Nationaal Programma Ruimte voor Defensie

Het kabinet heeft het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie vastgesteld.

Artikel I

Het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie wordt vastgesteld zoals deze in Bijlage A is opgenomen.

Artikel II

Dit besluit treedt in werking per 14 januari 2026

De Staatssecretaris van Defensie,

G.P. Tuinman

Bijlage A artikel I

Nationaal Programma Ruimte voor Defensie

Voorwoord

De Deltawerken beschermen Nederland tegen het water en bestaan uit verschillende elementen die allemaal even belangrijk zijn. Ontbreekt er eentje, dan faalt het hele systeem. Op deze manier kan men ook naar het Nationale Programma Ruimte voor Defensie kijken. Dit programma – het programma met de grootste uitbreiding voor Defensie sinds 1935 – richt zich op de fysieke én milieuruimte. Een groot aantal elementen vormt samen het benodigde systeem om in de huidige tijd te kunnen beschermen wat ons dierbaar is.

Door een grillig internationaal politiek klimaat, moet Defensie groeien naar een grotere, sterkere en slimmere krijgsmacht. Door deze groei kan zij sneller, vaker en langer worden ingezet en wordt er voor gezorgd dat we gereed zijn voor het conflict van de toekomst. De groei en de ontwikkeling geldt niet alleen voor het aantal mensen, en zeker ook nieuw materieel en technologische ontwikkelingen. Het zijn deze ontwikkelingen die in de toekomst in belangrijke mate het strijdtoneel bepalen. En voor dit alles heeft Defensie meer ruimte nodig.

Het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie

In 2023 is Defensie gestart met het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD); een programma waarmee voor 57 behoeften fysieke en milieuruimte is gezocht binnen Nederland. Het NPRD kan men vergelijken met de Deltawerken. Deze behoeften vormen een collectief geheel en zijn noodzakelijk voor training, huisvesting en opslag van materieel en voorraden. Op deze wijze wordt onze krijgsmacht in staat gesteld om in de snel veranderende wereld te beschermen wat ons dierbaar is.

De afgelopen periode is door het team een zorgvuldig en transparant proces doorlopen om te komen tot de noodzakelijke ruimte voor de invulling van deze behoeften. Onafhankelijke onderzoeken zijn verricht naar de gevolgen voor het milieu. Dit onderzoek, het planMER, is meegenomen in de besluitvorming over de gewenste locaties. Tevens zijn veel gesprekken gevoerd met diverse partijen, zijn er bijeenkomsten georganiseerd voor de inwoners en hebben de betrokkenen zienswijzen in kunnen dienen. Nu, 2 jaar later, kan ik met gepaste trots zeggen dat dankzij het zorgvuldige en transparante proces en de open en eerlijke gesprekken die we hebben gevoerd, het NPRD is vastgesteld door het kabinet.

Voor negen behoeften is in de afgelopen periode nog aanvullend onderzoek verricht. Deze negen behoeften zijn nu als ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld door het kabinet en worden in het eerste kwartaal van 2026 ter inzage gelegd.

Multifunctioneel gebruik ruimten in Nederland

In een dichtbevolkt land als Nederland speelt het multifunctioneel gebruik van ruimte een steeds belangrijkere rol. Het is onvermijdelijk dat wij, als beleidsmakers, uitgaan van een integrale benadering waarin verschillende belangen hand in hand kunnen gaan. Denk bijvoorbeeld aan terreinen waar onder andere munitie-opslag, natuurbehoud, militaire oefenvelden en agrarisch gebruik elkaar overlappen. Deze gedeelde ruimte vereist een goede afweging tussen veiligheid, biodiversiteit, operationele paraatheid en voedselproductie. Door gezamenlijk beheer en creatieve ruimtelijke oplossingen kunnen wij de potentie van elk stuk grond maximaliseren zonder dat één functie ten koste gaat van een andere.

Het beroep dat Defensie doet op de ruimte in Nederland kan op plaatsen heel ingrijpend zijn. In sommige gebieden zijn straks niet altijd alle functies meer mogelijk die daar nu nog bestaan, en in een beperkt aantal gebieden zal bewoning op afzienbare termijn niet meer mogelijk zijn. De impact van deze beslissing voor de betrokkenen is enorm. Wij, Defensie, zijn ons hiervan sterk bewust en hechten er daarom aan om, vanuit zorgvuldigheid, zo snel als mogelijk duidelijkheid te bieden over het perspectief voor bewoners, ondernemers en andere betrokken partijen in deze gebieden. In de volgende fase, de realisatiefase, richten we een proces in, inclusief benodigde ondersteuning, dat zo goed mogelijk recht doet aan deze impact.

Tot slot

Tot slot wil ik ook nog kort stilstaan bij de vele keukentafelgesprekken die ik samen met mijn collega’s heb gevoerd, de vele bezoeken aan bedrijfslocaties en de wandelingen door akkers. In die intieme en vaak inspirerende uitwisseling van ideeën en gedachten ontstond een groeiend besef: namelijk dat het beschermen wat ons dierbaar is, Nederlanders ook iets kost en soms het meest gekoesterde bezit dat iemand kan hebben: een fijne plek om te werken, wonen en leven. Deze werkelijkheid vraagt om een houding van nabuurschap, inlevend vermogen en menselijk begrip. Alleen door open te staan voor de zorgen en wensen van alle betrokkenen, van boeren tot natuurliefhebbers, van militairen tot buurtbewoners, kunnen wij streven naar een evenwichtige toekomst waarin zowel mens, bedrijf, voedselzekerheid als natuur worden gerespecteerd en gekoesterd.

De veiligheid en de weerbaarheid van onze samenleving zijn een verantwoordelijkheid van ons, Defensie, en van alle Nederlanders. Samenwerking is hierbij essentieel.

We hopen op uw begrip en medewerking.

Gijs Tuinman

Staatssecretaris van Defensie

1 Leeswijzer

Defensie zal in de toekomst nadrukkelijker in de leefomgeving aanwezig zijn. Met het groeien van de krijgsmacht groeit de noodzaak voor ruimte om te kunnen opleiden, oefenen en trainen, zowel in het buitenland als in Nederland. De krijgsmacht wordt uitgebreid, met materiaal, terreinen, wapens en mensen. Dit Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD) beschrijft de noodzakelijke ruimtelijke uitbreidingsbehoefte van Defensie in Nederland die voortkomt uit deze groei van de krijgsmacht. De totale ruimtelijke uitbreidingsbehoefte is gebaseerd op 57 deelbehoeften vanuit de verschillende defensieonderdelen. In de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) zijn deze behoeften in december 2023 openbaar gemaakt. Via het NPRD kiest het kabinet voor deze behoeften de voorkeurslocatie voor de ruimtelijke inpassing binnen Nederland. Dit ontwerp NPRD bestaat uit de volgende onderdelen:

- In hoofdstuk 2 wordt aangegeven op welke onderdelen dit definitieve NPRD ten opzichte van het ontwerp NPRD is aangepast.

- De geopolitieke situatie in Europa en de wereld verandert in rap tempo, met grote implicaties voor de veiligheid binnen Nederland. Hoofdstuk 3 beschrijft de noodzaak voor de ruimtelijke uitbreidingsbehoefte van Defensie om de krijgsmacht in de noodzakelijke staat van paraatheid te brengen tegen de huidige en toekomstige dreigingen.

- Hoofdstuk 4 omschrijft waarom is gekozen voor dit NPRD. Het doel en de uitgangspunten van het NPRD, bijvoorbeeld de juridische context, de reikwijdte en het vervolg, worden hier beschreven.

- Hoofdstuk 5 gaat in op hoe de participatie van de verschillende betrokken partijen in de samenleving bij dit NPRD is georganiseerd. Dit gaat onder andere over de periode van zienswijzen, het advies van de Commissie voor de milieueffectrapportage (Commissie MER) en verdere betrokkenheid bij de definitieve vaststelling van het NPRD.

- Hoofdstuk 6 beschrijft het reeds bestaande ruimtebeslag van Defensie. Ook wordt ingegaan op uitbreidingsprojecten die al gestart zijn voor de aanvang van het NPRD.

- Ruimte binnen Nederland is schaars en er zijn veel urgente ruimtevragen. Hoofdstuk 7 beschrijft hoe het NPRD zich verhoudt tot de andere rijksbrede opgaven in het ruimtelijk domein, waarbij wordt ingegaan op de verhouding tot de Nota Ruimte en de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).

- Hoofdstuk 8 bevat de definitieve aangewezen uitbreidingslocaties. Het gaat hierbij om zowel de behoeften met een bovenregionale afweging, als locatiespecifieke behoeften.

- In hoofdstuk 9 worden de voorkeurslocaties/alternatieven voor de overige negen behoeften, waar tussen ontwerp en definitief NPRD verder onderzoek voor moest worden gedaan, beschreven. Deze voorkeurslocaties worden in ontwerp aangeboden.

- Hoofdstuk 10 schetst een doorkijk naar de uitvoering van het NPRD.

- In hoofdstuk 11 zijn de detailkaarten voor de behoeftes met een ruimtelijke impact opgenomen. Het betreft hierbij zowel de behoeftes waar een definitieve locatie voor is gekozen, als de ontwerp-voorkeurslocaties.

- Tot slot is de uitvoeringsstrategie is in hoofdstuk 12 een overzicht van de realisatiestrategie per behoefte opgenomen.

2 Aanpassingen na het ontwerp

Het ontwerp NPRD dat in mei 2025 is uitgebracht, is ter inzage gelegd en is aangeboden aan de Tweede Kamer en aan de Commissie MER. De reacties in deze drie sporen hebben op verschillende plaatsen tot aanpassing van het programma geleid. In dit hoofdstuk wordt op hoofdlijn geduid wat de belangrijkste aanpassingen zijn geweest tussen het ontwerp en het definitieve programma NPRD.

De ontvangen zienswijzen op het ontwerp NPRD hebben op een aantal onderdelen tot aanpassing van het ontwerp geleid. In de Nota van Antwoord is aangegeven op welke onderdelen dit is gebeurd. Deels betreft dit aanpassingen van de ontwerp voorkeurslocaties. In hoofdstuk 8 zijn deze aanpassingen verwerkt. Daarnaast hebben de zienswijzen ook op een aantal punten geleid tot aanpassing of verduidelijking van de verdere aanpak die Defensie wil volgen.

In het Nota-overleg met de Tweede Kamer over het ontwerp NPRD in september 2025 zijn 16 moties aangenomen. In dit definitieve NPRD is de reactie op de moties verwerkt, inclusief verwijzing naar de betreffende motie.

De Commissie MER heeft in oktober advies uitgebracht over het planMER. In de Aanvulling op het planMER (aanvullend onderzoek) is toegelicht hoe en op welke onderdelen dit advies doorwerking heeft gekregen in het planMER.

Voor 9 specifieke behoeften heeft nog verdiepend onderzoek plaatsgevonden. Dit onderzoek is opgenomen in het Addendum bij het planMER. Voor elk van deze behoeften kon op basis van dit onderzoek een ontwerp-voorkeurslocatie worden aangewezen. Deze zijn opgenomen in hoofdstuk 9.

De reacties in de drie sporen hebben geleid tot aanpassing van de begrenzing van een aantal voorkeurslocaties. Voor negen behoeften is nu op basis van aanvullend onderzoek een ontwerp voorkeurslocatie aangewezen. Ten opzichte van het ontwerp NPRD zijn er geen defensiebehoeften afgevallen. Daarmee blijft de behoefte aan een nieuw terrein voor het opleiden, oefenen en trainen met explosieven de enige behoefte die niet kon worden ingevuld met het NPRD. Daarnaast zijn er zes behoeften die gedeeltelijk worden ingevuld en twee behoeften waarvoor de noodzaak is komen te vervallen. In hoofdstuk 8 en 9 wordt dit per behoefte gespecificeerd.

3 Waarom een Nationaal Programma Ruimte voor Defensie?

3.1 De krijgsmacht en zijn ruimtebehoefte

3.1.1 De krijgsmacht moet voorbereid zijn

De afgelopen decennia hebben zich gekenmerkt door een periode van relatieve geopolitieke stabiliteit. Sinds eind jaren tachtig van de vorige eeuw, heeft Europa jarenlang het zogenaamde vredesdividend kunnen innen. Met het wegvallen van het Warschau Pact en de Sovjet-Unie verschoof de focus van de Nederlandse defensieorganisatie van collectieve verdediging tegen een existentiële dreiging naar het bevorderen van de internationale rechtsorde en stabiliteit en inzet; vooral ook buiten Europa. Het accent van de activiteiten van Defensie heeft daardoor met name gelegen op twee van de drie hoofdtaken: ‘het bevorderen van de (internationale) rechtsorde en stabiliteit’ en het ‘ondersteunen van civiele autoriteiten en leveren van bijstand bij rampen en crises’.

Vrijheid, veiligheid en welvaart zijn echter niet vanzelfsprekend. Al langere tijd verslechterde de veiligheidssituatie in Europa en de wereld. Sinds de Russische inval in Oekraïne in 2022 is gebleken hoezeer de veiligheid van Europa onder druk staat. Daarnaast verslechtert de wereldwijde veiligheidssituatie door de gevolgen van klimaatverandering, hybride dreigingen, institutioneel wantrouwen, toenemende schaarste van grondstoffen en migratie. Daarom is ook Nederland dichterbij de betrokkenheid bij een oorlog dan het in lange tijd is geweest. Grootschalige militaire conflicten zijn weer voorstelbaar geworden. Nederland moet voorbereid zijn op deze dreigingen, ook op de korte termijn. Het verdedigingsniveau in Nederland moet voldoende afschrikkende werking hebben om te voorkomen in een grootschalig militair conflict te raken, ook met andere agressors dan nu voorzien. In dit tijdsgewricht heeft Defensie de taak om de veiligheidsbelangen van het Koninkrijk te verdedigen, en te voorzien in wat de NAVO van Nederland verwacht.

Na de Koude Oorlog is de aandacht voor de militaire paraatheid afgenomen tot een niveau waarbij Defensie, in het licht van de huidige dreigingen, niet in staat is om de nationale veiligheid, en dat van bondgenoten, te garanderen. De veranderende geopolitieke situatie vereist dat de krijgsmacht binnen afzienbare tijd op het niveau wordt gebracht dat zij hiertoe goed in staat is, op de korte en de langere termijn.

De focus van Defensie is daarom meer dan voorheen komen te liggen op de eerste hoofdtaak: ‘beschermen van het eigen grondgebied en dat van bondgenoten’. Dit vraagt om een krijgsmacht die gevechtsgereed, snel inzetbaar, interoperabel en schaalbaar is, én beschikt over een stevig voortzettingsvermogen. Europese bondgenoten, waaronder Nederland, moeten gereed zijn om het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied te verdedigen.

In NAVO- en EU-verband wordt ook meer van Nederland gevraagd (zie de capability targets CT25 van de NAVO (2025) en het Strategisch Kompas van de EU (2022)). Ondertussen blijft het handhaven en bevorderen van de internationale rechtsorde en de ondersteuning van civiele autoriteiten, onder meer bij rampen en crises, van onverminderd belang.

In de afgelopen en huidige kabinetsperiode is, en wordt, daarom fors geïnvesteerd in een toekomstbestendige krijgsmacht die sneller, vaker en langer kan worden ingezet. Dit maakt een transformatie mogelijk die de paraatheid en inzetbaarheid verhoogt, de gevechtskracht gericht versterkt en de wendbaarheid van de organisatie verbetert. Dit ondersteunt Nederland in het aangaan van een nieuw type verplichtingen in internationaal verband, zoals het NATO Force Model (NFM) van de NAVO, gericht op reactievermogen, paraatheid en gevechtskracht.

Defensie investeert in haar mensen, het materieel en de faciliteiten en werkt aan de versterking van de militaire capaciteiten, samen met haar partners. Veiligheid is niet alleen een verantwoordelijkheid van Defensie, maar van de gehele samenleving. Veiligheid is een gedeelde verantwoordelijkheid van overheden, vitale sectoren, bedrijven, kennisinstellingen, het maatschappelijk middenveld en de burger. Samenwerking is essentieel, ook om in relatief korte tijd op te kunnen schalen.

3.1.2 De krijgsmacht heeft ruimte nodig

Defensie is op dit moment al in de fysieke leefomgeving aanwezig en zal dat in de toekomst nadrukkelijker zijn. Met het groeien van de krijgsmacht groeit namelijk ook de noodzaak voor ruimte om te kunnen oefenen en trainen, zowel in het buitenland als in Nederland. De lessen uit de oorlog in Oekraïne laten zien dat meer en soms ook anders moet worden geoefend, met meer focus op een grootschalig conflict. Elkaar kunnen beschermen binnen het NAVO-bondgenootschap betekent in elkaars ruimte aanwezig zijn, en daar de infrastructuur op hebben ingericht. Dit houdt in dat vaker, ook met bondgenoten, in Nederland zal worden geoefend en getraind.

Nederland is een relatief dichtbevolkt land. Dit betekent dat vaker zal worden geoefend in de bebouwde omgeving. Dit vergroot de getraindheid van de krijgsmacht en de weerbaarheid van onze samenleving, maar leidt ook tot effecten die in de directe leefomgeving van inwoners merkbaar zullen zijn. Een Kamermotie (van lid Boswijk)1 roept Defensie ook op tot meer trainingen van de krijgsmacht in het straatbeeld, om zo de band tussen paraatheid van de krijgsmacht en de samenleving te versterken. Met de groei van de krijgsmacht en de toename van activiteiten wordt invulling gegeven aan deze motie.

De investeringen van Defensie in moderner en meer materieel hebben ook een impact op het ruimtegebruik van Defensie. De komende jaren wordt bijvoorbeeld flink geïnvesteerd in de vervanging, uitbreiding en aanschaf van materieel, nieuwe vaar- vlieg- en voertuigen, raketartillerie, onderzeeboten en drones. Dit vraagt op verscheidene plekken om meer fysieke ruimte en om meer milieuruimte.

3.2 Niet alles kan in het buitenland

Het proces van gereedstelling van de krijgsmacht gebeurt op verschillende schaalniveaus. Dit begint bij individuele paraatheid van het personeel (niveau 1), loopt van kleine eenheden via grotere eenheden naar collectieve paraatheid van samengestelde eenheden op het niveau van een divisie (niveau 7) en een legerkorps (niveau 8). Nederland beschikt over de middelen en oefen- en trainingsgebieden die nodig zijn voor paraatheid op de lage schaalniveaus. Maar Nederland heeft niet de middelen en de oefen- en trainingsgebieden om te trainen op een hoger schaalniveau van paraatheid en op collectieve paraatheid van samengestelde eenheden. Door beperkte fysieke- en manoeuvreerruimte, bijvoorbeeld op terreinen en in de lucht, en beperkende regelgeving in Nederland, trainen eenheden op deze schaal vaak in het buitenland.

De recente focus op hoofdtaak 1 vraagt, ook in het licht van moderne – vaak hybride – oorlogsvoering, dat met steeds grotere eenheden en met geïntegreerd optreden wordt geoefend. In de schaal die Defensie hanteert voor optredensomvang gaat het hierbij om niveaus 4 (compagnie), 5 (bataljon) en hoger. Dit zijn veelal grotere verbanden van optreden dan het verband waarin de expeditionaire eenheden, die bij de andere hoofdtaken van Defensie passen, optreden. Vanwege de omvang is het niet altijd realistisch om binnen Nederland veelvuldig op schaalniveaus hoger dan niveau 5 te oefenen. Om aan de grondwettelijke taken te kunnen voldoen is de Nederlandse krijgsmacht daarom sterk afhankelijk van samenwerking met haar bondgenoten.

De Nederlandse krijgsmacht opereert, met eenheden en ondersteunend personeel, voor een zeer groot deel – ongeveer de helft van al haar activiteiten – reeds in het buitenland. Vliegers worden bijvoorbeeld vrijwel volledig in de VS opgeleid, de landmacht opereert in nauw verband met NAVO-bondgenoten in Duitsland en is in NAVO-verband actief in de Baltische staten en de marine is vrijwel over de hele wereld actief (ook in de Baltische en Middellandse Zee). Van alle oefeningen van de Nederlandse krijgsmacht oefent meer dan de helft van alle marinierseenheden en 60% van de vlooteenheden in het buitenland, traint de landmacht 60% van al haar oefenmandagen in het buitenland en wordt 40% van alle vlieguren van de luchtmacht in het buitenland gemaakt.

Met de veranderde dreiging in Europa is het de verwachting dat vaker in internationaal verband, vaak in het buitenland maar ook in Nederland, zal worden geoefend. Een voorbeeld hiervan is de NAVO-oefening “Steadfast Defender” in o.a. Litouwen. Aan deze samengestelde oefening (van 32 landen) deden in mei 2024 90.000 militairen mee, waarvan 5.000 Nederlandse militairen. Deze oefening zal elke 3 jaar uitgevoerd worden. Een voorbeeld in Nederland is de NAVO-oefening “Ramstein Flag”, waarbij van 31 maart tot 11 april 2025 grootschalig internationaal is geoefend met jachtvliegtuigen en diverse schepen.

Naast dat oefenen in het buitenland voor de Nederlandse krijgsmacht heel belangrijk is, zitten er ook nadelen aan. Optreden in het buitenland leidt tot de verwachting van andere landen dat zij voor oefeningen ook in Nederland terecht kunnen. Daarnaast heeft het internationaal opleiden, oefenen en trainen grote gevolgen voor het personeel, dat vaak voor langere tijd structureel in het buitenland actief is. Het is in veel gevallen onvermijdelijk dat personeel jaarlijks een aantal maanden naar het buitenland moet om te oefenen of nog langer op missie is. Structureel voor langere tijd weg van huis zijn brengt een grote last voor militair personeel mee en trekt een wissel op relaties en op het (gezins-)leven in Nederland. Dat heeft een negatief effect op de aantrekkelijkheid van Defensie als werkgever, leidt tot onvervulde vacatures en daarmee tot capaciteitsproblemen. Dit heeft weer een effect op de verdedigbaarheid van het land. Het is daarom noodzakelijk dat Defensie zorg draagt voor personeel en mensen de mogelijkheid geeft om een gezond (gezins-)leven thuis, in Nederland op te bouwen.

Veelvuldig incidenteel oefenen in het buitenland leidt daarnaast tot hoge kosten (o.a. transport en personele kosten) en tot minder efficiënte inzet van personeel (inzet in het buitenland voor een aaneengesloten periode wordt gevolgd door periode van verlof). Daarnaast raakt oefenen in het buitenland de inzet van materieel. Voor een oefening in het buitenland, ongeacht de duur, moet het materieel meestal al weken vooraf aangeleverd worden en komt het ook pas weken na afloop terug. Hierdoor is de krijgsmacht in Nederland voor langere tijd van minder materieel afhankelijk. De Nederlandse krijgsmacht moet vanwege deze redenen dus ook over voldoende oefenruimte in Nederland beschikken.

3.3 Actief op het eigen grondgebied

De verschuiving in hoofdtaken vraagt dat de Nederlandse krijgsmacht niet alleen inzetbaar is in het buitenland, binnen en buiten Europa, maar ook op eigen grondgebied. Bondgenootschappelijke samenwerking, zowel in NAVO- als EU-verband, vraagt om gereedstaande eenheden in Nederland om aan de internationale verplichtingen te kunnen voldoen (bijvoorbeeld in het kader van het NFM, Host Nation Support (HNS) en beveiliging).

Ook voor het oefenen op kleinere schaalniveaus (tot niveau 5) is meer ruimte nodig in Nederland. De omvang van oefenterreinen is te klein voor de benodigde wijze van optreden, en optreden met nieuwe middelen. Voor meerdere oefenterreinen geldt dat ze door het veranderde optreden niet meer geschikt zijn om op niveau 4 te trainen, terwijl ze daar in het verleden wel geschikt voor waren. Defensie moet op deze schaalniveaus ook tegelijkertijd op meerdere locaties kunnen oefenen. Om de paraatheid te waarborgen zijn grotere oefenterreinen ook voor de lagere schaalniveaus in Nederland dus noodzakelijk.

Voor de militaire mobiliteit is Nederland daarnaast een belangrijke schakel in het Europees netwerk, als aanland- en doorvoerplaats voor bondgenoten, en op het gebied van energiestructuur. Nederland heeft haar infrastructuur ook hierop ingericht. Zeehavens, spoorwegen en vliegvelden zijn berekend op het verwerken van grote hoeveelheden. Nederland is daarom in het kader van HNS een belangrijke doorvoerplek voor de aankomst van materieel, munitie en ook personeel van over zee en door de lucht verder Europa in. Daarbij komt dat Nederland steeds meer afhankelijk zal worden van een kwetsbare infrastructuur voor energie en data. Het is belangrijk dat Defensie in staat is om zowel in oorlogstijd als vredestijd gegarandeerd over deze vitale infrastructuur te beschikken en in staat is om deze te beschermen. Met het oog hierop is ruimte nodig voor havens, munitiedepots, en andere logistiek. Hierin zal binnen Nederland moeten worden voorzien.

