandse onderwijs. Wij hadden het er net al even over: de massa-immigratie. Het kabinet, de elite, kijkt consequent weg als het aankomt op het erkennen van de ramp die massa-immigratie en de daarbij behorende islamisering zijn voor de gehele Nederlandse maatschappij en dus ook voor het onderwijs. Terecht zien zes op de tien Nederlanders de massa-immigratie als de grootste vergissing uit de vaderlandse geschiedenis. Dat is ongetwijfeld ook gebaseerd op de ervaringen van miljoenen Nederlanders in het onderwijs van hun kinderen.

De commissie stelt terecht vast dat de overheid het onderwijs ernstig heeft verwaarloosd. Dat komt mede door de kamikazeaanval op ons onderwijs die kabinet na kabinet heeft uitgevoerd door middel van het suïcidale immigratiebeleid. Als je meer dan een miljoen moslims naar Nederland haalt, veelal uit het Rifgebergte en Anatolië, vaak analfabeet en bijna altijd slecht opgeleid, behept met een achterlijke ideologie die aanpassing aan het Westen moeilijk maakt, dan weet je dat je het zelfmoordbriefje van het Nederlandse onderwijs hebt getekend. Onze progressieve elite heeft dit niet alleen aanvaard, zij is er nog trots op ook. Dat hun wereldvreemde multiculturalisme leidt tot grote problemen in het onderwijs, neemt deze links-liberale elite graag op de koop toe. Alle offers zijn geoorloofd om te komen tot het multiculturele paradijs. Onnodig om te melden dat de leden van die elite natuurlijk hun eigen kinderen elke ochtend naar een witte school brengen. De progressieve politici manen ons tot de multikul vanuit de witte villawijken. De problemen met Marokkaantjes laten zij graag over aan het plebs, dat geen kant meer op kan. Die moeten zich maar aanpassen en hun kinderen in een klas zetten waar alle jongetjes Ali of Achmed heten. Zij worden opgeofferd aan de multikul. In deze Haagse biotoop wil niemand dat zien, maar op zomaar een zwarte vmbo-school hier in Den Haag, de François Vatelschool, weten ze wel beter. Daar heeft de multiculturele samenleving keihard toegeslagen. Leraren worden bedreigd en zien zichzelf terug op internet in fotomontages, copulerend met een kameel en mogen hun gestolen spullen terugkopen, nota bene met medewerking van de directie. Wapenvondsten zijn aan de orde van de dag en leraren worden stelselmatig uitgemaakt voor, ik citeer: "kankerkaaskoppen, koran, hun gaan dood". Wie meer teksten wil lezen van Marokkaanse middelbare scholieren, moet eens kijken op www.marokko.nl, een haat-site die mede gefinancierd wordt onder verantwoordelijkheid van minister Plasterk. Daar zie je hoe de Holocaust consequent wordt ontkend en hoe "de" Joden de schuld krijgen van alles wat verkeerd is. Daar zie je de blinde haat tegen het westen en tegen onze vrijheden. Dit zien wij allemaal op onze scholen terug, en dat is in- en intriest.

Dit soort problemen wordt door Dijsselbloem slechts zijdelings besproken. Er is sprake van "een veranderende bevolkingssamenstelling" en meer van dat soort algemeenheden en zoekplaatjes. De islamitische toestroom wordt nergens als separaat probleem voor ons onderwijs genoemd, maar dat is het natuurlijk wel. Uit een onderzoek van 's Heeren Loo uit 2005 blijkt dat maar liefst 1 op de 5 allochtonen verstandelijke problemen heeft. Zij worden door 's Heeren Loo zelfs gehandicapt genoemd. Geen wonder dat vervolgens 80% van het speciaal onderwijs in Amsterdam moet worden gegeven aan allochtonen.

De heer Pechtold (D66):

Uw fractie is vertegenwoordigd in de commissie. Heeft het lid van uw fractie in de commissie het totale rapport ondertekend, of krijgen wij van hem nog een aanvullende verklaring? U hebt het over een fundamenteel probleem, dat over het hoofd is gezien. Wat is de positie van uw fractie ten opzichte van uw fractiegenoot in de commissie?

De heer Fritsma (PVV):

Daar zeg ik zo meteen nog wat over, maar ik heb aangegeven dat de PVV-fractie blij is met het rapport, en de conclusies en aanbevelingen onderschrijft. In een commissie moet op enig moment consensus worden bereikt. De PVV vindt dat de gevolgen van de massa-immigratie onderbelicht blijven in het rapport.