De focus op hoofdtaak 1 maakt uitbreiding van Defensie in Nederland noodzakelijk. Immers, om effectief het NAVO-verdragsgebied te kunnen verdedigen, zal dit ook realistisch geoefend moeten worden. Meer fysieke ruimte, milieuruimte, geluidsruimte en ander ruimtegebruik is nodig. Met de vergroting van de krijgsmacht en haar activiteiten in Nederland zijn ook meer verblijf-, opleidings-, trainings- en oefenlocaties nodig in Nederland.

4 Doel, uitgangspunten en positionering van het NPRD

4.1 Doel van het NPRD: voldoende ruimte voor de krijgsmacht

Het doel van het NPRD is het scheppen van de noodzakelijke fysieke ruimte en ruimtelijke voorwaarden voor de paraatheid en instandhouding van een groeiende krijgsmacht in Nederland. Dit betreft ook de verwezenlijking van de infrastructuur voor het huisvesten, opleiden en oefenen van de krijgsmacht. De focus van noodzakelijke paraatheid kan met de tijd variëren. Op dit moment en de komende jaren zal een zware nadruk liggen op de paraatheid voor hoofdtaak 1.

4.2 Uitgangspunten

4.2.1 Integrale weging

De uitbreiding en versterking van de krijgsmacht leidt tot een grotere aanspraak op de omgeving. De ruimte voor huidige activiteiten van Defensie zijn geborgd in de NOVI en de regels van het Rijk; in het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (Bkl), luchthavenbesluiten en het Omgevingsbesluit. De nieuwe activiteiten die in dit programma zijn opgenomen, zijn op nationaal niveau afgewogen tegen andere belangen die ruimte vragen.

Ook voor andere belangen zijn nationale programma’s in voorbereiding. De omvang van de ruimtelijke opgaven is dusdanig groot dat het Rijk onder leiding van de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) werkt aan de actualisatie van de NOVI, onder de noemer Nota Ruimte. In deze Nota Ruimte maakt het kabinet afgewogen keuzes over deze nationale belangen en bewaakt op landelijk niveau de samenhang en ruimtelijke kwaliteit. In de Nota Ruimte worden die ruimtelijke keuzes gemaakt voor de perioden tot 2030, 2050 en 2100. De integraal afgewogen ruimtevraag van Defensie wordt opgenomen in de Nota Ruimte. In het voorontwerp Nota Ruimte heeft de ruimtebehoefte van Defensie al een prominente plaats gekregen.

4.2.2 Principes van ruimtelijke kwaliteit

Bij de inpassing van de ruimtebehoefte van de nationale belangen hanteert de NOVI drie afwegingsprincipes, die ook voor de Nota Ruimte leidende principes zijn voor een rechtvaardige verdeling van de schaarse ruimte en van lusten en lasten:

  • ‘recht doen aan volgende generaties: niet afwentelen’,

  • ‘recht doen aan schaarste: combineren waar mogelijk’

  • ‘recht doen aan eigenheid: gebiedskenmerken centraal’.

Ook voor het NPRD vormen deze principes uitgangspunten. Hoofdstuk 6 ‘Samengaan met andere ruimtelijke belangen’ duidt hoe deze uitgangspunten zijn verwerkt in dit programma.

4.3 NPRD binnen het nationale ruimtelijke beleid

Dit NPRD hangt niet alleen inhoudelijk (zie daarvoor hoofdstuk 6), maar ook functioneel samen met de NOVI, de Nota Ruimte die in voorbereiding is, en met andere nationale ruimtelijke programma’s. Deze functionele samenhang wordt hierna beschreven.

4.3.1 Programma onder de geldende nationale omgevingsvisie

De NOVI is de nationale ruimtelijke koepelnota die op dit moment ‘vigerend’ is voor het Nederlandse grondgebied. In deze koepelnota staan de nationale ruimtelijke belangen opgeschreven, waarvoor op nationaal niveau voorrang wordt gevraagd bij de inrichting van Nederland. Het NPRD heeft het specifieke nationale belang ‘zorgdragen voor nationale veiligheid en ruimte bieden voor militaire activiteiten’ dat is benoemd in de NOVI, uitgewerkt tot een thematisch programma dat de voor militaire activiteiten benodigde voetafdruk in Nederland vastlegt. Het NPRD geeft de aanspraak weer die de krijgsmacht maakt op de leefomgeving op het land, op de zee en in de lucht, en maakt de ruimtelijke consequenties van de hoofdtaken van Defensie inzichtelijk en transparant. Het NPRD maakt voorspelbaar op welke manier Defensie de komende tijd ruimtelijk zal handelen in gebieden waar uitbreidingen worden gerealiseerd.

Het NPRD beschrijft niet alleen de uitbreidingsruimte die voor militaire activiteiten nodig is, maar zet ook het bestaande ruimtebeslag (ook milieuruimte) voort. Deze voortgezette borging van ruimte voor militaire activiteiten in Nederland bouwt op algemene beleidsuitspraken die zijn gedaan in het verleden2. Deze beleidsuitspraken blijven een belangrijke onderlegger voor de nationale kaders en regelgeving zoals in het Bkl.

4.3.2 NPRD en Nota Ruimte

Het kabinet werkt aan een nieuwe nationale omgevingsvisie met als titel: de ‘Nota Ruimte’. Deze zal de functie van ruimtelijke nationale koepelnota overnemen van de NOVI. Het nationale belang ‘zorgdragen voor nationale veiligheid en ruimte bieden voor militaire activiteiten’ zal worden voortgezet in deze nieuwe Nota Ruimte. Vanaf het moment dat de Nota Ruimte de NOVI vervangt zal het NPRD een thematische uitwerking van de Nota Ruimte vormen. In dit NPRD is de uitbreidingsbehoefte van Defensie voor het uitvoeren van de hoofdtaken afgewogen tegen andere, vaak urgente, belangen en ruimtebehoeften die daaruit voortkomen. In hoofdstuk 7 zal de inhoudelijke relatie tussen de Nota Ruimte en het NPRD verder worden beschreven.

4.4 Juridische context

4.4.1 Programma onder de Omgevingswet

Het NPRD is een programma als bedoeld in artikel 3.4 en 3.5 van de Omgevingswet, een onverplicht programma waarmee het Rijk zich verbindt aan het rijksbeleid dat daarin is vastgelegd. Waar doorwerking van beleidsuitspraken naar ruimtelijke besluiten van andere overheden noodzakelijk is, zullen meer bindende instrumenten uit het Omgevingsstelsel worden gekoppeld aan de beleidsuitspraken, bijv. bij de borging van zogenaamde outer horizontal surfaces (OHS; beperkingengebieden rond vliegbases) en laagvlieggebieden voor helikopters. In het stelstel van het Omgevingsrecht kunnen in een thematisch uitwerkingsprogramma de grondslagen worden opgenomen om juridisch bindende instrumenten in werking te stellen om het beleid in het programma te borgen.

4.4.2 Geografische reikwijdte

Net als de NOVI en Nota Ruimte heeft het NPRD, als instrument onder de Omgevingswet, alleen betrekking op ruimtelijke functies en activiteiten in Europees Nederland. De ruimtelijke activiteiten die noodzakelijk zijn voor de paraatheid worden echter niet allemaal geborgd in instrumenten van de Omgevingswet. Het gaat dan om: ruimtelijke behoeften in het middelhoge en hogere luchtruim (boven 2km hoogte), ruimtelijke behoeften in het Caribisch deel van het Koninkrijk (op de BES-eilanden en de Caribische landen binnen het Koninkrijk), ruimtelijke behoeften in de Noordzee, (deels) buiten het 12-mijlsgebied en tijdelijk of niet-structureel gebruik van locatie(s). Voor de meeste van deze ruimtelijke behoeften worden aparte sporen doorlopen zoals het Programma Luchtruimherziening en het Programma Noordzee 2028-2033, die elk eigen voorbereidingstrajecten kennen, waar ook een MER onderdeel van kan zijn. Vanwege de ruimtelijke samenhang met andere activiteiten en locaties zijn in dit programma wel verschillende ruimtelijke behoeften op de Noordzee opgenomen. Voor het Caribisch gebied doorloopt Defensie een intern traject waarbij, waar nodig, afstemming gezocht wordt met betrokken departementen in Nederland en de bevoegde gezagen van de eilanden.

4.5 Monitoring en actualisatie

4.5.1 Monitoring van het effectbereik

Onder meer via de periodieke rapportage Stand van Defensie zal worden gerapporteerd over de realisatie van de doelstelling van het programma, over de effecten daarvan op de leefomgeving, en over de mate waarin de randvoorwaarden worden gewaarborgd. Dit maakt het mogelijk om bij te sturen op factoren die van invloed zijn op de realisatie van dit programma.

4.5.2 Actualisatie

Veranderende actualiteit, veranderde prioritering van activiteiten in Nederland en daarbuiten en aanpassingen in de budgettering van de krijgsmacht kunnen leiden tot een aanvullende ruimtebehoefte van de krijgsmacht en tot een actualisatie of uitbreiding van dit programma. Ook kan de monitoring van het effectbereik van het NPRD aanleiding geven om het NPRD, of een deel daarvan, te actualiseren. Afhankelijk van de aard van de actualisatie kan een nieuw plan-milieueffectrapport (planMER) daarbij passend zijn.

5 Participatie

5.1 Snel en zorgvuldig

Dit programma vraagt om het vrijmaken en anders inrichten van ruimte. Alle ruimte in Nederland heeft al een functie en is over het algemeen niet vrij beschikbaar voor een nieuwe functie of nieuw gebruik. Het beroep dat Defensie doet op de ruimte in Nederland kan op plaatsen heel ingrijpend zijn. In gebieden zullen niet alle functies meer mogelijk zijn die daar nu nog bestaan, en in enkele gebieden zal bewoning op afzienbare termijn niet meer mogelijk zijn. De impact op betrokkenen van deze beslissing is enorm. Vanwege de impact op de persoonlijke levenssfeer van mensen en op hun bedrijven moet de urgentie en de noodzaak om deze claim op gebieden te leggen heel zorgvuldig afgewogen worden. Zorgvuldigheid vraagt tijd. Het proces dat Defensie doorloopt om deze zorgvuldigheid te garanderen is beschreven in dit hoofdstuk. Tegelijkertijd leidt juist een langdurig proces tot een lange periode van onzekerheid voor mensen die door deze ruimteclaim geraakt worden. Defensie is zich hiervan sterk bewust en hecht er daarom aan om, met de waarborg van zorgvuldigheid, toch ook zo snel als mogelijk duidelijkheid te kunnen bieden over het perspectief voor bewoners, ondernemers en anderen in de gebieden waar dit programma over gaat.

5.2 Proces tot ontwerpprogramma

5.2.1 Notitie Reikwijdte en Detail, zienswijzen en Nota van Antwoord

Defensie heeft in december 2023 een start gemaakt met het NPRD door een NRD te publiceren waarin het NPRD en het begeleidende planMER-onderzoek zijn aangekondigd. De NRD bevatte de inventarisatie van de ruimtelijke uitbreidingsbehoeften van Defensie en de mogelijke zoeklocaties hiervoor. Na de publicatie van deze NRD konden burgers, maatschappelijke organisaties, bedrijven en instellingen gedurende acht weken (twee weken langer dan de verplichte termijn in verband met de kerstperiode) een zienswijze inbrengen op de voorgestelde reikwijdte en het voorgestelde detailniveau van het NPRD (en het op te stellen planMER). Ook zijn relevante bestuursorganen van de buurlanden (Duitsland, België, Frankrijk, Engeland en Denemarken) geïnformeerd.

Er zijn ruim 2.200 zienswijzen op de NRD ingediend. Deze zijn op 31 mei 2024 beantwoord en gepubliceerd in een Nota van Antwoord (NvA). Naar aanleiding van de zienswijzen zijn aanvullende thema’s, beoordelingsaspecten en locatiealternatieven toegevoegd aan het planMER, bijvoorbeeld de effecten op paardenhouderijen, specifieke woningbouwplannen en enkele specifieke functies binnen een zoeklocatie. Ook de inpasbaarheid van luchtvaartbehoeften in het luchtruim en de effecten op andere luchtruimgebruikers zijn als criterium toegevoegd. Daarnaast is naar aanleiding van zienswijzen meer gedetailleerde informatie betrokken in het planMER-onderzoek over de invloed op (toekomstige) energienetwerken. Het aspect piekbelasting is toegevoegd aan het onderzoek bij de luchtvaartgerelateerde behoeften en is in algemene zin beschouwd in het planMER. Een ander gevolg van de zienswijzen is dat ten aanzien van het thema gezondheid in het planMER ingegaan wordt op de relatie met de WHO-advieswaarden en dus verder gekeken wordt dan alleen naar normen uit nationale wet- en regelgeving.

Naar aanleiding van deze zienswijzen zijn in de planMER de verschillen in kosten van de alternatieven op hoofdlijnen, relatief ten opzichte van elkaar, in beeld gebracht. Veel zienswijzen vroegen tenslotte om concretisering van de vaak nog grote zoekgebieden in de NRD. Deze gebieden zijn in de NvA en later in de Nota van Reactie (NvR) concreter gemaakt.

5.2.2 Advies Commissie MER bij de NRD

De Commissie MER heeft dit advies in mei 2024 gepubliceerd3. De Commissie constateerde in het advies dat het NPRD tot besluiten met grote milieueffecten kan leiden en heeft waardering uitgesproken over het niet gebruiken van de wettelijke uitzonderingspositie van Defensie om een MER achterwege te laten. De Commissie heeft om meer aandacht voor milieu, natuur en concurrerende ruimteclaims gevraagd. Volgens de Commissie moest de MER duidelijk en tijdig antwoord geven op de volgende vragen:

- Wat is de milieuruimte die Defensie vraagt en is die milieuruimte in principe aanwezig?

- Zijn keuzes vanuit milieu gezien haalbaar en uitvoerbaar?

- Welke milieuoptimalisaties zijn mogelijk en hoe kunnen negatieve effecten worden beperkt?

In het planMER, dat gelijktijdig met dit ontwerpprogramma is gepubliceerd, is aangegeven hoe met deze adviezen van de Commissie MER is omgegaan.

5.2.3 Gebiedsbijeenkomsten en Nota van Reactie

Na het verschijnen van de NvA zijn in juni en juli 2024 in alle provincies gebiedsbijeenkomsten georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomsten heeft Defensie toegelicht op welke onderdelen het onderzoek naar aanleiding van de NvA is aangevuld en zijn de resultaten tot dan toe uit het milieuonderzoek gedeeld. Tijdens deze gebiedsbijeenkomsten was ruimte voor deelnemers om aanvullende inzichten mee te geven. In totaal zijn bij deze bijeenkomsten 2.500-3.000 bezoekers aanwezig geweest. De opkomst varieerde van 25 tot 500 personen per bijeenkomst. Deze variatie weerspiegelde de omvang van de behoeftes in de specifieke provincie en de vragen en zorgen die hierover leven.

Defensie heeft in aanvulling op de NvA uit deze bijeenkomsten de onderstaande punten opgehaald en verwerkt in het planMER:

- Aanvullende onderzoeksthema’s.

- Aanvullende locatie-alternatieven.

Deze punten van reactie zijn gebundeld in een NvR. In de NvR is daarnaast toegelicht dat bij veel betrokkenen een grote behoefte bestond om zo snel mogelijk duidelijkheid te krijgen als een locatie-alternatief niet verder wordt onderzocht. Daarnaast heeft de Tweede Kamer Defensie opgeroepen om de informatievoorziening rond de uitbreidingsplannen van Defensie te verbeteren, zonder vertraging in de uitvoering van het programma op te lopen 4. Naar aanleiding hiervan zijn op 12 november en 12 december 2024 Kamerbrieven verstuurd om zo spoedig mogelijk duidelijkheid te creëren over de resultaten van de eerste trechtering. In die brieven is aangegeven welke locatie-alternatieven door Defensie niet verder worden onderzocht. Direct betrokkenen en andere overheden zijn daarover zoveel mogelijk rechtstreeks geïnformeerd.

Met betrekking tot de locatie-alternatieven voor de behoefte Munitieopslag Snel-Inzetbare-Capaciteit (SIC) in het mijnbouwschadegebied in Groningen (locatie-alternatieven Slochteren, Luddeweer en Tjuchem) is door het kabinet toegezegd dat deze drie locaties definitief niet verder in overweging worden genomen.

5.3 Participatie na het uitbrengen van het ontwerpprogramma

5.3.1 Terinzagelegging

Op 23 mei 2025 is het ontwerp NPRD met bijbehorende planMER-onderzoek gepubliceerd. Met de publicatie is een periode van zes weken gestart om zienswijzen in te dienen. Er zijn 1.960 zienswijzen ingediend. Die zienswijzen zijn door Defensie in de vorm van een NvA beantwoord, zoals ook na de NRD is gedaan. Deze NvA wordt tegelijkertijd met het definitieve NPRD gepubliceerd.

De zienswijzen hebben op verschillende plaatsen tot inhoudelijke wijzingen geleid in het voorliggende programma. Hoofdstuk 2 bevat de hoofdlijnen van de aanpassingen tussen het ontwerp en het definitieve programma.

5.3.2 Tweede Kamer

Op 8 september 2025 heeft de Tweede Kamer het ontwerp NPRD behandeld. Daarbij zijn 16 moties aangenomen. Deze moties zijn verwerkt en afgedaan in het definitieve programma.

5.3.3 Omgeving

Gelijktijdig aan de publicatie van het ontwerp NPRD zijn kaveleigenaren die door de plannen geraakt worden, persoonlijk geïnformeerd. Zij worden door een vast contactpersoon, een rentmeester, geïnformeerd over de effecten van het programma en de mogelijkheden voor aankoop, compensatie en verplaatsing.

Tevens zijn na de publicatie meerdere webinars over de voorkeursalternatieven voor de bovenregionale behoeften georganiseerd. Halverwege juni 2025 zijn in iedere provincie informatiebijeenkomsten georganiseerd om mensen te informeren over het ontwerpprogramma.

5.3.4 Advies Commissie MER bij het NPRD

Het planMER bij het ontwerpprogramma is ook voorgelegd aan de Commissie MER. In oktober heeft de commissie haar advies uitgebracht 5. Over het algemeen stelt de commissie dat Defensie de milieugevolgen van de Defensieplannen goed en systematisch heeft onderzocht en spreekt waardering uit voor het verzette werk.

De Commissie stelt daarnaast ook vast dat nog niet alle informatie bekend is. Defensie heeft daarom in de ontwerpfase aanvullende onderzoeken ingesteld. Dit betreft negen behoeften. Daarom wil Defensie de omgeving nog in de gelegenheid stellen om op de 9 behoeften een zienswijze in te dienen, zie hieronder voor verdere proces.

Op een aantal andere punten is het planMER naar aanleiding van het advies van de Commissie MER voor besluitvorming aangevuld. Belangrijk punt betreft de verdieping van informatie over eventuele cumulatie van activiteiten op de Veluwe en De Wadden. De verwachting is dat dit niet leidt tot aanpassing van voorkeurslocaties, maar het is belangrijk dat het kabinet deze informatie nog zorgvuldiger kan meewegen voor deze kwetsbare gebieden. Voor een ander deel zien de aanbevelingen van de commissie MER op de uitvoeringsfase van het NPRD. Daarin zullen zaken nader worden uitgewerkt in projecten-MER waar dit aan de orde is.

5.4 Vaststelling programma NPRD en uitvoering

Het ontwerpprogramma is naar aanleiding van de ontvangen zienswijzen en advies Commissie MER aangepast. Het definitieve programma NPRD is vastgesteld en aangeboden aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Hierna volgt de fase van realisatie van de behoeften, waarbij een participatieproces wederom onderdeel van het project bij de uitvoering kan vormen.

5.5 Extra zienswijzeprocedure voor 9 behoeften met aanvullend onderzoek

Met het ontwerp NPRD, d.d. 23 mei 2025, heeft het kabinet voor negen specifieke behoeften vastgesteld dat er nader onderzoek nodig was voordat een ontwerp voorkeursalternatief kon worden aangewezen. Dat onderzoek is tussen ontwerp en definitief NPRD uitgevoerd. Op basis daarvan is tegelijkertijd met het vaststellen van het NPRD voor ieder van deze negen specifieke behoeften ook een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld. In hoofdstuk 9 wordt de onderbouwing voor deze negen voorkeursalternatieven gegeven op basis van het onderzoek.

Na vaststelling van de ontwerp voorkeursalternatieven met het NPRD zullen deze, samen met het bijbehorende addendum op het planMER, formeel ter inzage worden gelegd. Ook voor deze negen behoeften zullen er informatiebijeenkomsten worden georganiseerd. Op basis van de opgedane inzichten uit die participatieronde is het mogelijk dat het besluit op elementen nog wordt aangepast. Vervolgens zal de Tweede Kamer worden geïnformeerd over de definitief aangewezen locaties voor invulling van de negen specifieke behoeften, waarmee het NPRD gecomplementeerd wordt.

6 Huidig ruimtegebruik van Defensie in Nederland

Het huidige ruimtebeslag van Defensie in Nederland is van groot belang voor de uitvoering van defensieactiviteiten. Nieuwe inzichten en gewijzigde omstandigheden geven op plekken wel aanleiding om die ruimte anders te verdelen, functies en gebruik te bundelen en het gebruik van die ruimte te verduurzamen.

In de afgelopen decennia heeft Defensie veel bezit en gebruiksruimte afgestoten. De krimp van de krijgsmacht leidde ook tot krimp in beschikbare ruimte. Vliegvelden, kazernes en oefenterreinen zijn in de loop der tijd benut voor andere maatschappelijke functies. Belangrijke voorbeelden zijn de ontwikkeling van kazernes in verschillende steden tot woonlocaties of onderwijsinstellingen. Ook is een deel van de terreinen teruggegeven aan de natuur. De extra ruimtebehoefte waar met dit NPRD invulling aan wordt gegeven is dus niet zozeer extra groei maar herstel van de ruimtebehoefte die past bij een krijgsmacht die voorbereid moet zijn op de huidige taken.

De extra ruimte die nodig is voor de militaire activiteiten in Nederland kan niet worden ingepast zonder rekenschap te geven aan het bestaande ruimteprofiel van Defensie omdat activiteiten onlosmakelijk met elkaar samenhangen. Daarom wordt in dit hoofdstuk het huidige ruimtebeslag van Defensie geschetst. Dit ruimtebeslag zal worden voortgezet en een logisch geheel vormen met de voorgenomen uitbreiding.

6.1 Huidig ruimtebeslag Defensie

Defensie beschikte in 2023 in totaal over circa 340 objecten, met een totale terreinoppervlakte van ongeveer 35.000 hectare. Een object bestaat meestal uit vele gebouwen, werken en terreinen. De vastgoedportefeuille telt circa 11.000 gebouwen met een bruto vloeroppervlak van meer dan 6 miljoen m2. Een kwaliteitsimpuls is hierbij veelal nodig. Bijna 300 gebouwen hebben een monumentenstatus. Defensie is in alle provincies vertegenwoordigd, maar niet overal in gelijke mate. Het militaire gebruik van deze faciliteiten in een dichtbevolkt land zoals Nederland heeft gevolgen voor de omgeving. De activiteiten kunnen voor overlast zorgen, bijvoorbeeld op gebied van milieu. Waar Defensie zich in Nederland vestigt of juist vertrekt, leidt dat bovendien vaak tot economische gevolgen voor de desbetreffende regio in de vorm van directe en indirecte werkgelegenheid. De ruimtelijke keuzes die Defensie maakt, spelen dus tevens een belangrijke rol in de relatie tussen de krijgsmacht en de samenleving.

Het directe ruimtegebruik van Defensie betreft, naast de gebouwde omgeving, zoals kazernes en lucht- of zeehavens, ook een omvangrijk terreinbestand. De op de kaart weergegeven gebieden met een militair object omvatten oefenterreinen, zeehavens, luchthavens, kazernes, schietbanen op het vasteland (waarvan sommige onveilige terreinen hebben die deels ook boven water liggen), oefen- en schietgebieden op de grote wateren, objecten voor de brandstofvoorziening, zend- en ontvanginstallaties, radarstations en munitieopslagplaatsen. De weergave is niet uitputtend.

Rondom sommige van die terreinen zijn gebieden aangewezen waar geen activiteiten mogen plaatsvinden die de bruikbaarheid van het militaire object kunnen belemmeren. Dit is niet zichtbaar gemaakt op de kaart, maar is wel indirect ruimtegebruik. Het indirect ruimtegebruik voor de nationale veiligheid en militaire activiteiten betreft gebieden buiten de defensieterreinen waarbij militaire activiteiten beslag leggen op de gebruiksruimte in de fysieke leefomgeving. Hierbij kan gedacht worden aan geluidszones, externe veiligheidszones, bouwbeperkingen rondom vliegvelden, laagvliegoefengebieden en -routes en radarverstoringsgebieden met beperkingen voor de plaatsing van hoge objecten zoals windmolens.

Ook op de grote wateren, waaronder de Noordzee, liggen militaire oefengebieden of is er sprake van indirect ruimtebeslag door defensieactiviteiten.

6.2 Bestaande terreinen maximaal benutten

De mogelijkheden die de bestaande defensieterreinen bieden voor de inpassing van de behoeften worden doorlopend onderzocht. Efficiënt benutten van bestaande infrastructuur en ruimte heeft de voorkeur boven het zoeken van een geheel nieuwe locatie. Vanuit deze invalshoek is ook steeds bezien in hoeverre de NPRD-behoeften op bestaande terreinen en locaties gerealiseerd zouden kunnen worden Of het mogelijk en wenselijk is om op bestaande locaties activiteiten uit te breiden en projecten te realiseren is afhankelijk van de activiteit en van de specifieke locatie en situatie. Als extra activiteiten bijvoorbeeld niet binnen de vergunde milieuruimte passen, of gebouwen en objecten op bestaande terreinen die cultureel erfgoed zijn, en als zodanig beschermd worden, niet altijd te verenigen zijn met nieuwe manieren van gebruik of de eisen van nieuw materieel, kan het mogelijk blijken te zijn om met herschikking tot een betere inrichting te komen. Als optimaliseren niet goed mogelijk is kan extra ruimte nodig zijn. Ook de overgang naar modern materieel voor oefening en opleiding vraagt om extra vergunningsruimte, vanwege toegenomen kalibers van wapens en munitie. Het vergroten van de hoeveelheden materieel en voorraden en daarmee het vergroten van de bestaande (milieu)ruimte is niet zondermeer mogelijk of wenselijk op alle locaties vanwege andere functies of belangen rondom defensieterreinen. Maar ook de verdeling van lusten en lasten van defensieactiviteiten over Nederland kan aanleiding zijn om voor bepaalde activiteiten naar een nieuwe locatie uit te wijken.

6.3 Uitbreidingen parallel aan dit programma

Voor een aantal uitbreidingsprojecten van Defensie is de besluitvorming al een stap verder of zijn de werkzaamheden reeds gaande, en deze projecten maken daarmee op afzienbare termijn onderdeel uit van het ruimtebeslag van de krijgsmacht in Nederland. Deze projecten vormen geen onderdeel van het NPRD. Het gaat om de volgende uitbreidings- en vastgoedprojecten:

  • Revitalisatie van de kazernecomplexen in Assen en Havelte

Het bestuurlijk voornemen is met de Tweede Kamer gedeeld om de kazernes in deze regio te concentreren en revitaliseren. Dit is het resultaat van een gezamenlijke visie met de regio op de invulling van de kazernes in Assen en Havelte, met oog voor verschillende belangen. Het project bevindt zich in de fase van nadere uitwerking en voorbereiding. De uitbreidingsruimte is beperkt, maar moet wel planologisch geborgd worden.

  • Nieuwe kazerne Korps Commandotroepen te Roosendaal, Nispen

Voor de nieuwe kazerne voor het Korps Commandotroepen is een bestuurlijk akkoord getekend door de betrokken overheden. Daarnaast zijn de grondeigenaren over de plannen van een nieuwe kazerne geïnformeerd, is een voorkeursrecht gevestigd en is de projectlocatie openbaar gemaakt. De komende twee jaar staan in het teken van verdiepende (vervolg-)onderzoeken en participatie met de omgeving en verwerving van gronden.

  • Regio Schaarsbergen

De mogelijkheden voor revitaliseren van de kazerne van de 11e Luchtmobiele Brigade zijn verkend. Defensie gaat zich de komende maanden met het Rijksvastgoedbedrijf (RVB), de gemeentes Arnhem en Ede en de provincie Gelderland verder verdiepen in de haalbaarheid van het revitaliseren van de kazerne van de 11e Luchtmobiele Brigade.

  • Concentreren eenheden in de regio Soesterberg

Defensie heeft met de provincie Utrecht, de gemeenten Amersfoort, Leusden, Soest, Zeist, het waterschap Vallei en Veluwe en het Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden het ‘Bestuurlijk Akkoord A-Z’ getekend, waar clustering en concentreren van eenheden en in Soesterberg en omgeving onderdeel van is. Op dit moment wordt gewerkt aan de afronding van het gebiedsperspectief , dat kaders en richting geeft aan een samenhangende uitwerking van alle opgaven in het gebied. Defensie is daarbinnen een prioritair thema. Partijen hebben de intentie om het gebiedsperspectief te gebruiken als bouwsteen voor omgevingsbeleid en de inpassing in de kerninstrumenten van de Omgevingswet. Dit is van groot belang voor Defensie om de behoefte aan groei in dit gebied nu en in de toekomst mogelijk te maken. De partijen hebben de intentie om het gebiedsperspectief als vertrekpunt te zien om de samenwerking voort te zetten en daarmee uitvoering te willen geven aan het Gebiedsperspectief. Daarvoor wordt een nieuw bestuursakkoord voorbereid dat begin 2026 wordt verwacht.

Vooruitlopend op de totstandkoming van het gebiedsperspectief zijn afspraken gemaakt over de volgende concrete projecten waarvan is afgesproken dat de voorbereiding reeds kan starten (of reeds in uitvoering zijn):

- Logistiek Centrum Soesterberg (LCS)

- Technology Center Land (TCL)

- Revitalisering Bernhardkazerne (BHK)

- Verhuizing van 45 Pantserinfanteriebataljon en 434 Herstelpeloton naar Soesterberg

  • Kop van Noord-Holland en de Nieuwe Haven te Den Helder

Defensie, provincie Noord-Holland en gemeente Den Helder werken samen aan een betere leefbaarheid, bereikbaarheid en economie in de regio en de modernisering en transitie van de Koninklijke Marine. Via deze civiel-militaire samenwerking krijgt de marine meer ruimte om te groeien, onder andere door het vervangen en verplaatsen van de Moormanbrug en de ontwikkeling van nieuwe legering in Den Helder om ruimte te maken voor nieuwe activiteiten in de marinehaven zelf.

  • Operationeel Hoofdkwartier Krijgsmacht

De locatie van TNO in Rijswijk heeft de potentie om de huidige kazernes in de regio Den Haag te ontlasten en biedt ontwikkelruimte om lopende behoeften te realiseren. De wensen voor een NLD JFC, groei DCC en de groei van de HRB in de regio Den Haag, kunnen niet worden opgevangen binnen de huidige vastgoedportefeuille. De verwerving van de locatie is in voorbereiding en met de gemeente Rijswijk is de samenwerking gestart om de opgave voor deze locatie samen verder uit te werken, daarbij rekening houdend met de belangen van de gemeente en de ontwikkelingen in de omgeving.

  • Baanrenovatie Eindhoven

Vanaf februari 2027 zal de start- en landingsbaan van vliegbasis Eindhoven worden gerenoveerd, waardoor deze blijft voldoen aan de militaire eisen voor vliegvelden. Deze renovatie verbetert de veiligheid en operationele inzetbaarheid van de basis. Naast werkzaamheden aan de baan zelf gaat het ook om:

- het verbreden van de zijkanten van de start- en landingsbaan.

- maatregelen ter vermindering van wateroverlast op het banenstelsel.

- een Vliegtuig Afrem Installatie voor gevechtsvliegtuigen.

- en de aanleg van een 'Oostrolbaan', een extra taxibaan die het aantal baankruisingen vermindert en zo de efficiëntie en veiligheid verbetert.

Deze lopende projecten zijn net als de behoeftes in dit programma van groot belang voor de gereedstelling van de krijgsmacht. Net als bij de realisatie van de behoeftes in dit programma is er ook bij de lopende uitbreidingen noodzaak om de uitvoering te versnellen, binnen de mogelijkheden die juridische kaders en zorgvuldigheid van het proces daarvoor bieden. Ook in de lopende projecten worden de mogelijkheden maximaal verkend om de doorloopsnelheid van de ruimtelijke procedures en het bouwproces te vergroten en de uitvoering te versnellen. 

7 Samengaan met andere ruimtelijke belangen

Nederland heeft te maken met veel urgente ruimtevragen. Naast ruimte voor veiligheid is er ook de noodzaak voor ruimte voor landbouw, energie, wonen en meer. Defensie is daarom niet de enige ruimtevrager binnen Nederland. In een land waar ruimte steeds schaarser wordt, is het noodzakelijk dat er transparante, integrale en afgestemde keuzes over de inpassing van de vele en urgente ruimtelijke behoeften worden gemaakt. Daarbij is het van belang dat verschillende behoeften zoveel mogelijk op elkaar worden afgestemd en dat deze, waar dit kan, gecombineerd worden. Op deze wijze kan op rijksniveau de regie op de ruimte genomen worden waarbij de verschillende behoeften op elkaar worden afgestemd.

Dit hoofdstuk licht toe hoe vanuit het NPRD tot een goede afweging is gekomen met de andere nationale en regionale opgaven in het ruimtelijk domein. Daarbij wordt ingegaan op de afstemming tussen de verschillende nationale programma’s en het NPRD (ook in het kader van de ruimtelijke samenwerking tussen het Rijk en de regio, zoals de NOVEX-samenwerking met de provincies) en het NPRD met de Nota Ruimte. In het ontwerp Nota Ruimte zijn de verschillende ruimtelijke opgaven op elkaar afgestemd en wordt richting gegeven aan de invulling van de ruimte in Nederland. Ook in het planMER dat voor het NPRD is opgesteld, is expliciet onderzocht in hoeverre locatie-alternatieven botsen met andere ruimtelijke functies (zowel bestaand als reeds vastgelegd in plannen en beleid).

7.1 Noodzaak tot brede ruimtelijke weging

Ruimtelijke opgaven in Nederland zijn ingewikkelder dan de afgelopen decennia. Nederland is voller. Ruimte is schaarser. Naast veiligheid moet ook de kwaliteit van leven en de leefomgeving beschermd worden, ook op de langere termijn. Urgente maatschappelijke opgaven vragen extra ruimte. En deze ruimtedruk raakt plekken die nu ook al een functie hebben, zoals landbouw en natuur. Bij de inpassing van de ruimtebehoeften van Defensie zijn de afwegingsprincipes vanuit de NOVI uitgangspunten.

Juist vanwege de schaarste is het belangrijk oog te hebben voor mogelijkheden om ruimtebeslag te combineren. Militaire oefenterreinen kunnen bijdragen aan andere maatschappelijke behoeften. Denk aan mogelijkheden voor agrarisch medegebruik 6, stiltegebieden voor ontwikkeling van de natuur, het opslaan van grondwater, en militair medegebruik van civiele luchthavens. Dit zijn allemaal mogelijkheden op zowel bestaande als nieuwe terreinen. Defensie heeft bij het bepalen van de ruimtebehoefte zorgvuldig gekeken voor welke activiteiten er extra ruimte nodig is in Nederland en waar dit dan het beste een plek kan krijgen. Voor veel activiteiten vindt die uitbreiding plaats op of in de nabijheid van bestaande terreinen en locaties. Voor een aantal behoeften zijn nieuwe locaties onderzocht omdat deze niet op bestaande locaties geaccommodeerd kunnen worden. Dit vanwege de benodigde omvang of door eisen aan de ligging. Denk daarbij aan veiligheidsrisico’s voor munitieopslag of eisen aan de ligging voor stedelijke en amfibische oefengebieden.

Defensie heeft gekozen voor een nationaal programma, zodat de ruimtelijke behoeften van Defensie zoveel mogelijk zowel in onderlinge samenhang als in samenhang met andere nationale en regionale opgaven worden afgewogen.

In september 2025 is de ontwerp Nota Ruimte uitgekomen. De Nota Ruimte dient ter vervanging van de NOVI en geeft op nationaal niveau richting aan de ruimtelijke ordening binnen Nederland. Het NPRD is in de ontwerp Nota Ruimte opgenomen. De ruimtelijke plannen van Defensie zijn daarmee integraal onderdeel van de ontwerp Nota Ruimte. Op deze wijze zal het NPRD naar verwachting deel uitmaken van de nieuwe nationale visie op de ruimte binnen Nederland. In de loop van 2026 zal de definitieve Nota Ruimte worden gepubliceerd.

7.2 Meekoppelen waar mogelijk, oplossen waar nodig

Defensie zoekt bij de afweging van haar ruimtelijke opgaven naar koppelkansen met andere ruimtelijke opgaven en met het creëren van vitaliteit in de regio, zoals via werkgelegenheid. In de afweging met die andere opgaven neemt Defensie de ontwikkelprincipes uit de NOVI en het ontwerp Nota Ruimte als uitgangspunt, namelijk:

  • Recht doen aan volgende generaties: niet afwentelen

  • Recht doen aan schaarste: combineren waar mogelijk

  • Recht doen aan eigenheid

7.2.1 Recht doen aan volgende generaties: niet afwentelen

Problemen dienen opgelost en niet vooruitgeschoven te worden. Dit uitgangspunt betekent dat Defensie problemen niet af wil schuiven naar elders of naar toekomstige generaties en streeft naar een eerlijke verdeling van de lusten en lasten.

Bij het uitwerken van de behoeften voor nieuw ruimtegebruik heeft Defensie kritisch gekeken naar ruimtelijke uitbreiding die binnen Nederland nodig is. Wat moet echt in Nederland gebeuren? Op dit moment benut Defensie de kansen tot militaire samenwerking en oefeningen in het buitenland maximaal en onderhoudt nauwe banden met bondgenoten. Door middel van internationale samenwerking kan Defensie haar hoofdtaken in mondiaal verband uitvoeren en kan de paraatheid van de krijgsmacht middels buitenlandse oefeningen op niveau worden gehouden. Ook wordt er op deze manier invulling gegeven aan taken en oefeningen waar in Nederland geen ruimte voor is. Maar niet alles kan naar het buitenland worden afgewenteld. Bij het stellen van de behoeften binnen het NPRD is kritisch gekeken wat er in Nederland moet en kan en wat er op bestaande defensielocaties mogelijk is. Om de hoofdtaken in Nederland naar behoren uit te voeren heeft Defensie, gezien het huidig dreigingsniveau, meer ruimte in Nederland nodig. De huidige ruimtevraag die in het kader van het NPRD is opgesteld is daarom de minimale behoefte voor wat er in Nederland nodig is; zowel voor de paraatheid van de krijgsmacht als de verdediging van Nederland. Eventuele aangepaste (toekomstige) behoeften van de krijgsmacht in relatie tot het besteedbare budget voor Defensie – bijv. een verhoging of verlaging van de wettelijk vastgestelde NAVO-norm van 2% van het bbp – kan betekenen dat Defensie in de toekomst meer ruimte zoekt om behoeften te ontwikkelen. Ook in dat geval zal Defensie streven naar een goede verdeling van activiteiten over binnen- en buitenland.

Het is voor een goede ruimtelijke inrichting wezenlijk dat die ruimtebehoefte ook binnen Nederland niet ondoordacht op andere functies afgewenteld wordt, zoals op landbouwgronden en natuur. Hoewel het niet altijd mogelijk is dit te voorkomen, heeft Defensie hier zoveel mogelijk rekening mee gehouden bij de bepaling tot voorkeurslocaties. Uitgaande van de locatiekeuzes in dit NPRD (zie hoofdstuk 8) zal een groot deel op bestaand defensieterrein gerealiseerd worden. Het overige ruimtebeslag zal gerealiseerd worden in gebieden met momenteel een andere functie dan voor Defensie bestemd. Het betreft dan voornamelijk agrarisch gronden (43,8%), natuur (50,9%) en een klein deel betreft bedrijventerrein (3,0%) of heeft een overige bestemming (2,6%).

Ook brengt een aantal behoeftes indirect ruimtebeslag (veiligheidszones- of geluidcontouren) met zich mee. Waar mogelijk beperkt Defensie de impact hiervan op andere ruimtelijke ontwikkelingen. De realisatie van enkele behoeftes op de voorkeurslocaties die in dit programma zijn aangewezen hebben bereikbaarheidseffecten. Dit kan leiden tot de vraag om bestaande (spoor)weginfrastructuur aan te passen. In deze gevallen zal eerst - net zoals in andere trajecten gebeurt - nut en noodzaak moeten worden aangetoond en in samenhang met andere (regionale) wensen worden beschouwd. Op basis van prioriteit, budget, capaciteit en stikstofruimte worden vervolgens keuzes gemaakt over aanpassing van het hoofd(spoor)wegennet. Hierbij worden de MIRT-spelregels gevolgd.

Ook brengt een aantal behoeften indirect ruimtebeslag (veiligheidszones- of geluidcontouren) met zich mee. Waar mogelijk beperkt Defensie de impact hiervan op andere ruimtelijke ontwikkelingen. De realisatie van enkele behoeften op de voorkeurslocaties die in dit programma zijn aangewezen, hebben bereikbaarheidseffecten. Dit kan leiden tot de vraag om bestaande (spoor)weginfrastructuur aan te passen. In een Kamerbrief over infrastructuur- investeringen is opgenomen dat de ministeries van Defensie en IenW bezien waar deze opgaven al een plek hebben of kunnen krijgen in het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT). Daar waar de MIRT-systematiek niet passend is, zal gezamenlijk worden gekeken naar de mogelijkheden voor tijdige ingebruikname van benodigde infrastructuur gelet op de noodzakelijke versterking van de krijgsmacht7.

7.2.2 Recht doen aan schaarste: combineren waar mogelijk

Ruimte is schaars en waardevol. Dit uitgangspunt betekent dat Defensie waar het kan naar mogelijkheden zoekt voor slimme functiecombinaties en naar efficiënt ruimtegebruik met behoud van ruimtelijke kwaliteit.

Bij de bepaling van voorkeurslocaties heeft Defensie meervoudig ruimtegebruik zoveel mogelijk als uitgangspunt gehanteerd. Hierbij is zowel gekeken naar koppelingen met bestaande invullingen van een gebied als de opgaven van medeoverheden.

Juist vanwege de schaarste is het belangrijk oog te hebben voor mogelijkheden om ruimtebeslag te combineren. Militaire oefenterreinen kunnen bijdragen aan andere maatschappelijke behoeften. Functiecombinatie draagt eraan bij dat het ruimtebeslag van Defensie, ook indirect door milieueffecten, efficiënt is. Waar mogelijk draagt Defensie bij aan andere functies, op de bestaande terreinen en bij de uitbreidingen. Ook in die gevallen heeft een zorgvuldige afweging plaatsgevonden. Zo is het aantal gehinderde woningen en bedrijven en het aantal woningen die eventueel gesloopt of aangepast zouden moeten worden, een zeer belangrijk criterium geweest bij de selectie van de voorkeurslocaties. Ook is goed afgewogen welke behoeften van Defensie op welke soorten van gronden het beste een plek kunnen krijgen. Zo is goed gekeken naar mogelijkheden voor combinaties met natuur en is kritisch afgewogen op welke landbouwgronden bepaalde activiteiten een plek moeten krijgen. Ook is er oog geweest voor de uiteindelijke spreiding van activiteiten over Nederland.

Defensie ziet daarom verschillende kansen voor functiecombinatie. Deze kansen worden met name gezien op het gebied van cultureel erfgoed, natuur en biodiversiteit, rekening houden met water en bodem en energie en duurzaamheid.

Cultureel erfgoed

Cultureel erfgoed is onlosmakelijk vervlochten met de identiteit van Defensie. Het vertelt het verhaal van Defensie en verbindt Defensie met haar militairen, veteranen en de samenleving. Erfgoed bestaat niet alleen uit monumenten, ofwel gebouwd erfgoed. Het bestaat ook uit archeologie en landschappelijk, stedenbouwkundig en groen erfgoed.

De veranderende veiligheidssituatie in de wereld vraagt om aanpassingen. Oefenen op een moderne manier verhoudt zich niet altijd goed tot het erfgoed van Defensie, en kan niet altijd met gebruikmaking van de bestaande gebouwen en (oefen)terreinen. Uitganspunt is dat militair erfgoed een militair gebruik heeft of in een andere functie bij kan dragen aan gebruik ten dienste van de taakstelling van Defensie.

Voor uitbreiding van Defensie in het kader van het NPRD geldt dat er zoveel mogelijk rekening gehouden is met erfgoed. In het planMER is erfgoed dan ook als gebiedskenmerk meegenomen in het onderzoek. Op die manier is onderzocht op welke wijze uitbreiding van Defensie effect heeft op bestaand erfgoed.

Defensie kijkt bijvoorbeeld hoe uitbreiding bij kan dragen aan opgaven voor erfgoed. Mogelijkheden van functiecombinatie is bijvoorbeeld het borgen van archeologisch erfgoed in veiligheidscontouren; zo kan archeologisch erfgoed onverstoord bewaard blijven.

Ook vindt Defensie het belangrijk dat aanwijzing en afstoting van monumenten plaatsvindt in samenspraak met betrokkenen en overheden, en geen impact heeft op de operationele paraatheid van Defensie. De grote aanpassingen die nodig zijn, bieden de gelegenheid om het vastgoed van Defensie in lijn te brengen en houden met de erfgoedwet en de omgevingswet. Om te zorgen voor een goede en zorgvuldige omgang met het erfgoed, wordt de Leidraad Afstoot Monumenten toegepast. Ook voert Defensie cultuurhistorische analyses uit op terreinen met grote ontwikkelingen en werken de departementen van Defensie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) op het gebied van erfgoed nauw samen.

Natuur en biodiversiteit

Defensieterreinen bieden rust en ruimte aan de natuur. Defensie is van oudsher gewend in het beheer en gebruik zoveel mogelijk rekening te houden met de aanwezige natuur en die, waar mogelijk, te versterken. Door het militaire gebruik is op meerdere terreinen een unieke dynamiek ontstaan met voor Nederland bijzondere natuur. Ook zijn er bijzondere ecologische waarden aanwezig die niet in wetgeving zijn verankerd maar wel van belang zijn voor de algehele kwaliteit van de Nederlandse natuur. Hiermee is Defensie een van de grootste natuurbeheerders van Nederland.

Defensie neemt de opgaven rondom natuur en biodiversiteit serieus en werkt hierin samen met betrokken overheden en partijen. Met deze samenwerking voorkomt Defensie dat de – vaak minder optimale – staat van de natuur in Nederland een potentiele belemmering vormt voor militaire activiteiten en omgekeerd. Door bij te dragen aan natuurdoelen levert Defensie op haar eigen terreinen ook een bijdrage aan het oplossen van stikstofproblematiek. Om de stikstofproblematiek op te lossen is enerzijds emissiereductie nodig en anderzijds natuurherstel. Defensie kan een bijdrage leveren aan de natuurherstelopgave met herstelmaatregelen op eigen terrein. Omdat natuur goed samen gaat met defensieterreinen kan de natuur robuuster worden gemaakt door bij de uitbreiding van Defensie ook te kijken naar combinaties met en in natuur. Met name in het Natuurnetwerk Nederland (NNN) gaat een militaire bestemming goed samen met natuur.

In lijn met de motie-Nordkamp/Heite8 voert Defensie dan ook uitvoerige gesprekken met natuurorganisaties. Zo zijn o.a. de Waddenvereniging, het Omgevingsberaad Wadden, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer bij het NPRD betrokken, waarbij er ook een intentieovereenkomst is gesloten met Staatsbosbeheer. Op advies van de Commissie MER is daarnaast verdiepend onderzoek uitgevoerd naar de effecten op natuur.

Goede voorbeelden van de koppeling van uitbreiding met natuur zijn de behoeften voor opslaglocaties voor munitie. Voor zowel behoefte 2 (grootschalige munitieopslag) als 3 (nieuwe munitieopslag SIC) is gekeken naar mogelijke koppelingen met natuur. Het plaatsen van een munitiedepot leidt tot het aanwijzen van veiligheidscontourenom het depot heen. Binnen deze contouren gelden beperkingen voor activiteiten. Deze beperkingen vergroten de mogelijkheid voor de natuur om ongestoord te ontwikkelen, en bieden kansen om natuurnetwerken zoals het NNN beter te verbinden. Door op deze manier ruimte voor Defensie in te regelen, wordt ook ruimte voor natuur geboden.

Duurzaamheid, energie en circulariteit

Defensie moet altijd over voldoende energie beschikken. Defensie streeft daarom zoveel mogelijk naar energieonafhankelijkheid bij zowel de inzet als bedrijfsvoering. Ook voor de uitbreiding zet Defensie in op voldoende duurzame energie op nieuwe locaties. In een recente kamerbrief is uiteengezet dat voor Defensie de focus op twee thema’s ligt: energiezekerheid en autonoom voortzettingsvermogen. Defensie blijft bijdragen aan de bestaande nationale klimaat- en duurzaamheidsopgaven, met hierbij een sterkere verbinding aan de gevechtskracht, waarbij de hoofdtaken van Defensie leidend zijn9.

Defensie heeft rekening gehouden met de verschillende nationale programma’s op het gebied van energie, zoals het Nationaal Programma Energiehoofdstructuur, het Nationaal Programma Regionale Energiestrategieën en het Nationaal Programma Aanlanding Wind op Zee. Bij het zoeken naar locatie-alternatieven heeft Defensie gebieden, die reeds bestemd waren voor de realisatie van windturbines, als uitsluitingscriterium meegenomen. Ook is bij de bovenregionale behoefte laagvlieggebieden helikopters rekening gehouden met windturbines, door een licht planologisch regime te kiezen, om meervoudig ruimtegebruik te faciliteren.

Woningbouwopgave

Bij de uitwerking van de ruimtebehoeften heeft Defensie rekening gehouden met de woningbouwopgave en -plannen. In het planMER-onderzoek is onderzocht in hoeverre de Woondeals, de NOVEX-verstedelijkingsstrategieën en lokale en regionale bouwplannen raken aan de behoeften binnen het NPRD. Ook zijn de woningbouwopgave en de behoeften uit het NPRD onderwerp van afstemming geweest tussen Defensie en het ministerie van VRO bij het bepalen van de voorkeurslocaties.