De heer Pechtold (D66):

U bent nu al een kwartiertje bezig met aan te geven dat het rapport één groot manco heeft. U hebt het over multikul en de instroom van de islam. Het gaat bij u niet om islamieten, zo heb ik altijd begrepen, maar om de islam. Het gaat niet om de mensen, maar om het geloof. Nu zit daar die mijnheer Bosma – misschien heeft hij zelfs uw tekst geschreven – en dan vraag ik: hoe is het nu gegaan met dat rapport? Stapt hij dadelijk uit de commissie? Dit is zo fundamenteel, het heeft niets te maken met 1040 uren of gratis schoolboeken. U zegt gewoon: het hele rapport deugt niet.

De heer Fritsma (PVV):

Nee, dat is niet waar. Ik heb gezegd dat wij blij zijn met het rapport. Wij onderschrijven de conclusies en aanbevelingen. Elke fractie heeft een punt van kritiek, neem ik aan, ook al zit er een lid van die fractie in de commissie. Ons punt van kritiek is, dat de gevolgen van de massa-immigratie zijdelings worden besproken, in te algemene termen, zoals de veranderende bevolkingssamenstelling. Dat had wel wat concreter gekund. Dat is een punt van kritiek van de PVV-fractie op dit rapport. Daar is toch niets mis mee?

De heer Pechtold (D66):

Ik vind het eigenlijk wel eens goed. Tegenover uw kiezers doet u altijd alsof u met 9 leden tegen 141 anderen strijdt. De eerste keer dat u mee moet doen, gaat u gewoon op in de grijze massa en accepteert u het rapport, en zegt u: wij hebben nog wel een puntje. U brengt het als een groot punt, maar eigenlijk is de boodschap aan de PVV-kiezer: wij doen gewoon mee. Want u hebt niet het lef om te zeggen: nu worden er conclusies geschreven, maar daar zijn wij het niet mee eens; de hele mulitkul is vergeten, dus wij stappen eruit. Dat doet de PVV niet. Wij krijgen een enorme riedel te horen over multikul en instroom, maar u durft niet te zeggen dat allochtonen op aparte scholen moeten zitten – want dat wilt u eigenlijk wel. U hebt echter niet het lef om uit de commissie te stappen of te zeggen: Bosma, fout gedaan!

De heer Fritsma (PVV):

Voorzitter. Ik heb ook andere fracties kritiek horen uiten op punten uit het commissierapport. Moeten die dan allemaal uit de commissie stappen? Ik vind dit een vergezochte benadering.

De heer Pechtold (D66):

Slappe rug.

De heer Fritsma (PVV):

Slappe rug? U hebt een slappe rug, mijnheer Pechtold.

De voorzitter:

Nou, nou, nou. Laten wij elkaar nu geen kwalen toewensen.

De heer Fritsma (PVV):

Nee, maar dit is een wijze van communicatie die ik ook niet hoef te pikken.

De voorzitter:

Ik steun u daarin.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Nee, maar wacht even! De PVV vindt dat hier onaardige taal wordt gebruikt, dat er mensen worden gediskwalificeerd. Kom op, Alexander, dat doen wij niet. Wij zijn niet onaardig tegen mensen, hè?

De heer Pechtold (D66):

Hij zegt: dit hoef ik niet te pikken. Dat is een persoonlijk feit. Ik ben benieuwd. Kom maar.

De heer Fritsma (PVV):

Nee, u loopt gewoon terug, maar u zei slappe rug.

De heer Pechtold (D66):

Ik zei slappe rug en ik onderbouw het.

De heer Fritsma (PVV):

Kijk, ik ga verder op inhoud. Ik kan zeggen dat ik vind dat u een slappe rug hebt, omdat u niet erkent dat alle problemen die ik net noemde het Nederlandse onderwijs hebben ontwricht. Dat is de inhoud, voorzitter. Ik wil het graag over de inhoud hebben. Ik hoor nu alleen maar aanvallen op toon en aanvallen op commissiedeelname van een collega van mij. Dat staat allemaal los van de inhoud. Ik daag u uit om over de inhoud te spreken. Dat hebt u tot nu toe nog niet gedaan.

De voorzitter:

Een korte reactie van de heer Pechtold.