Agrarisch medegebruik

Defensie zoekt zoveel mogelijk naar koppelkansen met andere functies, waaronder de landbouw. Om te kijken in hoeverre agrarisch medegebruik mogelijk is, werkt Defensie verder aan het opstellen van uitgangspunten voor dit beoogde medegebruik. Dit gebeurt om goed te kunnen oefenen en is ook in lijn met de motie-Diederik van Dijk c.s. en de motie-Heite c.s.10. Zodra de uitgangspunten zijn vastgesteld, wordt dit verder besproken met agrarische koepelorganisaties om verdere uitgangspunten en het vervolgproces af te stemmen. Dit proces vindt grotendeels plaats na definitieve vaststelling van het NPRD.

7.2.3 Recht doen aan eigenheid

Dit uitgangspunt betekent dat Defensie wil beschermen en benutten wat er is en nieuwe, onderscheidende ruimtelijke kwaliteit wil ontwikkelen. Defensie werkt aan lokaal passende oplossingen, die daar ook voor arbeidsplaatsen en vitaliteit zorgen.

Voor de uitbreiding van activiteiten weegt Defensie gebiedskenmerken mee. Hierbij past Defensie, waar nodig, haar activiteiten aan bestaande gebiedskenmerken aan. Dat betekent dat Defensie aanwezige ruimtelijke kwaliteit benut en ontwikkelt en tegelijk bijdraagt om nieuwe en onderscheidende ruimtelijke kwaliteit te ontwikkelen. Defensie heeft hierbij oog voor verschillende gebiedsopgaven en werkt actief mee aan lokaal passende oplossingen.

Defensie onderschrijft dat elke regio telt. Daarom is voor de uitbreiding van Defensie goed gekeken naar bijdragen voor de regio. Sociaal-economische ontwikkelingen zoals werkgelegenheid dragen bij aan de vitaliteit van gebieden. Dit is bijvoorbeeld het geval voor behoefte 1 (versterken en concentreren van ondersteunende eenheden). Bij het zoeken naar een voorkeurslocatie (Zeewolde-Spiekweg) is daarom ook rekening gehouden met mogelijke koppelkansen voor werkgelegenheid.

Rekening houden met water en bodem

Defensie houdt op haar terreinen rekening met de belasting van bodem en water en streeft, in samenwerking met andere overheden en terreinbeherende organisaties, naar gezonde bodems op al haar terreinen in 2050. Gezonde bodems zijn cruciaal voor het ontplooien van defensieactiviteiten. Daarnaast dragen gezonde bodems optimaal bij aan de sponswerking en doelen op het gebied van biodiversiteit, circulaire economie, klimaat (adaptatie en -mitigatie), een goede (grond)waterkwaliteit en voedselvoorziening. Duurzaam beheer van die bodems is noodzakelijk om ze bestand te houden tegen klimaateffecten als verdroging, koolstofdioxide op te slaan en stikstof vast te leggen. Defensie houdt bij de uitvoering van het NPRD rekening met de waterkwaliteit en de waterkwantiteit, met het oog op voorkomen van verslechtering van oppervlaktewater zoals bedoeld in het kader van de Kaderrichtlijn Water (KRW).

Voor de uitbreiding van activiteiten, zowel op bestaande als nieuwe locaties, is ‘rekening houden met water en bodem’ één van de selectiecriteria geweest waarom een bepaald gebied wel of niet geschikt is voor een bepaalde ruimtevraag. Uitgangspunt is: niet in zeer diepe polders, uiterwaarden of gebieden met te hoge grondwaterstand. Ook dient de bodemsoort en -situatie geschikt te zijn voor de beoogde defensieactiviteit. Op basis van de gebieden die overblijven na deze analyses worden redelijkerwijs te beschouwen alternatieven onderzocht met een beoordelingskader waar de thema’s bodem, oppervlaktewater, grondwater en waterveiligheid deel van uitmaken. In de uiteindelijke weging spelen alle onderdelen uit het beoordelingskader een rol.

7.3 Samengaan van belangen op provinciaal en regionaal niveau

Eind 2022 is in het nationale ruimtelijke beleid een start gemaakt met het programma NOVEX. Doel is om in nauwe samenwerking met de provincies te komen tot een ruimtelijke vertaling van de nationale programma’s naar de provincies waarbij ook duidelijk zou worden wat ruimtelijk mogelijk en realiseerbaar is. De provincies hebben de ruimtelijke opgaven uit de nationale programma’s gecombineerd met de provinciale ruimtelijke opgaven en uitgewerkt tot ruimtelijke voorstellen.

Defensie is na het uitbrengen van de NRD voor het NPRD actief gaan participeren in het NOVEX-traject. Dit heeft erin geresulteerd dat in provincies waarin dit aan de orde is, specifieke ruimtebehoeften van Defensie zijn uitgewerkt in relatie tot de andere ruimtelijke opgaven.

Voorbeelden van ruimtelijke opgaven die in NOVEX-kader zijn afgestemd, zijn de verstedelijkingsopgaven in Noord-Brabant, Twente en De Peel, de voorgenomen defensieactiviteiten in Gelderland i.r.t. De Veluwe, amfibisch oefenen en HNS in Zuid-Holland.

Het kabinet zal in het kader van het programma NOVEX zogeheten ruimtelijke arrangementen met de provincies afsluiten. Doel hiervan is om vanuit nationaal (nationale programma’s en Nota Ruimte) en provinciale omgevingsvisies (POVI) het perspectief op ruimtelijk beleid onderling af te stemmen en zo bij te dragen aan de uitvoering van opgaven in een provincie. Relevante afspraken op het terrein van Defensie zullen worden opgenomen in deze arrangementen.

Naast het NOVEX-traject zoekt Defensie ook, waar passend, naar mogelijkheden om bij de uitvoering van de behoeften regionale opgaven mee te nemen als koppelkans. Deze koppelkansen zullen met name in het bijbehorende participatietraject naar voren komen. Met het benutten van regionale koppelkansen geeft de uitbreiding van Defensie niet alleen een bijdrage aan nationale doelen, maar ook aan regionale ontwikkelingen. Hiermee wordt ook invulling gegeven aan de wens vanuit de Kamer om regionale opgaven bij de uitbreiding van Defensie te betrekken11.

Interferentie met andere belangen is ook onderdeel van het planMER. Om interferentie te voorkomen met lopende rijks-, regionale en lokale plannen op een bepaalde locatie heeft het planMER-onderzoek voor de verschillende locatie-alternatieven deze plannen meegenomen in het onderzoek. Met deze informatie heeft Defensie met stakeholders kunnen afstemmen en een keuze kunnen maken tijdens de verschillende trechterrondes. In het planMER is ondermeer gekeken naar de Woondeals, de NOVEX-verstedelijkingsstrategieën, provinciale en lokale woningbouwplannen, plannen voor duurzame energie-ontwikkeling, infrastructuur en natuurontwikkeling.

8 Aangewezen locaties voor uitbreiding

Voor de uitbreiding van militaire activiteiten die in Nederland nodig zijn, en die niet op bestaande defensieterreinen kunnen worden ingepast, wordt extra ruimte gezocht. Het invullen van deze ruimtevragen is noodzakelijk om de hoofdtaken van Defensie uit te kunnen voeren en is daarom van nationaal belang. Binnen de krijgsmacht zijn 57 behoeften met een ruimtevraag geïdentificeerd en daarvoor zijn de mogelijke locaties onderzocht. Defensie heeft een zorgvuldig en navolgbaar proces doorlopen om tot deze uitbreiding te komen en zorg te dragen voor nationale veiligheid. Hieronder wordt eerst het proces van trechtering tot voorkeursalternatieven beschreven. Vervolgens worden de ruimtebehoeften uitgewerkt. Deze zijn eerder in de NRD van dit programma uitgeschreven en zijn op punten geactualiseerd. Bij elke ruimtebehoefte wordt beschreven welke locatie voor invulling van de behoefte is aangewezen met daarbij de overwegingen, aandachtspunten en eventuele koppelkansen.

8.1 Trechteringsproces

De vaststelling van de definitief aangewezen locaties is gebaseerd op de uitkomsten van het planMER-onderzoek, bestuurlijk draagvlak, defensiebelang en inspraak door inwoners, bedrijven, belangenorganisaties en (mede-)overheden. Ten behoeve van transparantie en navolgbaarheid zijn in de verschillende fases van het NPRD door heel Nederland informatiebijeenkomsten georganiseerd. Om nadere afstemming met medeoverheden – zowel op rijksniveau als regionaal – en inwoners in het proces te borgen, is gekozen voor een gefaseerde aanpak, . Mede om zo snel als mogelijk duidelijkheid te geven over de voortgang van het proces en als locaties niet verder zouden worden onderzocht12. Dit proces is verdeeld in twee stappen, zeef 1 en zeef 2, en aangeduid met de term ‘trechtering’.

Omdat de categorie locatiespecifieke behoeften van aard verschilt van de categorie behoeften met een bovenregionale afweging, is gekozen om voor deze categorie een vergelijkbare trechtering in te richten, maar met een ander proces. De behoeften met een bovenregionale afweging zijn middels twee zeven getrechterd. De alternatieven voor de locatiespecifieke behoeften zijn in de tweede zeef in één keer tot voorkeursalternatief getrechterd. De beide sporen verenigen zich daarmee in de tweede zeef.

In zeef 1 is voor de locatie-alternatieven met een bovenregionale afweging een voorlopige trechtering tot verder te onderzoeken locaties-alternatieven en niet verder te onderzoeken locatie-alternatieven gemaakt op basis van het planMER-onderzoek. Dit onderzoek is in de kern een objectief wetenschappelijk onderzoek naar de mogelijke effecten van nieuwe defensieactiviteiten op de fysieke leefomgeving op en rondom de onderzochte locaties voor de verschillende behoeften. In het planMER-onderzoek zijn voor elk van de behoeften de alternatieven voor locaties in beeld gebracht en beoordeeld op effecten van inpassing van de betreffende ruimtebehoefte op die locatie.

Voor de behoeften met een bovenregionale afweging zijn de verder te onderzoeken locatie-alternatieven interdepartementaal afgestemd en middels bestuurlijke overleggen in oktober 2024 met medeoverheden besproken. Omdat Defensie z.s.m. duidelijkheid heeft willen geven aan inwoners en stakeholders in onderzochte gebieden, heeft Defensie in het najaar van 2024 het resultaat van de eerste trechtering middels een Kamerbrief openbaar gemaakt en via directe communicatie kenbaar gemaakt.

De locatiespecifieke behoeften zijn niet meegenomen in zeef 1. Voor de locatiespecifieke behoeften met een groot (in)direct ruimtebeslag is Defensie aan de hand van de beschikbare planMER-resultaten in gesprek gegaan met medeoverheden over die locatiespecifieke behoeften. De locatiespecifieke behoeften waarvoor alternatieven waren geformuleerd en dus een voorkeurslocatie moest worden bepaald, zijn meegenomen in de trechtering van zeef 2.

In zeef 2 is getrechterd tot voorlopige voorkeurslocaties. Deze trechtering is uitgebreider dan de eerste en baseert zich dan ook op de resultaten uit het planMER-onderzoek, het militair defensiebelang (met het oog op de gereedstelling) bestuurlijk draagvlak en maatschappelijke draagbaarheid. In deze zeef zijn zowel de behoeften met een bovenregionale afweging als de locatiespecifieke behoeften meegenomen.

Om te komen tot definitieve voorkeurslocaties zijn in maart 2025 bestuurlijke overleggen gevoerd over de resultaten uit de tweede zeef. De uitkomsten van deze gesprekken hebben geleid tot definitieve voorkeurslocaties in het Ontwerp NPRD, dat door het Kabinet is vastgesteld op 23 mei 2025.

Gelijktijdig met vaststelling van het ontwerp NPRD is het planMER gepubliceerd. Deel A van het planMER onderzoek biedt een volledig overzicht van de onderzoeksresultaten per behoefte en locatie-alternatief. In deel B is de keuze voor de uiteindelijke voorkeursalternatieven beschreven, met de effecten en aspecten die in deze keuze een rol hebben gespeeld. Ook is in beeld gebracht tot welke cumulatie en spreiding van militaire activiteiten in Nederland de keuze voor deze voorkeursalternatieven leidt.

Tussen het ontwerp en het definitieve besluitvorming van het NPRD is inspraak mogelijk geweest op zowel het ontwerp NPRD als op het planMER. Daarnaast is extra onderzoek uitgevoerd op basis van advies van de Commissie MER, ingediende zienswijzen en zoals voorgenomen in het ontwerp NPRD. Dit heeft geleid tot een aanvulling en een addendum op het planMER. De aanvulling planMER bevat verdiepend onderzoek op eerder aangewezen voorkeursalternatieven met daarbij een reactie op het advies van de commissie MER. Het addendum bevat aanvullend onderzoek voor 9 specifieke behoeften waarvoor nog geen voorkeursalternatief was vastgesteld met het ontwerp NPRD en die na vaststelling van het NPRD nog ter inzage worden gelegd.

Mede op basis van extra onderzoek en ingediende zienswijzen zijn een aantal voorkeursalternatieven bijgesteld. In november 2025 zijn de bijstellingen interdepartementaal afgestemd en middels bestuurlijke overleggen met medeoverheden besproken. Dit heeft uiteindelijk geleidt tot definitieve locaties voor invulling van de behoeften.

8.2 Definitief aangewezen locaties bovenregionale behoeften

Dit deel van het programma bevat de dertien ruimtebehoeften van Defensie waarvoor een bovenregionale afweging is gemaakt om definitieve locaties aan te wijzen. Voor elk van de ruimtebehoeften wordt de behoefte toegelicht. Tevens wordt de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte geschetst. Vervolgens wordt onderbouwd waarom Defensie voor deze locatie kiest. Voor twaalf van de dertien behoeften is de benodigde ruimte gevonden. Voor één van de dertien behoeften is met het NPRD geen ruimte gevonden in Nederland.

Op het volgende kaartbeeld worden de definitief aangewezen locaties voor de twaalf behoeften met een bovenregionale afweging weergegeven.

De detailkaarten per behoefte zijn in hoofdstuk 11 toegevoegd.

8.2.1 Behoefte 1: versterken en concentreren van ondersteunende eenheden

Defensie heeft behoefte aan een centraal gelegen kazerne voor de groei, versterking en concentratie van ondersteunende eenheden. Dit is nodig om de slagkracht en operationele (gevechts)-ondersteuning, combat support (CS) en combat service support (CSS) in het landdomein te versterken. Voor deze behoefte is nabijheid van bestaande oefenterreinen of de mogelijkheid tot het creëren van een nieuw oefenterrein van belang, en de mogelijkheid om een kazerne te ontwikkelen die de toekomstige groei van de landmacht kan borgen.

Zeewolde-Spiekweg is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. Vanuit militair oogpunt is deze locatie zeer geschikt vanwege de centrale ligging. De locatie Zeewolde-Spiekweg is goed te bereiken voor de huidige werknemers van de desbetreffende eenheden, maar ligt ook goed gepositioneerd ten opzichte van nieuw arbeidspotentieel vanuit Utrecht, Noord-Holland en Flevoland. De locatie ligt op korte afstand van oefenterreinen op de Veluwe en heeft betere mogelijkheden voor de landschappelijke inpassing van een nieuw oefenterrein. De positie van dit oefenterrein is gunstig gelegen ten opzichte van eventuele nieuwe woningbouwlocaties. Op deze locatie kan geoefend worden met drones. Het realiseren van de behoefte op deze locatie geeft weinig milieudruk op de omgeving en is goed inpasbaar in het landschap. De gronden op deze locatie zijn voor een groot deel al rijksbezit, waardoor er sneller kan worden gestart met de realisatie en de kosten beperkt kunnen worden. Met de komst van de kazerne is veel werkgelegenheid gemoeid, een belangrijk aspect voor de ontwikkeling van de hele regio. Deze ontwikkeling past ook goed in het rijksbeleid gericht op spreiding van rijkswerkgelegenheid.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Realisatie van de behoefte kan niet zonder gevolgen voor de omgeving gerealiseerd worden. 387 ha agrarische grond en 245 ha natuur en 21 ha overig zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming. Er zijn negen woningen en/of bedrijven met een agrarische functie op deze locatie aanwezig. De impact van het amoveren van woning/bedrijven op bewoners en betrokkenen is zeer groot. In de realisatiefase van deze behoefte zal een proces worden ingericht dat aan deze impact zo goed mogelijk recht doet.

  • Een tweede aandachtspunt is dat de realisatie van de behoefte op deze locatie mobiliteitseffecten heeft. Samen met de regio wordt in beeld gebracht welke randvoorwaarden nodig zijn met betrekking tot de mobiliteit en de doorstroming op aan- en afvoerwegen richting Flevoland. Daarbij wordt ook gekeken naar uitstralingseffecten en ontwikkelingen in de naastgelegen provincies, zoals verkeer van en naar Nijkerk in combinatie met de intensivering van activiteiten in Stroe en Ermelo.

  • Een derde aandachtspunt is dat de locatie in een netwerk van natuurgebieden ligt en aantasting daarvan niet geheel te voorkomen is. Natuurcompensatie zal nodig zijn. In de vervolgfase moet daarom aandacht zijn voor natuurcompensatie en ruimtelijke inpassing. De definitief aangewezen locatie biedt hiervoor voldoende ruimte.

  • Het realiseren van een volledig nieuwe kazerne op deze locatie zal aanzienlijk tijd vergen. Hiervoor zal Defensie in de tussenliggende periode op de bestaande locaties Ermelo en Stroe het gebruik intensiveren. En met de groei van de krijgsmacht blijven Ermelo en Stroe ook op de langere termijn in gebruik. Met de regio worden hierover afspraken gemaakt in een bestuurlijk voornemen.

  • Een belangrijk aandachtspunt voor de realisatie is dat in afstemming met de provincies en betrokken gemeenten en andere belanghebbenden een optimale inpassing van de nieuwe kazerne wordt bepaald. Een samenhangend gebieds- en participatieproces is daarbij randvoorwaardelijk om te borgen dat de verschillende omgevingsbelangen goed op elkaar worden afgestemd.

8.2.2 Behoefte 2: extra locatie grootschalige munitieopslag

Defensie heeft behoefte aan een extra locatie voor grootschalige munitieopslag, als aanvulling op reeds bestaande opslaglocaties. De munitievoorraad wordt op langere termijn structureel fors opgehoogd om te voldoen aan (NAVO-)taken. Veranderende logistieke concepten vragen om modernere en ruimere munitieopslag. Daarnaast brengt de positie van ‘doorvoerland’ richting bondgenoten ook met zich mee dat (tijdelijk) munitie moet worden opgeslagen.

Staphorst is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

De locatie is door de gemeente Staphorst gedurende het participatieproces en met ‘het Staphorster bod aan de Rijksoverheid voor grootschalige munitieopslag, d.d. 19 december 2024’ naar voren gebracht als extra te onderzoeken locatiealternatief. Het realiseren van een grootschalig munitieopslag in Nederland is gezien de omvang en benodigde veiligheidszonering geen eenvoudige opgave. Dat de Gemeente Staphorst vanuit haar verantwoordelijkheid een stap naar voren doet om in een veranderende veiligheidssituatie een actieve bijdrage te leveren aan de nationale veiligheid en ruimte voor defensie is dan ook noemenswaardig.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot de keuze voor Staphorst als aangewezen locatie voor invulling van de behoefte. De realisatie van deze behoefte is grotendeels mogelijk binnen een reeds bestaande veiligheidscontour (militaire explosieaandachtsgebieden A, militaire explosieaandachtsgebieden B en militaire explosieaandachtsgebieden C). Dat komt doordat de munitieopslag op deze locatie gerealiseerd kan worden door een bestaande munitieopslag uit te breiden. Door de aanwezigheid van reeds bestaande veiligheidszonering blijft het aantal woningen of bedrijven, dat (mogelijk) geamoveerd zou moeten worden beperkt. De locatie is centraal gelegen in Nederland en er is voldoende ruimte in de omgeving voor de benodigde uitbreiding. Omdat een deel van de gronden al in eigendom is van Defensie kan de realisatie relatief snel plaatsvinden. Voor de krijgsmacht heeft deze locatie als voordeel dat deze relatief dichtbij het huidige munitiecomplex in Veenhuizen ligt, wat effectieve samenwerking in de bedrijfsvoering mogelijk maakt. Tegelijkertijd liggen beide locaties ver genoeg uit elkaar om te voorzien in strategische spreiding.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Ondanks dat een bestaande munitieopslag kan worden uitgebreid heeft de realisatie van deze behoefte op deze locatie nog steeds effect op de omgeving en op omwonenden. Een belangrijk aandachtspunt voor de realisatie is dat de veiligheid voor de omgeving en omwonenden geborgd blijft, en dat in afstemming met inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden een optimale inpassing van het grootschalige munitiecomplex wordt bepaald. Een samenhangend gebieds- en participatieproces is daarbij randvoorwaardelijk om te borgen dat de verschillende omgevingsbelangen zoals verwoord in het Staphorster bod over de realisatie van het munitiecomplex goed op elkaar worden afgestemd.

  • 44 ha natuur en 12 ha agrarische grond zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming, als aanvulling op 15 ha bestaand defensieterrein.

  • In de veiligheidszone rondom deze locatie waarin een woonfunctie na realisatie niet meer toegestaan is, liggen nu vier woningen. Omdat het hier mede gaat over een bestaande situatie en een bestaande veiligheidszone, heeft Defensie onderzocht in hoeverre het mogelijk is om deze woningen te sparen. Uit verdiepend onderzoek is gebleken dat ten minste drie van de vier woningen de woonfunctie kan behouden. Ten minste één woning kan geen woonfunctie behouden. Dit betreft de bestaande defensiewoning op het MMC Staphorst. De impact van het amoveren van woning/bedrijven op bewoners en betrokkenen is zeer groot. In de realisatiefase van deze behoefte zal een proces worden ingericht dat aan deze impact zo goed mogelijk recht doet.

  • Een veilige, robuuste en rechtstreekse aansluiting op het hoofdwegennet (A28) en een veilige spoorwegovergang is nodig voor de omgeving, voor het verbeteren van de omgevingsveiligheid en voor de beleving daarvan. Hierdoor kunnen de kernen van de gemeente Staphorst in de toekomst meer dan nu worden ontzien van militair munitietransport en overige zwaar transport. Om dit te bereiken is het Staphorster bod het uitgangspunt voor de realisatie van de grootschalige munitieopslag. Defensie, provincie Overijssel en de gemeente Staphorst trekken hierin samen op en maken afspraken over programmatische aanpak. Defensie coördineert het proces rond het Staphorster bod en de realisatie van de nieuwe grootschalige munitieopslag, inclusief de hiervoor benodigde interdepartementale afstemming. Door deze rol op deze wijze op te pakken wordt invulling gegeven aan de motie van de leden Van Dijk, Boswijk en Heite13. In hoofdstuk 10 wordt nader ingegaan op de infrastructuur gerelateerde opgaven die uit het NPRD volgen.

  • De locatie ligt grotendeels in natuurgebied dat onderdeel uitmaakt van het NNN. Door de uitbreiding van het bestaande munitiecomplex is er sprake van aantasting van het NNN. Bij de verdere uitwerking wordt zoveel als mogelijk rekening gehouden met bestaande natuur- en recreatiewaarden en het minimaliseren van aantasting van het NNN. Afhankelijk van de gekozen aanpak zal natuur gecompenseerd moeten worden in lijn met de wettelijke kaders die daarvoor gelden. Hiervoor zal eerst naar mogelijkheden op de aangewezen locatie voor het grootschalige munitiecomplex worden gekeken, met multifunctioneel gebruik van ruimte als doel. Defensie zal daarnaast in gesprek gaan met de provincie, gemeente en Staatsbosbeheer om te verkennen hoe natuurcompensatie invulling kan geven aan de ambitiekaart voor natuur in de regionale gebiedsvisie.

Met de hierboven genoemde aandachtspunten wordt tegemoetgekomen aan de zorgen en randvoorwaarden zoals die door de gemeente in het ‘Staphorster bod aan de Rijksoverheid voor grootschalige munitieopslag’ naar voren zijn gebracht.

8.2.3 Behoefte 3: nieuwe munitieopslag SIC (Snel Inzetbare Capaciteit)

Defensie heeft behoefte aan een locatie waar munitie kan worden opgeslagen. Om snel te kunnen reageren op dreigingen buiten Nederland moeten eenheden kunnen beschikken over containers met munitie die gereed zijn onmiddellijk te worden getransporteerd. Deze gereedstelling is in NAVO verband afgesproken. Daarbij is de zogenoemde ‘Notice to move’ (NTM) – de reactietijd op een oproep – aanzienlijk verkort en is de hoeveelheid benodigde munitie vergroot. Er wordt daarom gezocht naar een locatie waar circa 480 standaard zeecontainers kunnen worden opgeslagen. Met het oog op efficiënte transportlijnen is het zoekgebied voor de opslag voor SIC gericht op Noordoost Nederland vanwege de nabijheid van de Eemshaven.

Kollumerwaard-West is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. De overweging die daarbij het zwaarst heeft gewogen is dat voor de realisatie van de behoefte op deze locatie geen woningen hoeven te wijken, vanwege een reeds aanwezige niet-actieve kruitfabriek. De zoneringen en vergunning voor de kruitfabriek bestaan al in dit gebied, daardoor zijn de activiteiten van een munitieopslag gemakkelijker te realiseren. Vanuit militair perspectief is de locatie zeer goed bruikbaar door de nabijheid van een ander defensiecomplex. Dit heeft voordelen voor de bedrijfsvoering omdat hiervandaan ondersteunende diensten georganiseerd kunnen worden en eenheden zich kunnen verzamelen bij inzet om van daaruit de inzetmunitie op te halen. Ook de afstand tot Eemshaven, van waaruit eenheden worden ingezet, is relatief kort. Realisatie op deze locatie heeft een vrij beperkte impact op de omgeving. De projectlocatie ligt niet op zeer vruchtbare landbouwgrond en er is geen sprake van bodemdaling. De keuze voor deze locatie doet recht aan de wens vanuit de omgeving voor een zoveel mogelijk westelijke inpassing, met zoveel mogelijk behoud van agrarisch gebied, die aansluit op aanwezige infrastructuur.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Realisatie van de behoefte kan niet zonder gevolgen voor de omgeving gerealiseerd worden. 13 ha agrarische grond en 2 ha natuur en 18 ha overig zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming.

  • Op de agrarische gronden rondom de nieuwe munitieopslag, waaronder in de veiligheidszones, wordt gebruik gemaakt van drones voor precisielandbouw en landbouwinnovatie. Ook in de nieuwe situatie blijven die mogelijkheden bestaan.

  • De locatie ligt direct naast een Natura 2000-gebied (Vogelrichtlijngebied). Vanwege de aard en het ruimtebeslag van de behoefte is de impact echter als beperkt ingeschat. Er is geen sprake van grootschalige verlichting en de intensiteit van activiteiten die mogelijk hinder veroorzaken (geluidsoverlast) is beperkt tot crisissituaties waarbij snel veel transporten moeten plaatsvinden.

  • Realisatie kan effect hebben op mogelijk aanwezige diersoorten. Aanwezigheid van een of enkele kraamverblijven van vleermuissoorten is niet uit te sluiten.

  • De ontsluiting van het complex en de aansluiting op de bestaande lokale en provinciale wegstructuren.

  • De verdere ruimtelijke inpassing en optimalisatie van de exacte ligging van de opslag zal gebeuren in afstemming met partijen in het gebied, waarbij oog zal zijn voor het minimaliseren van de impact op de omgeving.

  • Een aandachtspunt voor de realisatie is dat in afstemming met de provincies en betrokken gemeenten en andere belanghebbenden een optimale inpassing van de munitiecomplex SIC wordt bepaald. Een samenhangend gebieds- en participatieproces is daarbij randvoorwaardelijk om te borgen dat de verschillende omgevingsbelangen goed op elkaar worden afgestemd.

  • Een aandachtspunt voor de realisatie is dat de veiligheid voor de omgeving en omwonenden geborgd blijft inclusief de veiligheid tijdens het munitietransport van en naar het munitiecomplex.

8.2.4 Behoefte 4: nieuw terrein voor oefenen en trainen met explosieven (springterrein)

Defensie heeft behoefte aan een nieuw springterrein, in aanvulling op het bestaande oefenspringterrein in Reek. De behoefte is tweeledig. Ten eerste neemt het aantal opleidingen en oefeningen toe en is daarvoor op het bestaande terrein in Reek onvoldoende capaciteit. Ten tweede heeft Defensie de behoefte om in Nederland met zwaardere explosieven te oefenen wat niet mogelijk is op het terrein in Reek.

Met het NPRD wordt geen locatie aangewezen voor invulling van de behoefte. Deze behoefte wordt met het NPRD dus niet ingevuld.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. Vanuit planMER komt de locatie Lelystad als voorkeursalternatief naar voren, echter met significante aandachtspunten. De effecten op de leefomgeving zijn groot. Zo bestaat er een risico dat explosieven de relatief dunne kleilaag in Flevoland doorbreken en er zout grondwater als kwel naar boven komt. Ook gaat ontwikkeling op deze locatie ten koste van waardevolle landbouwgrond en meerdere agrarische bedrijven/woningen. De locatie ligt daarnaast dicht bij de aanvliegroutes van Lelystad Airport wat met name interfereert met civiele luchtvaart. Er is op deze locatie dus sprake van een stapeling van verschillende negatieve effecten. Cumulatie met andere defensiebehoeften waarvoor in dezelfde regio een voorkeursalternatief wordt aangewezen, versterken deze negatieve effecten. Daartegenover staat dat deze locatie niet groot genoeg is om invulling te geven aan de volledige behoefte. Een nieuw springterrein op deze locatie zou wel leiden tot meer capaciteit voor opleiding en training, maar niet voor het oefenen met grotere explosieven.

Het kabinet heeft, mede vanuit het besef dat de provincie Flevoland ook voor de toename van jachtvliegtuigcapaciteit en een kazerne voor ondersteunende eenheden de aangewezen locatie is, de keuze gemaakt om voor het springterrein met het NPRD geen locatie aan te wijzen. Ook het ontbreken van bestuurlijk draagvlak heeft hieraan bijgedragen.

Door deze keuze blijft er echter alsnog steeds onvoldoende capaciteit in Nederland om militair personeel volledig op te leiden en te trainen in het gebruik van explosieven. Defensie heeft en houdt hier wel behoefte aan. Defensie zal daarom bezien in hoeverre deze behoefte op een andere wijze geheel of gedeeltelijk ingevuld kan worden.

8.2.5 Behoefte 5: oefenen in verstedelijkt gebied (oefendorp)

Ontwikkelingen op het krijgstoneel tonen aan dat militair optreden in verstedelijkt gebied steeds belangrijker wordt. De taakstelling van een moderne en toekomstgerichte krijgsmacht vereist daarom het kunnen optreden in verstedelijkt gebied. Er wordt verwacht dat de verhouding van optreden in landelijk/verstedelijkt gebied verschuift van 90/10 naar 50/50. Op dit moment is er in Nederland onvoldoende capaciteit om dit type oefenen te faciliteren; zo zit het huidige oefendorp Marnehuizen aan haar maximum capaciteit. Om voldoende capaciteit binnen Nederland te garanderen is er behoefte aan een aanvullend – met Marnehuizen vergelijkbaar – oefendorp.

Het Oefenterrein (OT) Weerterheide is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. Deze locatie biedt de mogelijkheid om op eigen terrein een bebouwd gebied te creëren met daaromheen voldoende ruimte als benaderingszone. Daarnaast bevind deze locatie op een bestaand oefenterrein waar al lage hoogte gevlogen mag worden met helikopters. Ondanks dat het oefenterrein reeds een bestaande functie heeft, is weinig sprake van verdringing van andere activiteiten van Defensie op dit oefenterrein. De zuidelijke ligging van deze locatie heeft voordelen boven andere locaties vanwege bereikbaarheid en spreiding voor de diverse onderdelen van Defensie, maar ook biedt deze locatie een goede spreiding ten opzichte van de andere militaire oefendorpen in Nederland. Op de Nassau-Dietz Kazerne, aangrenzend aan het oefenterrein zijn mogelijkheden voor kazernefaciliteiten te realiseren. Realisatie heeft weinig nadelige effecten op de omgeving ten opzichte van het bestaande gebruik.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • De ontwikkeling van het verstedelijkt gebied vindt plaats in Natura 2000-gebied (vogelrichtlijngebied) uit het planMER blijkt dat de voorgenomen activiteit geen significante gevolgen heeft op de aanwezige vogelsoorten. Daarvoor zijn wel mitigerende maatregelen noodzakelijk.

  • De locatie ligt grotendeels in natuurgebied dat onderdeel uitmaakt van het NNN. Bij de verdere uitwerking wordt zoveel als mogelijk rekening gehouden met bestaande natuur- en recreatiewaarden en het minimaliseren van aantasting van het NNN. Afhankelijk van de gekozen aanpak zal natuur gecompenseerd moeten worden in lijn met de wettelijke kaders die daarvoor gelden. Hiervoor zal eerst naar mogelijkheden op de aangewezen locatie voor uitbreiding van de Weerterheide worden gekeken, met multifunctioneel gebruik van ruimte als doel. Defensie zal daarnaast in gesprek gaan met de provincie, gemeente en Staatsbosbeheer om te verkennen hoe natuurcompensatie invulling kan geven aan de ambitiekaart voor natuur in de regionale gebiedsvisie.

  • Voor de Weerterheide is in het planMER, ter ondersteuning van de behoefte oefenen in verstedelijkt gebied, onderzoek gedaan naar de mogelijke effecten van helikopterlandingen. Er is echter gekozen om hiervoor vooralsnog geen voorkeursalternatief vast te leggen. De mogelijkheden voor helikopterlandingen hangen namelijk samen met de toekomstige inrichting van het oefendorp, de heringebruikname van de Nassau-Dietzkazerne en de aangewezen uitbreidingsgebieden van oefenterrein Weerterheide. Besluitvorming over helikopterlandingen in de uitbreidingsgebieden van oefenterrein Weerterheide wordt derhalve onderdeel van het vervolg- en gebiedsproces.

8.2.6 Behoefte 6: amfibisch oefengebied

Er is een grote behoefte naar meerdere mogelijkheden om amfibisch te kunnen opleiden, trainen en oefenen in Nederland. Voor de meer grootschalige oefeningen gaat het om een beperkt aantal oefeningen in het jaar, circa 10 tot maximaal 15. De huidige amfibische trainings- en oefenlocatie op Texel beschikt over onvoldoende capaciteit om de krijgsmacht voldoende amfibisch te laten oefenen, ook op een hogere moeilijkheidsgraad. Daarnaast heeft de locatie op Texel te kampen met verscheidene problemen van o.a. morfologische aard zoals kusterosie. Daarbij komt dat de locatie op Texel te klein is om op adequate wijze scenario’s geschikt aan moderne oorlogsvoering – bijv. het ‘doorstoten’ landinwaarts – te oefenen. Er is daarom behoefte aan nieuwe locaties (amfibisch oefengebied) met voldoende capaciteit, trainingswaarde en afwisselingen die geschikt zijn om realistische scenario’s te simuleren.

Maasvlakte II, Marnehuizen, Vliehors en Groote Keeten zijn de definitief aangewezen locaties voor invulling van de behoefte.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. De behoefte vraagt om afwisselender te kunnen oefenen, dus in verschillende landschapstypologieën. De locaties Marnehuizen (dijk met oefendorp), Vliehors (strandvlakte en schietrange), Groote Keeten (strand en strandopgangen) en Maasvlakte (in gebouwde omgeving) bieden samen deze mogelijkheid, omdat elke locatie geschikt is voor een ander trainingsdoel voor amfibisch oefenen en belasting op de omgeving kan worden verdeeld. Dit is belangrijk omdat veel van het Nederlandse kustlandschap kwetsbaar natuurgebied is. Hoewel amfibisch oefenen een belasting kan vormen voor natuur en landschap, leidt de spreiding van activiteiten ertoe dat de aantasting van kwetsbare natuur en historisch landschap op de aangewezen locaties beperkt is.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • In de vervolgfase moet er aandacht zijn voor de unieke waarden en landschappelijke kernkwaliteiten van de Waddenzee. De locatiealternatieven Vliehors en Marnewaard liggen in het waddengebied. De vaartuigen die naar deze aanlandingsplekken varen gaan door de Waddenzee, een gebied dat zowel als Natura 2000-gebied als UNESCO Werelderfgoed beschermd wordt.

  • Door afspraken te maken over oefenen in relatie tot het broedseizoen kan de impact op natuur beperkt worden, dit geldt met name voor het oefenen op de Vliehors.

  • Voor amfibische oefeningen op de Maasvlakte II is het vanwege de aanwezige intensieve havenactiviteiten en kwetsbare haveninfrastructuur belangrijk om oefeningen in nauwe coördinatie met het havenbedrijf, gemeente Rotterdam en de omgeving voor te bereiden en waar nodig voor de veilige uitvoering en ter voorkoming van onnodige verstoring van de bedrijfsvoering aanvullende afspraken te maken.

  • Voor amfibische oefeningen op de Marnewaard vanuit de Waddenzee is het belangrijk dat het gebruik in goede afstemming plaatsvindt met de dijkbeheerder omdat het een primaire waterkering betreft. Voor amfibische oefeningen vanuit het Lauwersmeer betreft het aanlanden op een recreatiestrand en het passeren van doorgaande wegen een aandachtspunt. Het is belangrijk dat hiervoor goede afstemming plaatsvindt met de omgeving en waar nodig voor de veilige uitvoering aanvullende afspraken worden gemaakt.

  • Voor het oefenen op Groote Keeten is het belangrijk dat alleen het strand en de strandopgang wordt gebruikt, zodat de duinenrij en achterliggende natuur (Natura 2000) wordt ontzien.

  • In algemene zin is goede afstemming met de economische en recreatieve functies in het gebied, onder ander door een goede en vroegtijdige communicatie over wanneer oefeningen plaatsvinden, mogelijk.

8.2.7 Behoefte 7: gegarandeerde havencapaciteit Host Nation Support

Defensie heeft behoefte aan voldoende, gegarandeerde havencapaciteit (afmeer- en overslagcapaciteit) voor de afhandeling van meerdere schepen tegelijk met militaire lading. Dit is nodig omdat Nederland zich binnen NAVO verband heeft gecommitteerd aan taken en activiteiten als transitieland in het kader van Host Nation Support (HNS). Hierbij komen eenheden tot brigadegrootte met meerdere schepen aan in Europa om daarna te worden doorgevoerd met weg-, rail- en binnenwatervervoer naar de eindbestemming. Ook is munitieoverslag nodig.

Momenteel maakt Defensie vooral gebruik van de havens van Vlissingen en de Eemshaven voor militaire mobiliteit. In de nabije toekomst zal er intensiever gebruik worden gemaakt van havencapaciteit in het teken van HNS. Om dit mogelijk te maken is Defensie op zoek naar extra gegarandeerde havencapaciteit, in de vorm van opstelplaatsen, een kade die geschikt is voor schepen met een diepgang van 15 meter en een aanwezige spoorontsluiting. Hiermee kan Nederland voldoen aan de afgesproken verplichtingen in het kader van HNS.

Rotterdam Noord-West Maasvlakte II is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. In samenspraak met het Havenbedrijf Rotterdam, gemeente Rotterdam en de provincie is voor deze behoefte een geschikte locatie gevonden op de Maasvlakte II. Op Maasvlakte II komen veel verschillende functies samen, waardoor een goede inpassing aandacht vraagt. Om die reden wordt er in NOVEX-verband samengewerkt, om uitdagingen in het havengebied aan te pakken en de toekomst vorm te geven. De aangewezen locatie biedt voldoende ruimte voor de specifieke defensiebehoefte en houdt rekening met de economische en ruimtelijke ontwikkelingen in het havengebied.

Door gegarandeerde havencapaciteit op deze locatie toe te voegen aan het bestaande havengebruik in Vlissingen en Eemshaven is voldoende havencapaciteit beschikbaar om de volledige defensiebehoefte te kunnen realiseren. De HNS-activiteit van Defensie op de aangewezen locatie op de Maasvlakte II is inpasbaar rekening houdend met de omgevingsveiligheid voor andere ontwikkelingen en activiteiten in de Rotterdamse haven. De verdere inrichting van de omliggende, momenteel nog grotendeels te ontwikkelen terreinen lijken, rekening houdend met omgevingsveiligheid, goed te combineren uitgaande van de beoogde ontwikkelingen. Er is geen significant overstromingsrisico en de locatie is goed bereikbaar.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte op Maasvlakte II zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Zolang Defensie van de aangewezen locatie en afmeervoorziening gebruik maakt, moet er een (planologische) borging vigerend zijn die veiligstelt dat de locatie te allen tijde door Defensie gebruikt kan worden.

  • De interne veiligheid op de locatie is een aandachtspunt. In de vervolgfase worden eventuele mitigerende maatregelen verder onderzocht i.s.m. het havenbedrijf en zal de noodzaak daarvan door Defensie worden afgewogen.

Voor haar taken in het kader van Host Nation Support zal Defensie ook gebruik blijven maken van locaties in andere havens, waaronder in de Eemshaven en Vlissingen. Daarom zal Defensie ook de ontwikkelingen in die zeehavens blijven volgen en aangehaakt blijven op gesprekken over eventuele ontwikkelingsmogelijkheden.

8.2.8 Behoefte 8: toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit

Deze behoefte betreft ruimte in Nederland voor 2.300 extra jachtvliegtuigsorties. Het aantal jachtvliegtuiglocaties moet daarbij toereikend zijn voor:

  • a.

    De thuisbasis van drie Nederlandse jachtvliegtuigsquadrons en een reserveveldfunctie.

  • b.

    Het accommoderen van internationale beddown en het beoefenen van HNS.

  • c.

    Het beoefenen van het ACE-concept. Hoe meer locaties hoe meer invulling gegeven kan worden aan het ACE-concept.

Lelystad Airport is de definitief aangewezen locatie voor invulling van deze behoefte.

Voor de benodigde fysieke uitbreiding van de luchthaven inclusief verlenging van de start- en landingsbaan is een ontwerp-voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. Defensie ontwikkelt op Lelystad Airport door naar een derde jachtvliegtuiglocatie naast de bestaande vliegbases Volkel en Leeuwarden. Dit betekent dat op termijn permanent jachtvliegtuigen worden gestationeerd op Lelystad Airport. Het gaat hierbij om militair medegebruik van een civiele luchthaven. Militair-civiele samenwerking op Lelystad Airport biedt veel synergiemogelijkheden, zoals gedeeld ruimtegebruik, medegebruik van ondersteunende diensten en gezamenlijke investeringen. Permanente stationering van jachtvliegtuigen betekent dat Defensie extra banen creëert wat bijdraagt aan de ontwikkeling van de regio. Voor Defensie biedt het mogelijkheden dat het met de aanwezigheid in Lelystad veel dichterbij arbeidspotentieel zit de provincie Flevoland en de Randstad. De effecten van jachtvliegtuigen zijn merkbaar in de omgeving, maar het aantal gehinderden voor deze locatie is significant minder dan op de andere onderzochte locaties. In vergelijking met andere onderzochte locaties zijn er ook minder graas- en hokdieren.

De aangewezen locatie biedt samen met de bestaande jachtvliegtuiglocaties voldoende fysieke, milieu- en geluidsruimte voor het huisvesten van drie jachtvliegtuigsquadrons, het inbedden van een reserveveld-functie en het accommoderen van internationale beddown en HNS. Met Lelystad Airport als extra jachtvliegtuiglocatie kan beter invulling worden gegeven aan het Agile Combat Employment (ACE)-concept, zij het in beperkte mate. Het verder versterken van het ACE-concept is mogelijk door het toevoegen van zogenaamde Contingency Locations. De mogelijke impact hiervan is wel onderzocht in het planMER-onderzoek, maar het toevoegen van extra Contingency Locations is geen onderdeel van het voorkeursalternatief.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte op deze locatie zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Realisatie van deze behoefte kan niet zonder gevolgen voor de omgeving en leidt met name tot geluidsimpact op omwonenden, bedrijven, recreatie en natuur. Er liggen maximaal tien woningen/bedrijven in de berekende geluidscontour van 70 Lden en hoger, waarbinnen, op basis van civiele regelgeving, geen woonfunctie is toegestaan.

  • Realisatie heeft mogelijk effect op civiele luchtvaart. Het inpassen en rekening houden met de huidige gebruikers van Lelystad en de mogelijke toekomstige ontwikkelingen van Lelystad Airport vragen een goede afstemming. Een goede en veilige aansluiting op het luchtruim en de inpassing in het luchtruim vergen nog nader onderzoek en afstemming.

  • Voor de doorontwikkeling naar een volwaardige jachtvliegtuiglocatie is meer ruimte nodig voor de benodigde militaire infrastructuur - inclusief de vereiste verlenging van de start en landingsbaan - dan is aangegeven in het ontwerp NPRD. Uit verdiepend onderzoek blijkt dat er voor een ingroei van de volledige behoefte 150 tot 240 Ha aan ruimte nodig is voor de fysieke uitbreiding van de luchthaven (inclusief 40 Ha voor verlenging van de start- en landingsbaan). Deze ruimte kan voor een deel gevonden worden op terreinen die reeds in eigendom zijn van Lelystad Airport, maar er is ook ontwikkeling buiten de luchthaven nodig.

Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de benodigde fysieke ruimte is tussen ontwerp- en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de negen specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.2.9 Behoefte 9: onbemande maritieme helikopters

Defensie heeft behoefte om met maritieme drones (zwaarder dan 150 kg) te oefenen in de bestaande maritieme oefengebieden. Daarvoor zoekt Defensie corridors op een vlieghoogte van circa 3.000 voet om naar de oefengebieden te vliegen. Er wordt nu nog niet geoefend met maritieme drones (onbemande maritieme helikopters). Defensie heeft wel oefengebieden waar oefenen met drones mogelijk is: de bestaande oefengebieden EHD-41, EHD-42 en EHR-8. Vanwege het maritieme karakter en de samenwerking met de NH-90 is vliegbasis De Kooy, bij Den Helder de enige logische plek voor het stationeren van deze drones.

De geoptimaliseerde routes naar de EHD-41, EHD-42 en EHR-8 zijn de definitief aangewezen routes voor de transfer met de maritieme drones van Maritiem vliegkamp de Kooy naar de oefengebieden EHD-41, EHD-42 en EHR-8.

Het gaat hierbij om permanente corridors die tijdelijk geactiveerd kunnen worden. Voor de EHR-8 is overigens geen specifieke route nodig omdat deze in de Controlled Trafic Region (CTR) van MVKK De Kooy ligt. De volgende overweging heeft geleid tot deze keuze: deze routes hebben beperkte impact op omgeving en natuurwaarden.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met het volgend aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • De routes moeten ingepast worden in het bestaande luchtruim, met name ten opzichte van andere luchtvaartgebruikers zoals helikopterverkeer naar boorplatforms. Dit vereist verder onderzoek en afstemming met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en de Militaire Luchtvaart Autoriteit (MLA).

Bij de verdere uitwerking van deze behoefte hecht Defensie aan goede interactie en communicatie met de omgeving, omdat dit een nieuwe activiteit betreft. Ook zal in de vervolgfase de mogelijkheid van medegebruik door civiele drones worden onderzocht; deze mogelijkheid zal binnen de context van de maximaal aantal onderzochte vliegbewegingen worden beschouwd, waarbij goed zal worden gekeken naar schuurpunten met militair gebruik. Ook zal gezamenlijk met de regio worden verkend of er een combinatie te maken is met innovatieve bedrijven en instellingen als het gaat om de ontwikkeling van drones.

8.2.10 Behoefte 10: stationering en corridors onbemande cargodrones

Defensie heeft behoefte aan drones (zwaarder dan 150 kg) voor het vervoeren van vracht; de zogenaamde cargodrones. Dit zijn onbemande systemen die goederen kunnen transporteren. Voor het oefenen met drones boven land zijn locaties nodig waar de cargodrones gestationeerd kunnen worden. Daarnaast zijn corridors nodig naar de bestaande oefengebieden in Nederland, op circa 1.500 tot 4.000 ft hoogte.

Militair Luchtvaartterrein MLT Deelen is de definitief aangewezen locatie voor stationering van cargodrones. Voor de corridors zijn de routes naar vier militaire oefengebieden, en naar de kennisinstituten nabij Marknesse en op luchthaven Twente airport, aangewezen.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. Met deze aangewezen locatie en routes leiden vliegactiviteiten met drones niet of nauwelijks tot merkbare effecten op de leefomgeving. Ook leidt dit niet tot conflicten met de huidige luchtruimindeling. Naar de Arnhemse Heide, Ederheide en Ginkelseheide zijn geen specifieke routes nodig omdat deze in de CTR van MLT Deelen liggen. De route richting Stroese Zand verloopt grotendeels via de CTR van Deelen en de EHR 9; voor het laatste deel van de route is een permanente corridor, die tijdelijk geactiveerd kan worden of een uitbreiding van de EHR 9, nodig. De route naar ASK kan gedeeltelijk gecombineerd worden met de route naar Marknesse tot één permanente corridor die in tijd geactiveerd kan worden. De route naar Twente Airport als permanente route die in tijd geactiveerd kan worden, maakt civiel-militaire samenwerking (versterken kennis drones optreden) goed mogelijk.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Bij de verdere uitwerking moeten de routes goed ingepast worden in het luchtruim, ook om zo efficiënt en veilig mogelijk gebruik daarvan te maken en de overlast voor andere gebruikers van het luchtruim (ook civiel) te minimaliseren. Dit vereist verder onderzoek en afstemming met het Ministerie van IenW en de MLA.

  • De combinatie met het huidige gebruik van Twente Airport en de route en naderingspunt op het vliegveld vraagt verdere uitwerking, zodat de overlast voor andere gebruikers van het luchtruim (ook civiel) kunnen worden geminimaliseerd.