De heer Pechtold (D66):

Mijnheer Fritsma, anderhalf jaar probeer ik met de PVV op inhoud te praten en dat is heel moeilijk. Maar ik pak u nu eens een keer op een procedure en dat is misschien onverwacht, want ik zei zojuist dat een verhaal van een kwartier er eigenlijk op neerkomt dat Bosma slecht werk heeft verricht en daarvoor hebt u geen verhaal. Dat hele verhaal dat er een neef is die wat verkeerd heeft gedaan en dat dit betekent dat de hele familie moet worden uitgezet, dat ken ik al. U pakt ook elke keer dat briefje en gaat die vijf punten weer noemen. Nee, ik pak u nu op procedureel gebied, op hoe wij in het parlement werken. U hebt fundamentele kritiek, u zegt dat de commissie het belangrijkste ding helemaal niet noemt, maar dat heb ik de afgelopen maanden niet gehoord. Dat heb ik nergens gehoord. Dat komt er nu uit, en u probeert zich nu weer af te scheiden van het parlement, terwijl u er gewoon aan hebt meegedaan. Dat is mijn enige stelling.

De voorzitter:

De laatste keer voor de heer Fritsma op dit punt.

De heer Fritsma (PVV):

Dit is een non-issue. Wij zijn blij met het rapport, dat heb ik net gezegd. Ik vind alleen dat de gevolgen van de massa-immigratie onderbelicht zijn. Zo heb ik dat ook gezegd. U maakt er iets heel anders van. Het is, nogmaals, een non-issue.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Het is werkelijk een eindeloze litanie van terugtrekkende bewegingen. U zegt: kinderen moeten naar aparte scholen, maar dan hebt u het niet gezegd. U zegt dat het rapport multikul is, maar dan hebt u het niet gezegd. Ik heb één vraag aan de commissie als het mij toegestaan is. Hebben wij een voetnoot over het hoofd gezien? De commissie is toch unaniem in haar conclusies? Nergens is opgemerkt dat het rapport deels uit multikul bestaat.

De voorzitter:

De vraag is terecht, maar het antwoord krijgt u donderdag. Echt waar.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Waarom? Ik mag de commissie gewoon een vraag stellen.

De voorzitter:

Ja, u mag een vraag stellen, maar de commissie gaat pas donderdag antwoorden en niet nu. Dus u moet echt even geduld hebben.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Nou, dan bijt ik mijn nagels stuk tot die tijd.

De voorzitter:

Dat zullen wij met u samen doen.

De heer Fritsma (PVV):

Over terugtrekkende bewegingen gesproken: niemand, maar dan ook niemand hier is ingegaan op de problemen die de massa-immigratie voor het Nederlandse onderwijs heeft betekent, de zware ontwrichting daarvan. Dat vind ik een terugtrekkende beweging.

De voorzitter:

Mevrouw Halsema, nog een laatste keer.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Nee, laat maar.

De heer Fritsma (PVV):

Nou ja, ik daag nu iedereen uit om eindelijk eens over de inhoud te spreken en dan trekt u zich weer terug.

De voorzitter:

Nee, u gaat nu gewoon verder.

De heer Fritsma (PVV):

Ja. Voorzitter. Dit illustreert weer eens hoe zeer de massa-immigratie een molensteen om de nek van het Nederlandse onderwijs is. Immers, al die Marokkaanse schizofrenen of Turken met gedragsproblemen – vaak het product van inteelt – mogen fijn betaald worden door Henk en Wim. Henk en Wim die nooit om de massa-immigratie van met name moslims gevraagd hebben. Ook het vmbo wordt zwaar getroffen door de toestroom van islamitische probleemgevallen. Dat dankzij mevrouw Netelenbos deze mensen nu op school zitten met kinderen zonder gedragsproblemen en met kinderen die wel goed kunnen leren, is een blijvend litteken van de socialistische plannenmakerij. Het LOM-onderwijs is opgeofferd aan de linkse gelijkheids­idealen, juist in een tijd dat de probleemleerlingenpopulatie ging bestaan uit moslimleerlingen met ernstige gedragsproblemen. Dat de commissie de massa-immigratie ongemoeid laat, valt best te verklaren. Met zoveel multiculturalistische partijen in die commissie wordt snel de andere kant op gekeken als het aankomt op het benoemen van echte problemen, dit nog in aanvulling op wat de heer Pechtold net heeft gevraagd.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Even een klein vraagje voor de zekerheid. Het gaat u niet om moslims, nietwaar? Het gaat u om de algemene beweging van de islamisering, waarvan ik verder niet begrijp wat u daarmee wilt, maar het gaat u niet om de moslims, toch? Dat wil ik even vastgesteld hebben.

De heer Fritsma (PVV):

Als je kijkt hoe sommige moslims zich in het onderwijs gedragen, te weten het schofferen van vrouwen, het schofferen van homo's en het schofferen van joden, dan hebben wij daarmee wel degelijk een probleem.

De voorzitter:

De heer Fritsma vervolgt zijn betoog.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Het gaat dus wel om de moslims!