Bij de verdere uitwerking van deze behoefte hecht Defensie aan goede interactie en communicatie met de omgeving, omdat dit een nieuwe activiteit betreft. Ook zal in de vervolgfase de mogelijkheid van medegebruik door civiele drones worden onderzocht; deze mogelijkheid zal binnen de context van de maximaal aantal onderzochte vliegbewegingen worden beschouwd, waarbij goed zal worden gekeken naar schuurpunten met militair gebruik. Ook zal gezamenlijk met de regio worden verkend of er een combinatie te maken is met innovatieve bedrijven en instellingen als het gaat om de ontwikkeling van drones.

8.2.11 Behoefte 11: laagvlieggebieden helikopters

Defensie heeft behoefte aan meer laagvlieggebieden voor helikopters. Dit is noodzakelijk vanwege het veranderende dreigingsbeeld, waarbij het steeds belangrijker wordt om onopgemerkt te blijven tijdens helikoptervluchten. Door laag te vliegen, kan de kans dat onze helikopters worden opgemerkt door vijandelijke radarsystemen aanzienlijk worden verkleind. Om dit goed te kunnen beoefenen is meer diversiteit in laagvlieggebieden nodig. Vooral om afwisseling in de training te faciliteren en om ruimte te bieden aan de structurele toename van het aantal laagvlieguren zonder dit enkel af te wentelen op de bestaande laagvlieggebieden.

De 12 bestaande laagvlieggebieden voor helikopters en 8 nieuwe laagvlieggebieden helikopters zijn de definitief aangewezen gebieden voor invulling van de behoefte.

Over deze gebieden wordt jaarlijks 2.500 vlieguren verdeeld. Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. Met deze gebieden is Defensie in staat om voldoende trainingsvluchten uit te kunnen voeren, met daarbij voldoende variëteit tussen landschappen. Ook kan door toevoeging van nieuwe gebieden hinder beter worden gespreid. De meeste van deze gebieden liggen op maximaal 30 minuten (60km) vliegen vanaf Vliegbasis Gilze-Rijen, Maritiem vliegkamp de Kooy en (MLT) Deelen.

Defensie ziet in alle nieuwe gebieden voldoende mogelijkheden om deze als helikopter laagvlieggebied te gebruiken. De acht nieuwe gebieden verschillen van elkaar in woningdichtheid, aanwezigheid van natuur, stiltegebieden en energieopgaven. Deze functies zien we ook terug in de bestaande laagvlieggebieden, wat laat zien dat de verschillende functies naast elkaar kunnen bestaan, mits daar goede afstemming over plaatsvindt.

Door de uitbreiding met acht extra helikopterlaagvlieggebieden kan voor alle laagvlieggebieden worden volstaan met een ‘licht’ planologisch regime, waarbij rekening moet worden gehouden met de belangen van Defensie in deze gebieden. Dat houdt in dat bij een omgevingsplanwijziging binnen een laagvlieggebied er rekening gehouden moet worden of deze wijziging het laagvlieggebied significant beïnvloedt. Dit betekent bijvoorbeeld dat versnippering van een laagvlieggebied door ruimtelijke ontwikkelingen zoveel mogelijk voorkomen wordt en dat overlast niet onevenredig op een bepaald gebied wordt afgewenteld. Met een dergelijke bepaling worden bepaalde opgaven niet op voorhand uitgesloten. Binnen dit planologisch regime is en blijft daarmee ruimte voor andere belangrijke opgaven, zoals windparken, hoogspanningsverbindingen of woningbouw. Dit gaat lokaal mogelijk ten koste van trainingswaarden, maar gezien het aantal en de omvang van de gebieden is dit in bepaalde mate verenigbaar. Het planologisch regime gaat vooral uit van een goede en tijdige afstemming met Defensie in geval van grootschalige ontwikkelingen of bouwwerken die de hoogte ingaan zoals windmolens of een hoogspanningsverbinding.

De 12 bestaande helikopterlaagvlieggebieden en 8 nieuwe helikopterlaagvlieggebieden die onderdeel uitmaken van het voorkeursalternatief zijn opgenomen in de detailkaartenbundel. In de onderstaande tabel is het maximaal beoogd aantal vlieguren per jaar per laagvlieggebied weergegeven, op basis van de gebiedsanalyse die in het planMER is uitgevoerd, passend bij de omvang van de gebieden, het gewenste gebruik en spreiding over Nederland. Dit zijn de maximum aantallen. In de praktijk zullen de 2500 laagvlieguren per jaar hierbinnen worden verdeeld.

Nr Bestaande nr laagvliegebieden

Maximaal beoogd aantal vlieguren per jaar

Nr nieuwe laagvliegebieden

Maximaal beoogd aantal vlieguren per jaar

B1

< 125

N1

< 125

B2

< 500

N2

< 125

B3

< 500

N3

< 500

B4

< 125

N4

< 500

B5

< 125

N5

< 500

B6

< 500

N6

< 125

B7

< 125

N7

< 125

B8

< 125

N8

< 125

B9

< 125

 
 

B10

< 125

 
 

B11

< 125

 
 

B12

< 125

 
 

Tabel 8.2.1: Bestaande en nieuwe laagvlieggebieden inclusief maximaal beoogd gebruik

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • In de vervolgfase zal de concrete verdeling van vlieguren over de helikopter- laagvlieggebieden afhankelijk zijn van de vergunning. Hiervoor wordt in de vervolgfase nader onderzoek gedaan naar de kwetsbare gebieden (met name N2000) in de laagvlieggebieden.

  • Met betrokken ministeries, provincies en gemeenten zal het benodigde juridisch-planologische regime voor deze gebieden worden uitgewerkt.

  • De inpassing van de laagvlieggebieden vraagt om een zorgvuldige overgang, waarbij zoveel als mogelijk rekening wordt gehouden met de omgeving en de omgeving kans krijgt om te wennen aan nieuwe helikopteractiviteiten.

  • Het is voor de omgeving nodig om beter inzicht te krijgen in wanneer en in welk gebied laagvliegactiviteiten gepland staan. Defensie versterkt hiervoor het omgevingsmanagement en onderzoekt de mogelijkheden om de informatieverstrekking te verbeteren.

  • In de vervolgfase is verdere afstemming met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), de MLA en betrokkenheid van diverse stakeholders nodig over een zo efficiënt en veilig mogelijk civiel luchtruimgebruik (waaronder naderingen en vertrek van luchthavens en General Aviation).

8.2.12 Behoefte 12: helikopterlandingsplaatsen

Defensie heeft behoefte aan meer mogelijkheden om met helikopters te landen op militaire oefenterreinen (helikopterlandingsplaatsen). Het betreft zowel een uitbreiding van het aantal vergunde vliegtuigbewegingen van 5.320 naar 24.000 per jaar als het vergroten van flexibiliteit voor het landen op die oefenterreinen. Daarnaast is het belangrijk dat er ook meer diversiteit aan terreinen beschikbaar is voor het oefenen van landen met helikopters, zoals zandvlakte, verstedelijkt gebied en kustgebied.

32 militaire oefenterreinen zijn aangewezen als definitieve locaties voor invulling van de behoefte, waarbij op ieder oefenterrein specifieke gebieden zijn aangewezen waar flexibel geland kan worden met helikopters.

Onderdeel van de invulling van de behoefte is het flexibel kunnen opstijgen en landen op specifieke gedeelten van de oefenterreinen, waarbij rekening gehouden is met het beperken van geluidshinder voor de omgeving. De belangrijkste overweging hierbij is geweest dat de wettelijke hindernorm voor omwonenden niet wordt overschreden door het aantal landingen per jaar met helikopers. Het maximum beoogd gebruik is daar mede op gebaseerd en is in lijn met de onderzoeksresultaten.

De 32 oefenterreinen zijn opgenomen in de detailkaartenbundel. In de tabel hieronder staan alle helikopterlandingsterreinen opgenomen, waarbij per terrein bandbreedtes zijn opgenomen om een betere duiding te geven van het aantal vliegbewegingen per jaar. De volledige behoefte van 24.000 vliegbewegingen per jaar wordt in de praktijk vervolgens verdeeld binnen deze bandbreedtes.

Militair oefenterrein

Van - tot (aantal vliegbewegingen per jaar)

Artillerie Schietkamp

150 - 750

OT Arnhemse Heide

750 - 1.500

OT Beekhuizerzand

750 - 3.500

OT De Vijf Eiken

150 - 750

OT De Vlasakkers

750 - 3.500

OT Ederheide

750 - 3.500

OT Ginkelse Heide

750 - 3.500

OT Ermelosche Heide

750 - 1.500

OT Garderenseveld

150 - 750

OT Leusderheide

750 - 3.500

OT Marnewaard

750 - 1.500

OT Oirschotse Heide

3.500 - 8.500

OT Stroese Zand

750 - 1.500

OT Waalsdorpervlakte

0 - 150

OT Woldberg/ Vliegstrip

0 - 150

Schietrange Vliehors

150 - 750

Infanterie Schietkamp

150 - 750

Kamp De Kiek

0 - 150

OT De Haar

750 - 1.500

OT De Zande

0 - 150

OT Havelte-Oost

150 - 750

OT Havelte-West

150 - 750

OT Het Groote Veld

0 - 150

OT Langenboom

0 - 150

OT Olst-Welsum

0 - 150

OT Rucphense Heide

3.500 - 8.500

OT Vrachelse Heide

150 - 750

OT Vughtse Heide

150 - 750

OT Wezeperberg

750 - 3.500

OT Woensdrechtse Heide

150 - 750

Overdiepsepolder

150 - 750

Springterrein Schaijk

0 - 150

Totaal

16.900 - 54.490

Tabel 8.2.2: Maximaal beoogd gebruik helikopterlandingen per militair oefenterrein

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • Vanwege de ligging van oefenterreinen in natuurgebieden zijn (beperkte) effecten op natuur door helikopterlandingen niet uit te sluiten. Hiervoor is aanvullend onderzoek nodig.

8.2.13 Behoefte 13: korte/smalle onverharde landingsbaan tactisch luchttransport

Er is behoefte aan een korte/ smalle onverharde landingsbaan (dirtstrip) voor het oefenen van tactische landingen met tactische transportvliegtuigen. Ook opleiding en training van grondeenheden in het controleren en geschikt kunnen maken van een dirtstip is onderdeel van de behoefte. De onverharde landingsbaan is essentieel om tactische transporteenheden optimaal voor te kunnen bereiden op hun inzet in crisisomstandigheden. Juist omdat deze eenheden vaak ad hoc en met zeer korte reactietijden worden ingezet, is het belangrijk dat zij vlak voor vertrek nog kunnen oefenen onder realistische omstandigheden, die de uitdagingen van ruwe, onvoorbereide terreinen nabootsen. Een dergelijke onverharde landingsbaan biedt de mogelijkheid om vaardigheden zoals precisielandingen, omgang met verminderde remcapaciteit en het veilig opereren in stofrijke omgevingen, vlak voorafgaand aan inzet, te trainen. Daarmee wordt niet alleen de operationele paraatheid vergroot, maar ook de veiligheid van de bemanning en materieel tijdens daadwerkelijke missies in complexe en onvoorspelbare situaties verbeterd.

MLT Deelen is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte met maximaal 240 vliegbewegingen per jaar.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. MLT Deelen is een bestaande vliegbasis met een aangewezen beperkingsgebied en geluidscontour. De nieuwe activiteit past daar ruim binnen. Vanuit militair perspectief draagt een onverharde landingsbaan op deze locatie het beste bij aan de getraindheid van de diverse grond- en luchteenheden. MLT Deelen ligt op een gunstige afstand van Vliegbasis Eindhoven, waar de tactische luchttransportcapaciteit van Defensie is gestationeerd. Ook ligt de locatie nabij de landmachteenheden van de Luchtmobiele Brigade in Schaarsbergen, die oefenen om de landingsbaan te beoordelen en gereed te maken voor een start of landing, en andere snel inzetbare eenheden. Realisatie op MLT Deelen heeft synergievoordelen, omdat faciliteiten reeds op deze locatie aanwezig of goed te organiseren zijn, waardoor de investeringskosten van het realiseren van de behoefte lager blijven. Bovendien ligt er al een korte verharde landingsbaan die, vooruitlopend op de aanleg van een onverharde landingsbaan, gebruikt kan worden voor het beoefenen van korte landing- en opstijgprocedures.

Op geluid voor omwonenden scoort MLT Deelen goed. In de nabijheid van MLT Deelen ligt een beperkt aantal woningen, de effecten van 240 vliegbewegingen zijn hiervoor zeer beperkt.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Door het gebruik met luchttransport wordt meer geluid op MLT Deelen geproduceerd dan in de huidige situatie. De huidige geluidszone biedt hiervoor voldoende ruimte. Er kan wel sprake zijn van (beperkte) toename van geluidshinder voor omwonenden en recreatie.

  • Vanwege de ligging nabij Natura 2000-gebied kan verstoring voor diersoorten die op de Veluwe leven kan aan de orde zijn.

  • De verplaatsing leidt daarnaast tot een bijdrage van stikstofdepositie aan Natura 2000-gebied De Veluwe. De mogelijke negatieve natuureffecten hiervan zijn een aandachtspunt.

8.3 Definitief aangewezen locaties locatiespecifieke behoeften

Dit deel van het programma bevat 44 ruimtebehoeften van Defensie die gekoppeld zijn aan een specifieke defensielocatie of een specifiek gebied. Deze behoeften slaan neer in 31 verschillende gebieden. Dit betreft behoeften die als nieuwe activiteit op een bestaande locatie of gebied worden ingepast of meer van dezelfde activiteit die er nu al is en dan veelal een aanpassing van de vergunning en/of extra milieuruimte vergt. Bij elk van de ruimtebehoeften wordt de behoefte toegelicht, en wordt de gekozen definitief aangewezen locatie geschetst. Vervolgens wordt onderbouwd waarom Defensie voor deze locatie kiest.

Op het volgende kaartbeeld worden de definitief aangewezen locaties voor de locatiespecifieke behoeften weergegeven.

De detailbundel met de kaarten per behoefte is als bijlage toegevoegd.

8.3.1 Locatiespecifieke behoefte 1: uitbreiding oefengebied voor grotere/veelzijdigere oefeningen op, in en boven het water EHD 42

Defensie heeft behoefte aan meer mogelijkheden dan nu mogelijk is om de gereedstelling van de marine te versterken in de huidige maritieme oefengebieden op de Noordzee. De wapensystemen die getest moeten worden, krijgen een steeds langere dracht. Daarnaast is er behoefte om vanaf zee op landdoelen te kunnen schieten, en veilig gebruik te kunnen maken van de Vliehors range. Ook is er behoefte om in groter verband (meerdere schepen en vliegtuigen) tegelijkertijd op, onder- en bovenwater te kunnen oefenen. De huidige omvang van het oefengebied EHD 42 voorziet hierin onvoldoende en moet worden uitgebreid. Voor deze uitbreiding geldt in tegenstelling tot het huidige EHD 42 dat multifunctioneel ruimtegebruik het uitgangspunt is.

De uitbreiding van de EHD 42 in zuidwestelijke richting, met locaties B en C, is definitief aangewezen voor invulling van deze behoefte.

Met het NPRD wordt voor het schieten vanuit EHD 42 op de Vliehors geen locatie aangewezen. Dit gedeelte van de behoefte wordt met het NPRD dus niet ingevuld.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. Met deze uitbreiding wordt in combinatie met de invulling van locatiespecifieke behoefte 2 een aaneengesloten zone gecreëerd waarmee voor het grootste gedeelte invulling kan worden gegeven aan de behoefte. De behoefte om vanuit het maritieme oefengebied op de Vliehors te schieten is hier geen onderdeel van. De behoefte blijft onverminderd aanwezig, maar is op basis van de huidige uitgangspunten niet uitvoerbaar. Dit wordt met name veroorzaakt door de huidige omvang en inrichting van de Vliehors range, en de effecten van de onveilige gebieden op de andere ruimtegebruikers tussen de maritieme oefengebieden en de Vliehors (civiele en militaire luchtvaart en scheepvaartroutes). Defensie zal moeten bezien in hoeverre dit gedeelte van de behoefte op een andere wijze ingevuld kan worden.

Bij de realisatie van de behoefte op deze locatie zijn enkele aandachtspunten waarmee bij de verdere ontwikkeling en inpassing rekening moet worden gehouden:

  • Een deel van het gebied ligt in Natura 2000-gebied Friese Front, net als het huidige EHD 42 oefengebied. De inpassing van deze behoefte kan bij elk van de gebieden effecten hebben op vogels die afhankelijk zijn van het Natura 2000-gebied Friese Front. Dit is binnen het bestaande oefengebied ook het geval. De mitigerende maatregelen zoals daarvoor van toepassing zullen ook gelden voor het uitbreidingsgebied in het Friese Front.

  • Realisatie van de behoefte heeft effecten op andere ruimtegebruikers, omdat in de huidige situatie sprake is van ander gebruik: visserij, scheepvaart, olie- en gaswinning, toekomstige CO2-opslag en helikopterroutes. Multifunctioneel ruimtegebruik blijft mogelijk in de aaneengesloten zone tussen EHD-41 en EHD 42. De invulling hiervan wordt afgestemd met deze sectoren en zal zo nodig worden vastgelegd in het Programma Noordzee 2028-2033. De uitbreiding van de defensieactiviteiten zal op operationeel en logistiek niveau afstemming behoeven om veilig te kunnen plaatsvinden. Hiervoor zullen aanvullende afspraken worden opgesteld. Deze uitbreiding van de defensieactiviteiten zal niet tot gevolg hebben dat er een extra vergunningplicht voor mijnbouwactiviteiten wordt geïntroduceerd.

8.3.2 Locatiespecifieke behoefte 2: uitbreiding defensieactiviteiten voor grotere/veelzijdigere oefeningen inclusief drones met corridors op het water naar, in en boven het water EHD 41

Defensie heeft behoefte aan meer mogelijkheden dan nu mogelijk is om de gereedstelling van de marine te versterken in de huidige maritieme oefengebieden op de Noordzee. De wapensystemen die getest moeten worden, krijgen een steeds langere dracht. Daarnaast is er behoefte om vanaf zee op landdoelen te kunnen schieten, en veilig gebruik te kunnen maken van de Vliehors range. Ook is er behoefte om in groter verband (meerdere schepen en vliegtuigen) tegelijkertijd op, onder- en bovenwater te kunnen oefenen. De huidige omvang van het oefengebied EHD 41 voorziet hierin onvoldoende en moet worden uitgebreid. Voor deze uitbreiding geldt in tegenstelling tot het huidige EHD 41 dat multifunctioneel ruimtegebruik het uitgangspunt is.

De uitbreiding van de EHD 41 in noordelijke richting, locatie B, is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte.

Met het NPRD wordt voor invulling van het schieten vanuit EHD 41 op de Vliehors geen locatie aangewezen. Dit gedeelte van de behoefte wordt met het NPRD dus niet ingevuld.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. Met deze uitbreiding wordt in combinatie met de invulling van locatiespecifieke behoefte 1 een aaneengesloten zone gecreëerd waarmee voor het grootste gedeelte invulling kan worden gegeven aan de behoefte. De behoefte om vanuit het maritieme oefengebied op de Vliehors te schieten is hier geen onderdeel van. De behoefte blijft onverminderd aanwezig, maar is op basis van de huidige uitgangspunten niet uitvoerbaar. Dit wordt met name veroorzaakt door de huidige omvang en inrichting van de Vliehors range, en de effecten van de onveilige gebieden op de andere ruimtegebruikers tussen de maritieme oefengebieden en de Vliehors (civiele en militaire luchtvaart en scheepvaartroutes). Defensie zal moeten bezien in hoeverre dit gedeelte van de behoefte op een andere wijze ingevuld kan worden.

Bij de realisatie van de behoefte op deze locatie is er een aandachtspunt, waarmee bij de verdere ontwikkeling en inpassing rekening moet worden gehouden:

  • Realisatie van de behoefte heeft effecten op andere ruimtegebruikers, omdat in de huidige situatie sprake is van ander gebruik: visserij, scheepvaart, olie- en gaswinning, toekomstige CO2-opslag en helikopterroutes. Multifunctioneel ruimtegebruik blijft mogelijk in de aaneengesloten zone tussen EHD 41 en EHD-42. De invulling hiervan wordt afgestemd met deze sectoren en zal zo nodig worden vastgelegd in het Programma Noordzee 2028-2033. De uitbreiding van de defensieactiviteiten zal op operationeel en logistiek niveau afstemming behoeven om veilig te kunnen plaatsvinden. Hiervoor zullen aanvullende afspraken worden opgesteld. Deze uitbreiding van de defensieactiviteiten zal niet tot gevolg hebben dat er een extra vergunningplicht voor mijnbouwactiviteiten wordt geïntroduceerd.

8.3.3 Locatiespecifieke behoefte 3: schieten met Apache en MQ-9 op Vliehors Range, gemeente Vlieland

De behoefte van Defensie is om met de MQ-9 en de Apache gevechtshelikopter op de Vliehors Range te kunnen schieten met extra munitiesoorten: Advanced Precision Kill Weapon System (APKWS) en Hellfire (raketten) en GBU-12 en GBU-49 (bommen). Dit is momenteel niet mogelijk op de huidige schietrange.

Met het NPRD wordt voor het gebruik van de wapensystemen APKWS en Hellfire geen locatie aangewezen. Dit gedeelte van de behoefte wordt met het NPRD dus niet ingevuld.

De Vliehors schietrange is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte met de GBU-12 en GBU-49.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. De GBU-12 en GBU-49 passen binnen de vergunde onveilige zone. Uit onderzoek blijkt dat t.o.v. de referentiesituatie geen aanvullende effecten optreden. Het schieten met hellfires en APKWS op deze locatie brengt een te groot onveilig gebied met zich mee en zou daarmee ten koste gaan van andere ruimtefuncties, zoals wonen en recreëren. De behoefte om met hellfires te schieten blijft onverminderd aanwezig, maar zal niet met het NPRD in Nederland worden gerealiseerd. Defensie zal moeten bezien in hoeverre dit gedeelte van de behoefte op een andere wijze ingevuld kan worden.

8.3.4 Locatiespecifieke behoefte 4: herziening/aanpassingen onveilige zone; nu deels nog gebaseerd op voormalige cavalerie schietkamp Vliehors Range, gemeente Vlieland

Defensie heeft behoefte aan een verruiming van de onveilige zone op de Vliehors range voor het benodigd gebruik met de huidige en toekomstige wapensystemen. De bestaande onveilige zone van de Vliehors range is hiervoor niet toereikend. Aanpassing van de Omgevingsregeling is nodig.

De herziene onveilige zone rondom Vliehors range is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte.

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. De behoefte betreft geen intensivering van het gebruik op de Vliehors range en leidt niet tot negatieve milieueffecten.

8.3.5 Locatiespecifieke behoefte 5: uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten vliegbasis Leeuwarden, gemeente Leeuwarden, en verlenging van de baan

De behoefte bestaat uit twee delen. Defensie heeft ten eerste de behoefte aan meer grondgebonden geluid op vliegbasis Leeuwarden. Dit is nodig voor meer proefdraaien met jachtvliegtuigen en het gebruik van grondvoertuigen en gronduitrusting. Dit is nodig voor operaties met Nederlandse jachtvliegtuigen maar ook voor gezamenlijk optreden met bondgenoten tijdens grootschalige oefeningen als Frisian Flag en Ramstein Flag. Ten tweede heeft Defensie de behoefte om de secundaire baan op Vliegbasis Leeuwarden te verlengen zodat deze binnen de bestaande geluidscontour beter en vaker kan worden gebruikt.

De verlenging van de secundaire baan op Vliegbasis Leeuwarden in beide richtingen is de definitief aangewezen locatie voor de invulling van deze behoefte.

Voor de uitbreiding van grondgebonden geluid is een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

Een aantal overwegingen heeft geleid tot deze keuze. De uitbreiding van de secundaire baan biedt vliegbasis Leeuwarden meer mogelijkheden om tijdens verschillende weersomstandigheden te vliegen en het vlieggeluid meer gelijkmatig te verdelen over de bestaande geluidscontour. Daarnaast draagt een volwaardige secundaire baan bij aan de vliegveiligheid tijdens start en landing of als de hoofdbaan door onvoorziene omstandigheden niet beschikbaar is. Voor de uitbreiding van de secundaire baan zijn de onderzochte uitbreidingsrichtingen in beide richtingen nodig.

Bij de realisatie van de behoefte op deze locatie zijn enkele aandachtspunten, waarmee bij de verdere ontwikkeling en inpassing rekening moet worden gehouden:

  • Voor wat betreft de verlenging van de secundaire baan kan realisatie van de behoefte niet zonder gevolgen voor de omgeving gerealiseerd worden. 46 ha agrarische grond en 1 ha overig zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming.

  • Beide uitbreidingsrichtingen zijn in het bestemmingsplan (geheel of gedeeltelijk) aangewezen als archeologisch waardevol.

  • De ligging van een aardgasleiding in de oostelijke uitbreidingsrichting (uitbreidingsgebied B).

  • Bij het gebruik van de secundaire baan is bestaande woningbouw, omgeving Tsjessingawei, in de oostelijke richting een aandachtspunt. Het gebruik van de secundaire baan moet passend worden gemaakt binnen de bestaande geluidscontour.

Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de benodigde uitbreiding van de milieuruimte, is tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd met als doel om de geluidseffecten op de omgeving nader in kaart te brengen en eventueel benodigde mitigerende maatregelen vast te kunnen stellen. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de 9 specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.3.6 Locatiespecifieke behoefte 6: beperkingengebied rondom vliegbasis Leeuwarden (specifiek de outer horizontal surface)

Defensie heeft de behoefte om rondom Vliegbasis Leeuwarden het beperkingengebied Vliegbasis Leeuwarden, de zogenaamde outer horizontal surface (OHS), juridisch vast te leggen. Dit houdt in dat binnen een straal van 15 km rondom deze vliegbasis in beginsel geen gebouwen of bouwwerken hoger dan 150 meter gerealiseerd mogen worden als dat ten koste gaat van de vliegveiligheid. Dit beleid is gebaseerd op de door burgerluchtvaartorganisatie ICAO14 van de Verenigde Naties (VN) voorgeschreven beperkingengebieden.

Het beperkingengebied OHS rond de Vliegbasis Leeuwarden is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste overweging bij deze keuze is geweest dat realisatie nodig is voor de vliegveiligheid. Ook leidt dit tot meer veiligheid op de grond door een kleinere kans op ongelukken met vliegtuigen. De impact van een OHS op andere ruimtegebruikers en -vragers in de regio is gering. De mogelijkheid voor hoge objecten is door de provincie Friesland beleidsmatig al beperkt. De invulling van de behoefte leidt niet tot aanzienlijke milieueffecten.

Voor eventuele toekomstige bouwontwikkelingen in dit gebied hoger dan 150 meter is eerst een positieve beoordeling nodig over de effecten op de vliegveiligheid.

8.3.7 Locatiespecifieke behoefte 7: uitbreiden Schietbaan Marnewaard t.b.v. schieten dynamisch met voertuigen, gemeente Het Hogeland

Defensie heeft de behoefte om naast de vaste schietpunten op schietbaan Marnewaard ook te kunnen schieten vanaf voertuigen die rijden en verschillende vuurposities innemen. Daarnaast heeft Defensie de behoefte om zes weken per jaar meer te kunnen oefenen (van 14 naar 20 weken per jaar).

Schietbaan Marnewaard is de definitief aangewezen locatie voor invulling van deze behoefte.

De belangrijkste overweging hiervoor is geweest dat inpassing van deze behoefte geen fysieke uitbreiding vraagt van de bestaande schietbaan of verandering van het bestaande onveilig gebied op de Waddenzee. De schietbaan Marnewaard is een belangrijke schietbaan voor het oefenen en trainen met voertuiggebonden wapens. Door de realisatie van deze behoeften kan realistischer worden geoefend en is Defensie in staat om de benodigde groei van het aantal schutters te faciliteren.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte op deze locatie zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • In de directe nabijheid van de schietbaan Marnewaard liggen Natura 2000-gebieden en UNESCO Werelderfgoed. Geluidshinder en geluidsverstoring zullen met name door de toename van het aantal schoten en schietdagen toenemen. Deze effecten zijn daarom onderzocht. Uit het onderzoek blijkt echter dat deze toename niet leidt tot significante effecten voor de natuur.

  • In de directe nabijheid van de schietbaan Marnewaard liggen ook woningen en recreatieparken. Geluidshinder zal met name door de toename van het aantal schoten en schietdagen toenemen. Deze effecten zijn daarom onderzocht. Uit het onderzoek blijkt echter dat deze toename niet leidt tot significante effecten.

8.3.8 Locatiespecifieke behoefte 8: EHR 8 uitbreiden en gereedmaken voor oefenen met onbemande vaartuigen op en in het water inclusief corridors

Defensie heeft de behoefte om vanuit de haven van Den Helder naar het bestaande maritieme oefengebied EHR8 te kunnen varen met onbemande vaartuigen. Het gaat hier alleen over de overtocht naar de EHR 8. In de EHR 8 oefent Defensie reeds met bemande en onbemande vaartuigen.

De aanpassing van de regelgeving is de definitieve wijze van invulling voor deze behoefte.

Met het NPRD wordt voor de fysieke uitbreiding van de EHR 8 of voor specifieke corridors voor onbemande vaartuigen geen locatie aangewezen.

De belangrijkste overweging hiervoor is geweest dat er voor deze behoefte geen extra impact op de omgeving is ten opzichte van de bestaande situatie. Voor het voorkeursalternatief is alleen een aanpassing van regelgeving nodig om met onbemande vaartuigen te mogen varen, hiervoor is geen corridor of vergroting van de EHR 8 nodig. De aard van de oefeningen die in dit gebied en op de Noordzee plaatsvinden, veranderen niet. Omdat de aard van de oefening niet wijzigt met een onbemand vaartuig, blijkt uit het onderzoek ook dat de effecten hiervan op huidige activiteiten en natuurwaarden in de Noordzee niet anders zijn dan de huidige vergunde situatie voor bemande vaartuigen.

8.3.9 Locatiespecifieke behoefte 9: leerfaciliteit alternatieve brandstoffen, Den Helder, gemeente Den Helder

Defensie moet investeren in kennisopbouw over nieuwe brandstoffen voor de scheepvaart. Om deze kennis op te bouwen zijn aanvullende faciliteiten nodig om onderzoek uit te voeren naar nieuwe scheepsbrandstoffen zoals (bio)methanol. Op het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM) in Den Helder bevinden zich de huidige faciliteiten en onderzoeksopstellingen waarmee onderzoeken worden uitgevoerd naar motoren op dieselolie. Deze moeten worden uitgebreid.

Het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM) is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

Uit het onderzoek blijkt dat de risicocontouren geen objecten van derden raken.

8.3.10 Locatiespecifieke behoefte 10: beperkingengebied rondom MVK de Kooy (specifiek de outer horizontal surface)

Defensie heeft de behoefte om rondom maritiem vliegkamp De Kooy het beperkingengebied rondom MVK De Kooy, de zogenaamde outer horizontal surface (OHS), juridisch vast te leggen. Dit houdt in dat binnen een straal van 5,1 km rondom deze vliegbasis in beginsel geen gebouwen of bouwwerken hoger dan 150 meter gerealiseerd mogen worden als dat ten koste gaat van de vliegveiligheid. Dit beleid is gebaseerd op de door VN-burgerluchtvaartorganisatie ICAOvoorgeschreven.

Het beperkingengebied OHS rond de MVK De Kooy is definitief aangewezen voor invulling van deze behoefte.

De belangrijkste overweging bij deze keuze is geweest dat realisatie nodig is voor de vliegveiligheid. Ook leidt dit tot meer veiligheid op de grond door een kleinere kans op ongelukken met vliegtuigen. De OHS heeft geen impact op plannen in de omgeving van De Kooy in relatie tot de Regionale Energie Strategie (RES). Er zijn nu ook geen plannen voor gebouwen hoger dan 150 meter.De invulling van de behoefte leidt niet tot aanzienlijke milieueffecten.

Voor eventuele toekomstige bouwontwikkelingen in dit gebied hoger dan 150 meter is eerst een positieve beoordeling nodig over de effecten op de vliegveiligheid.

8.3.11 Locatiespecifieke behoefte 11: Breezanddijk groei beproevingen IJsselmeer, Afsluitdijk, gemeente Súdwest Fryslân

Door het vergroten van de munitievoorraden, de aankoop van nieuwe wapensystemen en de groei van de krijgsmacht is meer ruimte nodig voor beproevingen van wapens en munitie op het IJsselmeer (in de EHR 49 Breezanddijk). Het gaat hierbij ten eerste om een toename van het aantal schoten en schietdagen in de EHR 49, van zestig naar negentig schietdagen per jaar. Ten tweede gaat het om een verbreding van het huidige EHR 49 voor het beter kunnen testen van munitie met spreidingseffecten. Ten derde gaat het om het verlengen van de EHR 49 voor het beter kunnen testen van munitie met een langere dracht.

De verbreding van de EHR 49 is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte.

Met het NPRD wordt voor de verlenging van de EHR 49 geen locatie aangewezen. Dit gedeelte van de behoefte wordt met het NPRD dus niet ingevuld.

Voor de intensivering van het gebruik voor het aantal schoten en schietdagen is een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

De belangrijkste overweging bij de keuze om verlenging van de EHR 49 niet op te nemen in het voorkeursalternatief is geweest dat de effecten van munitie met een langere dracht op bewoond gebied in de omgeving van Medemblik op basis van de gestelde behoefte (PZH2000-munitie) te groot is. Defensie zal moeten bezien in hoeverre dit gedeelte van de behoefte op een andere wijze ingevuld kan worden.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • De verbreding vindt plaats in Natura 2000-gebied. De mogelijke negatieve effecten op de natuur is hierbij een aandachtspunt waarvoor in de vervolgfase aanvullend onderzoek nodig is.

  • In het verbredingsgebied ligt een aardgasleiding. In hoeverre dit beperkingen oplevert voor specifieke munitieartikelen moet in de vervolgfase worden vastgesteld.

  • Door de verbreding wordt recreatie en pleziervaart in het gebied vaker beperkt. Om deze functies goed samen te laten gaan is aanvullende afstemming met de omgeving nodig en een vroegtijdige aankondiging van dagen waarop geoefend wordt.

Voor wat betreft de intensivering van het gebruik is volledige invulling van de behoefte niet mogelijk, vanwege te hoge geluidsbelasting op de omgeving. Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de benodigde intensivering is tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd om te bepalen welke mate van intensivering mogelijk is binnen een aanvaardbaar geluidsniveau en welke mitigerende maatregelen hiervoor nodig zijn. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de 9 specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.3.12 Locatiespecifieke behoefte 12: uitbreiding kazerne Heerenveen, gemeente Heerenveen

Defensie heeft behoefte aan meer opslag voor geneeskundige middelen. Het Militair Geneeskundig Logistiek Centrum (MGLC) is verantwoordelijk voor de ondersteuning van gereedstellingsactiviteiten van de operationele commando’s door het leveren van geneeskundige artikelen die nodig zijn voor opleidingen en trainen. Het gaat hierbij vooral om meer opslag van drukhouders, zuurstof.

Kazerne Heerenveen is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

Een uitbreiding van de opslagmogelijkheden voor zuurstof leidt niet tot veiligheidsrisico’s die tot buiten het terrein reiken. Daarmee is er voldoende ruimte om binnen de huidige contour de aanvullende opslag voor zuurstof zuurstof opslag te realiseren en vervalt de uitbreidingsbehoefte.

8.3.13 Locatiespecifieke behoefte 13: vergroting van oefenterrein De Haar, gemeente Midden-Drenthe

Defensie heeft behoefte aan een vergroting van het oefenterrein De Haar. De huidige omvang van oefenterreinen is te klein om met compagniesgrootte (100 tot 150 militairen) te kunnen trainen. De benodigde fysieke ruimte is gegroeid door het gebruik van nieuwe middelen en wijze van optreden. Om het oefenterrein hiervoor beter geschikt te maken is een vergroting noodzakelijk van minimaal 200 tot 400 ha.

De uitbreiding van het OT De Haar met 292 ha in zuidelijke en westelijke richting is aangewezen voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste overweging bij de keuze voor dit voorkeursalternatief is om het effect op het aantal woningen, bedrijven, sociale cohesie en keteneffecten zoveel als mogelijk te minimaliseren. Aan de hand van dit uitgangspunt is het voorkeursalternatief teruggebracht naar 292 ha en wordt onderzocht in hoeverre er in de nieuwe situatie mogelijkheden zijn voor agrarisch medegebruik. Op basis hiervan zal, als onderdeel van het gebiedsproces, een pilot voor hybride landbouwgebruik op militair oefenterrein worden gestart.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Uitbreiding van het oefenterrein kan niet volledig zonder gevolgen voor de omgeving gerealiseerd worden. Het gaat hier om 261 ha agrarisch, 29 ha natuur, 2 ha overig en specifiek twee agrarische bedrijven die in het voorkeursalternatief zijn gevestigd die geamoveerd moeten worden. De impact van het amoveren van woning/bedrijven op bewoners en betrokkenen is zeer groot. In de realisatiefase van deze behoefte zal een proces worden ingericht dat aan deze impact zo goed mogelijk recht doet.

  • Uitbreiding van het oefenterrein leidt mogelijk tot hinder voor de omgeving. Mitigerende maatregelen zoals afscherming, concentratie van hindergevende activiteiten op het terrein en (gedeeltelijke) openstelling van het terrein zijn aandachtspunten voor verdere uitwerking.

  • De hydrologische situatie op oefenterrein de Haar en rondom het Witterveld is een aandachtspunt die meegenomen wordt in de verdere uitwerking.

  • Voor de uitbreidingsgebieden van oefenterrein de Haar is in het planMER onderzoek gedaan naar de effecten van helikopterlandingen. Er is echter gekozen om hiervoor vooralsnog geen voorkeursalternatief vast te leggen. De mogelijkheden voor helikopterlandingen hangen namelijk samen met de toekomstige inrichting van die uitbreidingsgebieden. Besluitvorming over helikopterlandingen in de uitbreidingsgebieden van oefenterrein Oirschotse heide wordt derhalve onderdeel van het vervolg- en gebiedsproces. Voor het bestaande oefenterreinen is met het NPRD wel een voorkeursalternatief vastgesteld voor helikopterlandingen. Zie hiervoor behoefte 12; Helikopterlandingsplaatsen.

8.3.14 Locatiespecifieke behoefte 14: Petten groei beproevingen Noordzee, gemeente Schagen

Door het vergroten van de munitievoorraden, de aankoop van nieuwe wapensystemen en de groei van de krijgsmacht is meer ruimte nodig voor beproevingen van wapens en munitie op militair schietterrein Petten. De behoefte van Defensie is tweeledig. Ten eerste gaat het om een toename van het aantal vergunde schoten en schietdagen per jaar, van twintig naar vijfenveertig schietdagen. Ten tweede gaat het om een verlenging van de schietsector in de richting van de Noordzee.

De verlenging van de schietsector Petten met variant B is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte.

Voor de intensivering van de toename van het aantal schoten en schietdagen is een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

De belangrijkste overweging voor de uitbreidingskeuze is geweest dat variant B de minste impact heeft op de scheepvaart en andere economische waarden.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • De schietsector en daarmee de te verwachten verstoringseffecten van schietoefeningen overlapt deels met het Natura 2000-gebied Noordzeekustzone.

Voor wat betreft de intensivering van het gebruik is volledige invulling van de behoefte niet mogelijk, vanwege te hoge geluidsbelasting op de omgeving. Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de benodigde intensivering is tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd om te bepalen welke mate van intensivering mogelijk is binnen een aanvaardbaar geluidsniveau en welke mitigerende maatregelen hiervoor nodig zijn. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de 9 specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.3.15 Locatiespecifieke behoefte 15: verplaatsen (in overleg met de regio) raccordement, t.b.v. voertuigen 43e Gemechaniseerde Brigade Zoekgebied ‘Groot Havelte’, gemeenten Westerveld/Steenwijkerland

De behoefte van Defensie was een nieuwe locatie voor het huidige raccordement, als gevolg van woningbouwplannen in de regio. Hiervoor zijn alternatieven onderzocht die dichterbij de kazerne zouden liggen dan het huidige raccordement.

Met het NPRD wordt voor het verplaatsten van het raccordement geen locatie aangewezen. Deze behoefte wordt met het NPRD dus niet ingevuld.

De betreffende woningbouwplannen in de gemeente worden niet doorgezet. Daarmee is de noodzaak om de huidige locatie te verplaatsen vervallen. Vanuit militair oogpunt is een eigen raccordement dichter bij de kazerne nog steeds wenselijk ten gunste van het verminderen van wegverplaatsingen. Dat belang weegt zonder aanvullende noodzaak echter niet op tegen de kosten die hiermee gemoeid zouden zijn en de gevolgen van deze verplaatsing voor de omgeving.

8.3.16 Locatiespecifieke behoefte 16: uitbreiding faciliteiten voor schieten (Koninklijke Marechaussee) Schiphol, gemeente Haarlemmermeer

Defensie heeft behoefte aan een schietbaan voor gebruik door de Koninklijke Marechaussee (KMAR) in de omgeving van de randstad. Deze behoefte komt voort uit de taakstelling die de KMAR heeft op luchthavens in Nederland.

Defensielocatie Maaldrift is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte, in combinatie met locatiespecifieke behoefte 20.

De belangrijkste overweging voor deze keuze is geweest dat deze behoefte in combinatie met de geplande opschaling van de KMAR in de Randstad gerealiseerd kan worden op één bestaand militair complex dat hiervoor geschikt kan worden gemaakt. Het gecombineerd ruimtegebruik biedt een versterkende werking voor de geplande opschaling. De realisatie van deze behoefte leidt daardoor niet tot uitbreiding op Schiphol.

8.3.17 Locatiespecifieke behoefte 17: uitbreiding raccordement ‘t Harde, gemeente Elburg

Defensie heeft de behoefte om meer materieel te vervoeren per spoor. Dit komt voort uit de toename van oefening en inzet van eenheden die per spoor verplaatsen en de rol van HNS. De huidige capaciteit aan opstelsporen en aansluiting op het spoor, zogenaamde raccordementen, is hiervoor niet toereikend.

De uitbreiding van het raccordement ‘t Harde is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte, met 4,6 ha in noordoostelijke richting van het bestaande raccordement.

De belangrijkste overweging voor deze keuze is geweest dat dit de enige realistische uitbreidingsrichting is om de behoefte te vervullen en op bestaand defensieterrein kan plaatsvinden.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • De realisatie van deze behoefte vraagt om ruimte in Natura 2000-gebied De Veluwe en leidt mogelijk tot verstoring van diersoorten.

8.3.18 Locatiespecifieke behoefte 18: uitbreiden Artillerie Schietkamp (ASK) (brede strook, Wezeperberg en Z-zijde), gemeente Elburg

Defensie heeft behoefte aan een vergroting van het Artillerie Schietkamp (ASK). De behoefte is tweeledig. Ten eerste is de huidige omvang van oefenterreinen te klein om dynamisch vanuit dekking naar de schietpunten te kunnen trainen, met gevechtsvoertuigen zoals de CV90 en de PZH2000. Hiervoor is extra fysieke ruimte nodig langs de zuidelijke en westelijke randen van het schietterrein. Ten tweede is fysieke uitbreiding nodig langs de zuidoostelijke rand van het schietterrein (de zogenaamde brede strook) voor externe veiligheid en voor het optreden van waarnemers naast het bestaande doelengebied. Het aanpassen van het ASK voor deze 2 behoeften vraagt om een uitbreiding van 650-750 ha.

De uitbreiding van het ASK met in totaal 675 ha in zuidwestelijke en zuidoostelijke richting is definitief aangewezen voor invulling van deze behoefte.

De belangrijkste overweging voor deze keuze is geweest dat in deze gebieden geen woningen geamoveerd hoeven te worden en er geen wegen permanent afgesloten hoeven te worden.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • De uitbreidingsgebieden aan de randen van het ASK liggen in Natura 2000-gebied. De gebieden B en C zijn bedoeld voor het tactisch optrekken met gevechtsvoertuigen naar de schietpunten op het ASK. Hiervoor is aanvullend natuuronderzoek nodig om de inpasbaarheid van de voorgenomen activiteiten in relatie tot de instandhoudingsdoelstellingen van het Natura 2000-gebied te kunnen bepalen.

  • De uitbreiding leidt daarnaast tot een significante bijdrage van stikstofdepositie aan Natura 2000-gebied De Veluwe. De mogelijke negatieve natuureffecten hiervan zijn een aandachtspunt.

  • Uitbreiding van het ASK kan niet zonder gevolgen voor het omliggende natuurgebied gerealiseerd worden. Circa 675 ha natuurgrond zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming.

  • In de vervolgfase zal in overleg met de regio worden gekeken naar mogelijkheden om deze gebieden (gedeeltelijk) openbaar toegankelijk te kunnen houden.

8.3.19 Locatiespecifieke behoefte 19: artillerie Schietkamp (ASK) uitbreiden met (voertuiggebonden) 120 mm mortierschieten, gemeente Elburg

Defensie heeft behoefte aan een verruiming van de oefenmogelijkheden op het Artillerie Schietkamp (ASK). De behoefte is om met 120mm mortieren te kunnen schieten vanaf gevechtsvoertuigen (zoals de CV90). Dit is nu alleen vanaf het maaiveld vergund.

Het ASK is de definitief aangewezen locatie voor invulling van deze behoefte.

Het voorzien in deze behoefte heeft geen significante veranderende effecten op de leefomgeving.

8.3.20 Locatiespecifieke behoefte 20: geplande opschaling Koninklijke Marechaussee Randstad Den Haag, Maaldrift uitbreiden, gemeente Wassenaar

De Koninklijke Marechaussee is de laatste jaren sterk gegroeid, ook in de Haagse regio. Defensie heeft behoefte aan een Integrale Beroepsvaardigheden Trainings (IBT)-centrum en een campus voor Bewaken en Beveiligen. Aangezien beide behoeften, Campus B&B en een IBT-centrum grote overeenkomsten hebben qua benodigde infrastructuur, is het de behoefte om deze te combineren tot één complex op Maaldrift en zo te komen tot een efficiënt opleiding- en trainingscentrum.

Defensielocatie Maaldrift is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste overweging voor deze keuze is geweest dat het mogelijk is om de bestaande defensielocatie Maaldrift te ontwikkelen tot een efficiënt opleiding- en trainingscentrum. Daarnaast kan de ontwikkeling op deze locatie goed worden gecombineerd met locatiespecifieke behoefte 16; uitbreiding faciliteiten voor schieten.Het gaat hierbij om een binnenschietbaan zodat de geluidseffecten op de omgeving worden geminimaliseerd. Het is mogelijk om de behoefte op het bestaande terrein te ontwikkelen en in te passen.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • De benodigde ontwikkelruimte is groter dan de beschikbare ruimte in de bestaande vergunde situatie. Het uitgangspunt voor de realisatie is dat deze plaats moet vinden binnen de bestaande begrenzing van het terrein waarbij in overleg met de gemeente zal worden gezocht naar mogelijkheden voor aanpassing van de bebouwingshoogte en het bebouwingspercentage, zodat dit passend is bij de omgeving. Hierdoor is er geen extra fysieke ruimte nodig buiten de huidige terreingrenzen.

  • De ontsluiting van het complex en de aansluiting op de bestaande lokale en provinciale wegstructuren vragen aandacht, waarbij er kansen liggen om de aanpak van andere verkeerskundige opgaven in het gebied daarin mee te nemen.

8.3.21 Locatiespecifieke behoefte 21: uitbreiding raccordement Vlasakkers, gemeente Amersfoort

Defensie heeft de behoefte om meer materieel te vervoeren per spoor. Dit komt voort uit de toename van oefening en inzet van eenheden die per spoor verplaatsen en HNS. De huidige capaciteit aan opstelplaatsen en aansluiting op het spoor, zogenaamde raccordementen, is hiervoor niet toereikend. Het terrein heeft een klein verhard deel, wat zeer weinig mogelijkheden biedt op voertuigen/containers op te stellen. Daarnaast is er op deze locatie momenteel geen mogelijkheid voor het beladen van containers. De behoefte van Defensie bestaat uit de aanleg van een punt voor containeroverslag en aanpalende voorzieningen.

De uitbreiding van het raccordement Vlasakkers is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte, met 2,5 ha aan de zuidwestzijde van het bestaande raccordement.

De belangrijkste overweging voor deze keuze is dat de uitbreiding op bestaand defensieterrein kan worden gerealiseerd en dat er vanuit milieuperspectief geen significante negatieve effecten zijn.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • De uitbreiding op deze locatie ligt binnen het NNN. Ruimtebeslag binnen deze zone moet gecompenseerd worden.

  • Realisatie heeft impact op de lokale en regionale mobiliteit en de capaciteit van de bestaande ontsluiting.

8.3.22 Locatiespecifieke behoefte 22: huisvestingen incl. faciliteiten Militaire Politie Koninklijke Marechaussee, gemeente Apeldoorn

De behoefte van Defensie is een (nieuwe) locatie voor de huisvesting van het Militaire Politie Eskadron van de KMAR. Het betreft werklocaties, voertuigen en legering. De eenheid is inmiddels opgericht, maar moet nog worden gehuisvest.

De voormalige politieacademie, locatie Kleiberg, is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste overweging voor deze keuze is geweest dat het terrein reeds een bestemming heeft die past bij de behoefte van Defensie. De locatie is door de regio aangedragen als locatiealternatief. Verder biedt de nabij gelegen Willem III Kazerne significante synergievoordelen voor de samenwerking, bedrijfsvoering en de benodigde kazernefaciliteiten.

Vanuit planMER zijn er beperkte aandachtspunten op het terrein waar rekening mee moet worden gehouden tijdens de realisatie. Het gaat hierbij met name om de aanwezige natuur en culturele- en erfgoedwaarden op het huidige terrein.