De voorzitter:

Neen, mevrouw Halsema. De heer Fritsma vervolgt zijn betoog.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Dan moet de heer Fritsma verder ook niet zulke ingewikkelde draaibewegingen maken, en zijn leider ook niet.

De heer Fritsma (PVV):

Neen, neen, neen. Wel als zij zich schuldig maken aan dergelijk wangedrag. Niet als zij zich keurig aan de spelregels van onze maatschappij houden. Dat is het cruciale verschil. Dat maken wij steeds.

Partijen als de Partij van de Arbeid en de SP houden elke maatregel om de massa-immigratie te stoppen tegen. Zij hebben de sluizen opengezet.

De heer Pechtold (D66):

Wij ook.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Wij ook hoor.

De heer Fritsma (PVV):

Dan spreek ik u hierop bij deze ook aan.

Dat brengt mij bij de oplossingen. Om te beginnen een immigratiestop voor moslims. Daar hebben wij het al over gehad. Dan wordt het probleem in ieder geval niet nog groter. Vervolgens natuurlijk de verwijdering van alle allochtone criminelen en wie zich niet wil aanpassen. Ook moet vrijwillige remigratie worden aangemoedigd. Steeds meer immigranten willen terug naar hun eigen land. Voor hen is dat niet Nederland. Volgens het Nederlands Migratie Instituut zijn het echter ...

De voorzitter:

Ik onderbreek u even. Ik doe echt mijn best, maar ik zie niet de relatie tussen wat u nu zegt en het rapport Tijd voor onderwijs.

De heer Fritsma (PVV):

Dat is er toch.

De voorzitter:

U heeft uw punt gemaakt. U gaat nu wel erg in de diepte. Ik verzoek u het zodanig te houden dat wij nog een beetje kunnen volgen in de redenering dat het met het onderwijs te maken heeft.

De heer Fritsma (PVV):

Voorzitter. Ik betoog de ontwrichtende werking van de massa-immigratie op het Nederlands onderwijs. Dat is een reëel probleem. Ik heb daarvoor reële oplossingen. Ik ben bezig om die uiteen te zetten.

De voorzitter:

Ik verzoek u om het toe te spitsen op het onderwijs. Dat is het onderwerp van dit debat.

De heer Fritsma (PVV):

Onderwijs valt niet los te zien van de massa-immigratie en de problemen die deze met zich meebrengt. Ik zal daarom gewoon voortgaan met mijn tekst hierover. Die is niet buiten de orde.

Vrijwillige remigratie moet worden aangemoedigd. Steeds meer remigranten willen terug naar hun eigen land. Ik zei al eerder dat dit voor hen niet Nederland is. Volgens het Nederlands Migratie Instituut zijn het echter de uitkeringen en de voorzieningen die hen hier houden. Kortom: zij houden niet van Nederland, wel van de sociale dienst. Per geremigreerde migrant levert terugkeer ook nog eens € 35.000 ...

De voorzitter:

Mijnheer Fritsma. Ik snap best uw bedoeling. Het is misschien heel onverstandig van mij ...

(geroep uit de zaal): Laat maar afmaken.

De voorzitter:

Gewoon laten afmaken?

Mijnheer Fritsma, maakt u het maar af.

De heer Fritsma (PVV):

Remigratie. Per remigrant levert terugkeer volgens Regioplan Beleidsonderzoek ook nog eens € 35.000 op over elke tien jaar. Dat noem ik nog eens een win-winsituatie. Ons onderwijs gaat er op vooruit. De schatkist wordt er ook nog eens beter van. Wie kan daar nu tegen zijn? Met het verzoek van een reactie van de commissie op deze voorstellen, sluit ik mijn betoog af.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Ik heb nog een vraagje aan de heer Fritsma. Klopt het dat hij uit een eerdere toespraak alt en delete heeft gedaan en waar "woningbouw" stond, "onderwijs" heeft gezet?

De heer Fritsma (PVV):

Neen. Maar als mevrouw Halsema erop doelt dat massa-immigratie gevolgen heeft voor elk terrein dat je kunt verzinnen, dan heeft zij wel een punt.

Mevrouw Halsema (GroenLinks):

Het is zo fijn om nog eens vast te stellen dat de PVV geen one-issuepartij is, zoals de leider ervan altijd zegt.

De heer Fritsma (PVV):

Waar grote problemen zijn, moeten deze worden aangekaart en aangepakt.

De beraadslaging wordt geschorst.

De voorzitter:

Dit was de eerste termijn van de Kamer. De commissie zal aanstaande donderdag antwoorden. Ik dank de leden en de commissie.

Sluiting 0.23 uur