8.3.23 Locatiespecifieke behoefte 23: uitbreiden live firing mogelijkheden voor helikopters op Infanterie Schietkamp (ISK) ten behoeve van niveau 3- en 4-oefeningen Koninklijke Landmacht, gemeente Ede

De behoefte van Defensie is om met grond- en luchteenheden gezamenlijk schietoefeningen uit te kunnen voeren op het Infanterie Schietkamp. Het ISK is een vlieggebied waar Defensie reeds mag vliegen en schieten met geladen boordwapens. Momenteel is deze activiteit ook vergund op het ISK, maar de helikopters hebben in het vergunde luchtruim te weinig manoeuvreerruimte om te kunnen oefenen.

Voor de uitbreiding van live firing mogelijkheden voor helikopters op het ISK is een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de benodigde geluidsruimte en manoeuvreerruimte is tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de 9 specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.3.24 Locatiespecifieke behoefte 24: uitbreiding milieu- en geluidsruimte door intensivering van Infanterie Schietkamp (ISK) en groei krijgsmacht, gemeente Ede

De behoefte van Defensie is om het Infanterie Schietkamp meer te kunnen gebruiken als gevolg van de groei van Defensie en de invoering van nieuwe wapensystemen. Dit leidt tot een toename in gebruik van het ISK van 30% (de behoefte is om te groeien van 12,7 naar 16,5 miljoen schoten).

Voor de uitbreiding van milieu- en geluidsruimte op het ISK is een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

Op basis van het verrichte onderzoek voor deze behoefte in aanloop naar het ontwerp NPRD is geconstateerd dat er significante geluidseffecten kunnen optreden bij invulling van de volledige behoefte. Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de benodigde uitbreiding van de milieu- en geluidsruimte is tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd met als doel om hiervoor benodigde mitigerende maatregelen vast te kunnen stellen. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de 9 specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.3.25 Locatiespecifieke behoefte 25: uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NAVO-normering depot Markelo en het truck loading station Markelo Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Hof van Twente

De behoefte van Defensie is om te voldoen aan de gestelde NAVO-normering voor brandstofdepots. Hiervoor is het nodig om de afstanden tussen de hekwerken en de brandstofdepots te vergroten. Uit voortschrijdend inzicht is gebleken dat het hier alleen gaat om NAVO-normering voor alleen het depot, niet voor het truck loading station.

De uitbreiding van de DPO-locatie Markelo (depot Markelo) met circa 3 ha is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste afweging bij deze keuze is enerzijds het voldoen aan de gestelde NAVO-normering en anderzijds de veroorzaakte effecten op de leefomgeving te minimaliseren. Om invulling te geven aan NAVO-regelgeving moeten aanvullende gronden worden aangekocht en infrastructurele aanpassingen worden doorgevoerd (verplaatsen hekwerken en aanpassing van gebouwen/depots). Hiermee kan worden voorkomen dat woningen moeten worden geamoveerd.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • Uitbreiding op het depot kan naar verwachting niet zonder gevolgen voor landbouwgebied gerealiseerd worden. Circa 3 ha agrarische grond zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming.

8.3.26 Locatiespecifieke behoefte 26: uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NAVO-normering depot Klaphek Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Lopik

De behoefte van Defensie is om te voldoen aan de gestelde NAVO-normering voor brandstofdepots. Hiervoor is het nodig om de afstanden tussen de hekwerken en de brandstofdepots te vergroten.

De uitbreiding van de DPO-locatie Klaphek (depot Klaphek) met circa 5 ha is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste afweging bij deze keuze is enerzijds het voldoen aan de gestelde NAVO-normering en anderzijds de veroorzaakte effecten op de leefomgeving te minimaliseren. Om invulling te geven aan NAVO-regelgeving moeten infrastructurele aanpassingen worden doorgevoerd (verplaatsten hekwerken en aanpassing van gebouwen/depots). De benodigde grond voor uitbreiding is reeds in het bezit van Defensie. Vanuit milieuperspectief leidt deze behoefte verder niet tot aanzienlijk negatieve milieueffecten. Hiermee kan worden voorkomen dat woningen moeten worden geamoveerd of doorgaande wegen moeten worden afgesloten.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • Uitbreiding op het depot kan niet zonder gevolgen voor het omliggende landbouwgebied gerealiseerd worden. Circa 4 ha agrarische grond en 1 ha overig zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming.

8.3.27 Locatiespecifieke behoefte 27: extra milieuruimte voor helikopteractiviteiten op MLT Deelen gemeente Arnhem

Defensie heeft behoefte aan extra milieuruimte op MLT Deelen voor grond- en luchtgebonden activiteiten. Deze ruimte is nodig als gevolg van de onderliggende behoefte van Defensie om meer helikoptervluchten op MLT Deelen uit te kunnen voeren voor het versterken van de gereedstelling en inzet. Het betreft een toename tot maximaal 14.200 helikoptervliegbewegingen binnen de vergunde geluidscontour.

MLT Deelen is de definitief aangewezen locatie voor invulling tot maximaal 14.200 helikopterbewegingengen.

De belangrijkste overweging bij deze keuze is geweest dat MLT Deelen de mogelijkheid geeft om gezamenlijk met grondtroepen op locatie te trainen. Door helikopterbewegingen te verplaatsten van Gilze Rijen naar Deelen zijn er minder ferry-vluchten benodigd wat ten goede komt aan de gereedstelling van de diverse eenheden. Ook kan MLT Deelen hierdoor beter als springplank worden gebruikt voor de noordelijke laagvliegoefengebieden wat leidt tot een betere spreiding van helikoptergeluid en meer operationele afwisseling. Daarnaast ontlast het in enige mate de omgeving van Vliegbasis Gilze-Rijen.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Door het verplaatsen van helikopterbewegingen wordt meer geluid op MLT Deelen geproduceerd dan in de huidige situatie. De huidige geluidszone biedt hiervoor voldoende ruimte. Er kan wel sprake zijn van (beperkte) toename van geluidshinder voor omwonenden en recreatie.

  • Verstoring voor diersoorten die op de Veluwe leven kan aan de orde zijn.

  • De verplaatsing leidt daarnaast tot een significante bijdrage van stikstofdepositie aan Natura 2000-gebied De Veluwe. De mogelijke negatieve natuureffecten hiervan zijn een aandachtspunt, ook in samenhang met de andere ruimtelijke defensieontwikkelingen en -activiteiten in het gebied.

8.3.28 Locatiespecifieke behoefte 28: beperkingengebied rondom MLT Deelen (specifiek de outer horizontal surface)

Defensie heeft de behoefte om rondom (MLT) Deelen het beperkingengebied (beperkingengebied Militair Luchtvaartterrein Deelen), de zogenaamde outer horizontal surface (OHS), juridisch vast te leggen. Dit houdt in dat binnen een straal van 15 km rondom deze vliegbasis in beginsel geen gebouwen of bouwwerken hoger dan 150 meter gerealiseerd mogen worden als dat ten koste gaat van de vliegveiligheid. Dit beleid is gebaseerd op de door VN-burgerluchtvaartorganisatie ICAO voorgeschreven beperkingengebieden.

Het beperkingsgebied OHS rond de (MLT) Deelen is definitief aangewezen voor invulling van deze behoefte.

De belangrijkste overweging bij deze keuze is geweest dat realisatie nodig is voor de vliegveiligheid. Ook leidt dit tot meer veiligheid op de grond door een kleinere kans op ongelukken met vliegtuigen. De impact van een OHS op andere ruimtegebruikers en -vragers in de regio is gering. Met name omdat deze grotendeels op de Veluwe ligt, waar geen plannen voor hoogbouw zijn, ook niet in verband met de Regionale Energie Strategie (RES). De invulling van de behoefte leidt niet tot aanzienlijke milieueffecten.

Voor eventuele toekomstige bouwontwikkelingen in dit gebied hoger dan 150 meter is eerst een positieve beoordeling nodig over de effecten op de vliegveiligheid.

8.3.29 Locatiespecifieke behoefte 29: uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NAVO-normering depot Poortugaal Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Albrandswaard

De behoefte van Defensie is om te voldoen aan de gestelde NAVO-normering voor brandstofdepots. Hiervoor is het nodig om de afstanden tussen de hekwerken en de brandstofdepots te vergroten.

De uitbreiding van de DPO-locatie Poortugaal (depot Poortugaal) is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte, met een uitbreiding van circa 9 ha.

De belangrijkste afweging bij deze keuze is enerzijds het voldoen aan de gestelde NAVO-normering en anderzijds de veroorzaakte effecten op de leefomgeving te minimaliseren. Om invulling te geven aan NAVO-regelgeving moeten aanvullende gronden worden aangekocht en infrastructurele aanpassingen worden doorgevoerd (verplaatsen hekwerken en aanpassing van gebouwen/depots). Hiermee kan worden voorkomen dat sportvelden moeten worden geamoveerd, of doorgaande wegen moeten worden afgesloten.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • Uitbreiding op het depot kan niet zonder gevolgen voor het omliggende landbouwgebied gerealiseerd worden. 7 ha agrarische grond en 2 ha overig zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming.

8.3.30 Locatiespecifieke behoefte 30: uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Volkel, gemeente Maashorst

Defensie heeft behoefte aan meer grondgebonden milieuruimte voor het kunnen uitoefenen van nieuwe oefenactiviteiten, naast de huidige oefenactiviteiten. Momenteel is er geen ruimte in de vergunning voor buitenlands bezoek en internationale oefeningen zoals Frisian Flag en Ramstein Flag. Om deze toename in gebruik te kunnen vergunnen is meer milieuruimte nodig.

Met het NPRD wordt geen aanvullende milieuruimte aangewezen voor invulling van de behoefte. Deze behoefte wordt met het NPRD dus niet ingevuld.

Vergroting van de geluidscontour op vliegbasis Volkel is geen onderdeel van het voorkeursalternatief voor de toename van jachtvliegtuigcapaciteit.

8.3.31 Locatiespecifieke behoefte 31: beperkingengebied rondom vliegbasis Volkel (specifiek de outer horizontal surface)

Defensie heeft de behoefte om rondom Vliegbasis Volkel het beperkingengebied (beperkingengebied Vliegbasis Volkel), de zogenaamde outer horizontal surface (OHS), juridisch vast te leggen. Dit houdt in dat binnen een straal van 15 km rondom deze vliegbasis in beginsel geen gebouwen of bouwwerken hoger dan 150 meter gerealiseerd mogen worden als dat ten koste gaat van de vliegveiligheid. Dit beleid is gebaseerd op de door VN-burgerluchtvaartorganisatie ICAO voorgeschreven beperkingengebieden.

Het beperkingsgebied OHS rond de Vliegbasis Volkel is definitief aangewezen voor invulling van deze behoefte.

De belangrijkste overweging bij deze keuze is geweest dat het nodig is voor de vliegveiligheid. De invulling van de behoefte leidt niet tot aanzienlijke milieueffecten.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • Het vastleggen van deze OHS kan niet volledig gerealiseerd worden zonder impact op de omgeving, vooral op de ambities en doelstellingen van de Regionale Energie Strategie (RES). In de RES Noordoost Brabant zijn zoekgebieden voor windenergie opgenomen die overlappen met de OHS van Vliegbasis Volkel.

Voor eventuele toekomstige bouwontwikkelingen in dit gebied hoger dan 150 meter is eerst een positieve beoordeling nodig over de effecten op de vliegveiligheid. Deze beoordeling moet aangeven wat wel en niet mogelijk is. De intentie daarbij is dat er rekening wordt gehouden met bestaande plannen voor RES.

8.3.32 Locatiespecifieke behoefte 32: schietbaan t.b.v. Koninklijke Militaire School Luchtmacht (KMSL) Vliegbasis Woensdrecht, gemeente Woensdrecht

De Koninklijke Militaire School Luchtmacht (KSML) op Vliegbasis Woensdrecht heeft behoefte aan schietfaciliteiten. Door de groei van de krijgsmacht groeit ook de opleidingsbehoefte. De Vliegbasis Woensdrecht beschikt op dit moment niet over eigen schietfaciliteiten en is afhankelijk van lokale schietverenigingen en andere krijgsmachtonderdelen. Geografisch zijn hiervoor weinig geschikte en beschikbare alternatieven in de nabijheid. Lange reistijden gaan ten koste van opleidingstijd. Een oplossing (schietbaan t.b.v. Koninklijke Militaire School Luchtmacht) realiseren op de vliegbasis is noodzakelijk.

Vliegbasis Woensdrecht is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste afweging bij deze keuze is dat de realisatie van de schietbaan een van de randvoorwaarden is om voldoende luchtmachtpersoneel te trainen en opgeleid te houden. Realisatie op Vliegbasis Woensdrecht voorkomt onnodige verre vervoersbewegingen naar andere schietbanen in Nederland.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • Inpassing vergt aandacht voor emissies op natuurwaarden in het aangrenzende Natura 2000-gebied.

8.3.33 Locatiespecifieke behoefte 33: uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Woensdrecht, gemeente Woensdrecht

Defensie heeft de behoefte om meerdere infraprojecten en bijbehorende activiteiten te realiseren op vliegbasis Woensdrecht. Het gaat hierbij om uitbreiding van zowel defensieactiviteiten als infrastructuur. Hierbij moet worden gedacht aan de groei van motorenonderhoud, oefen- en trainingsfaciliteiten voor brandweer en activiteiten van medegebruikers zoals Fokker. Daarnaast is er behoefte aan uitbreiding van proefdraaien met F135 motoren om invulling te kunnen blijven geven aan internationale afspraken omtrent onderhoud van de F-35.

Voor de uitbreiding van milieuruimte op Vliegbasis Woensdrecht is een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

De belangrijkste afweging voor deze keuze is dat deze grondgebonden milieuruimte nodig is voor de taakstelling van deze vliegbasis waarbij de effecten op de omgeving geminimaliseerd worden.

Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de benodigde uitbreiding van de milieuruimte is tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd met als doel om de geluidseffecten op de omgeving nader in kaart te brengen en eventueel benodigde mitigerende maatregelen vast te kunnen stellen. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de 9 specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.3.34 Locatiespecifieke behoefte 34: beperkingengebied rondom vliegbasis Woensdrecht (specifiek de outer horizontal surface)

Defensie heeft de behoefte om rondom Vliegbasis Woensdrecht het beperkingengebied (beperkingengebied Vliegbasis Woensdrecht), de zogenaamde outer horizontal surface (OHS), juridisch vast te leggen. Dit houdt in dat binnen een straal van 15 km rondom deze vliegbasis in beginsel geen gebouwen of bouwwerken hoger dan 150 meter gerealiseerd mogen worden als dat ten koste gaat van de vliegveiligheid. Dit beleid is gebaseerd op de door VN-burgerluchtvaartorganisatie ICAO voorgeschreven beperkingengebieden.

Het beperkingengebied OHS rond de Vliegbasis Woensdrecht is definitief aangewezen voor invulling van deze behoefte.

De belangrijkste overweging bij deze keuze is dat het nodig is voor de vliegveiligheid. De invulling van de behoefte leidt niet tot aanzienlijke milieueffecten.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • Het vastleggen van deze OHS kan niet volledig zonder impact op de omgeving, vooral op de ambities en doelstellingen van de Regionale Energie Strategie (RES). In de RES West-Brabant zijn zoekgebieden voor windenergie opgenomen die overlappen met de OHS van Vliegbasis Woensdrecht.

Voor eventuele toekomstige bouwontwikkelingen in dit gebied hoger dan 150 meter is eerst een positieve beoordeling nodig over de effecten op de vliegveiligheid. Deze beoordeling moet aangeven wat wel en niet mogelijk is, intentie daarbij is dat er rekening wordt gehouden met bestaande plannen voor RES.

8.3.35 Locatiespecifieke behoefte 35: uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten vliegbasis Gilze-Rijen, gemeente Gilze en Rijen

Defensie heeft behoefte aan meer grondgebonden geluid op vliegbasis Gilze-Rijen. Dit is nodig voor het proefdraaien met helikopters en het gebruik van grondvoertuigen en gronduitrusting.

Voor de uitbreiding van milieuruimte op Vliegbasis Gilze-Rijen is een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

De belangrijkste afwegingen voor deze keuze zijn dat deze grondgebonden milieuruimte nodig is voor de huidige vliegactiviteiten op deze vliegbasis waarbij de effecten op de omgeving geminimaliseerd worden.

Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de benodigde uitbreiding van de milieuruimte is tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd met als doel om de geluidseffecten op de omgeving nader in kaart te brengen en eventueel benodigde mitigerende maatregelen vast te kunnen stellen. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de 9 specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.3.36 Locatiespecifieke behoefte 36: beperkingengebied rondom vliegbasis Gilze-Rijen (specifiek de outer horizontal surface) en corridors

Defensie heeft de behoefte om rondom Vliegbasis Gilze-Rijen het beperkingengebied (beperkingengebied Vliegbasis Gilze-Rijen), de zogenaamde outer horizontal surface (OHS) en de corridors (corridors Gilze-Rijen) juridisch vast te leggen. Dit houdt in dat binnen een straal van 15 km rondom deze vliegbasis in beginsel geen gebouwen of bouwwerken hoger dan 150 meter gerealiseerd mogen worden als dat ten koste gaat van de vliegveiligheid. Dit beleid is gebaseerd op de door VN-burgerluchtvaartorganisatie ICAO voorgeschreven beperkingengebieden.

Het beperkingsgebied OHS rond de Vliegbasis Gilze-Rijen is definitief aangewezen voor invulling van deze behoefte.

De belangrijkste afweging bij deze keuze is dat het nodig is voor de vliegveiligheid. De invulling van de behoefte leidt niet tot aanzienlijke milieueffecten.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met het volgende aandachtspunt rekening moeten worden gehouden:

  • Het vastleggen van deze OHS kan niet volledig gerealiseerd worden zonder impact op de omgeving, gezien de ambities en doelstellingen van de Regionale Energie Strategie (RES). In de RES Hart van Brabant zijn zoekgebieden voor windenergie opgenomen die overlappen met de OHS van Vliegbasis Gilze-Rijen.

Voor eventuele toekomstige bouwontwikkelingen in dit gebied hoger dan 150 meter is eerst een positieve beoordeling nodig over de effecten op de vliegveiligheid. Deze beoordeling moet aangeven wat wel en niet mogelijk is, intentie daarbij is dat er rekening wordt gehouden met bestaande plannen voor RES.

8.3.37 Locatiespecifieke behoefte 37: fysieke en geluidsruimte op oefenterrein (OT) Oirschotse Heide: fysiek uitbreiden (200ha) ook v.w.b. geluidsruimte, gemeente Oirschot

Defensie heeft behoefte aan een vergroting van het oefenterrein Oirschotse Heide. De huidige omvang van oefenterreinen is te klein om met compagniesgrootte (100 tot 150 militairen) te kunnen trainen. De benodigde fysieke ruimte is gegroeid door het gebruik van nieuwe middelen en wijze van optreden. Om het oefenterrein hiervoor beter geschikt te maken is een vergroting noodzakelijk van minimaal 200 hectare.

De uitbreiding van het OT Oirschotse Heide is definitief aangewezen voor invulling van de behoefte, met 235 ha in noordelijke, westelijke en zuidelijke richting.

De belangrijkste afweging bij deze keuze is het besparen van woningen en het zoveel als mogelijk minimaliseren van de effecten op de leefomgeving. Defensie heeft hiervoor meerdere zoekgebieden rondom OT Oirschotse Heide onderzocht. Voor de uitbreiding is voornamelijk gekeken naar gebruik van bestaande bospercelen, natuur en optimalisatie binnen de eerder vastgestelde zoekgebieden. Door optimalisatie blijven de meest kwetsbare gebieden zoveel mogelijk buiten de voorkeursvariant. Met dit voorkeursalternatief wordt een bestaand rijksmonument ontzien en is zoveel als mogelijk rekening gehouden met bestaande woongebieden. Een groot deel van de uitbreiding zal gecombineerd worden met bestaand natuurgebied (NNN), dat goed samen gaatmet militair gebruik. Daarnaast sluiten de uitbreidingsgebieden vanuit militair oogpunt goed aan op het bestaande oefenterrein.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening gehouden moeten worden:

  • Uitbreiding van het oefenterrein kan niet volledig zonder gevolgen voor Natuurnetwerk Nederland en landbouwgebied gerealiseerd worden. 127 ha agrarische grond, 107 ha natuur en 1 ha overig zullen van functie veranderen naar een militaire bestemming.

  • Recreatie. Met de uitbreiding van de Oirschotse Heide is het van belang om aandacht te hebben voor het recreatief gebruik en de ontsluiting van de bestaande routestructuren.

  • Hinder voor omgeving. Uitbreiding van het oefenterrein heeft mogelijk nadelige effecten op de leefomgeving. Mitigerende maatregelen zoals afscherming en concentratie van hindergevende activiteiten op het terrein zijn aandachtspunten voor verdere uitwerking.

  • Voor de uitbreidingsgebieden van oefenterrein Oirschotse Heide is in het planMER onderzoek gedaan naar de effecten van helikopterlandingen. Er is echter gekozen om hiervoor vooralsnog geen voorkeursalternatief vast te leggen. De mogelijkheden voor helikopterlandingen hangen namelijk samen met de toekomstige inrichting van die uitbreidingsgebieden. Besluitvorming over helikopterlandingen in de uitbreidingsgebieden van oefenterrein Oirschotse Heide wordt derhalve onderdeel van het vervolg- en gebiedsproces. Voor het bestaande oefenterreinen is met het NPRD wel een voorkeursalternatief vastgesteld voor helikopterlandingen. Zie hiervoor behoefte 12; Helikopterlandingsplaatsen.

8.3.38 Locatiespecifieke behoefte 38: uitbreiden milieuruimte t.b.v. activiteiten op RVS-kazerne Oirschot, gemeente Oirschot

Het versterken en doorgroeien van de landmacht leidt tot een toename van kazerneactiviteiten op RVS-kazerne Oirschot. De voorziene groei vraagt om uitbreiding van de milieuruimte voor activiteiten.

De RVS-kazerne is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste overweging bij deze keuze is dat de voorgenomen activiteit op de RVS-kazerne slechts beperkte milieueffecten tot gevolg heeft.

8.3.39 Locatiespecifieke behoefte 39: uitbreiding raccordement Acht t.b.v. voertuigen 13. Lichte Brigade, gemeente Eindhoven

Defensie heeft de behoefte om meer materieel te vervoeren per spoor. Dit komt voort uit de toename van oefening en inzet van eenheden die per spoor verplaatsen en HNS. De huidige capaciteit aan opstelplaatsen en aansluiting op het spoor, zogenaamde raccordementen, is hiervoor niet toereikend.

De uitbreiding van de raccordement Acht in zuidoostelijke richting, met locatie C, is definitief aangewezen voor invulling van deze behoefte.

De omvang van het terrein biedt voldoende ruimte om materieel tijdelijk te plaatsen. De locatie is gunstig vanuit militair perspectief omdat deze direct naast het raccordement ligt. Op locatie C kan deze behoefte zonder aanzienlijke milieueffecten ingevuld worden. Circa 1 ha industrie-/bedrijventerrein zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming.

8.3.40 Locatiespecifieke behoefte 40: IBT-centrum regio Eindhoven voor Koninklijke Marechaussee en de Defensie Bewakings- en Beveiligingsorganisatie (DBBO) op bestaand defensieterrein, gemeente Eindhoven

Defensie heeft behoefte aan een Integraal Beroepsvaardigheid Training (IBT) -centrum in de regio Eindhoven. Dit is noodzakelijk om het (gewapend) personeel van de Koninklijke Marechaussee en de DBBO gecertificeerd te houden voor inzet. Deze faciliteiten worden gezocht in de regio Eindhoven op bestaand Defensieterrein.

Het mobilisatiecomplex Veldhoven is de definitief aangewezen locatie voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste overwegingen bij deze keuze zijn ten eerste de centrale ligging van dit complex in de regio. Dit is belangrijk voor de Marechaussee. Daarnaast kan een bestaand mobilisatiecomplex worden benut. Dit complex krijgt hiermee een andere functie. De realisatie van deze behoefte op deze locatie heeft beperkte milieueffecten tot gevolg.

8.3.41 Locatiespecifieke behoefte 41: verandering inrichting vliegbasis Eindhoven verplaatsen hot cargo platform

Defensie heeft de behoefte om het zogenaamde hot cargo platform en bijbehorende infrastructuur op vliegbasis Eindhoven te verplaatsten van de oost- naar de westzijde. Daarmee verplaatsen ook de veiligheidscirkels (explosieaandachtsgebieden). De verplaatsing is nodig omdat de inrichting van Vliegbasis Eindhoven wordt aangepast, onder andere in relatie tot de benodigde baanrenovatie en de benodigde infrastructuur voor de vervanging van de tactische luchttransportcapaciteit.

Voor het verplaatsen van het Hot Cargo Platform (HCP) is een ontwerp voorkeursalternatief vastgesteld (zie hoofdstuk 9).

Het voorzien in deze behoefte is onderdeel van het voorkeurspakket. Uit de drie te onderzoeken locatiealternatieven op Vliegbasis Eindhoven is echter nog geen voorkeursalternatief vastgesteld. Hiervoor is verdiepend onderzoek nodig op het gebied van interne en externe veiligheid, zowel op als buiten de vliegbasis. Dit verdiepend onderzoek wordt uitgevoerd tussen ontwerp- en definitieve besluitvorming.

Voor het vaststellen van een ontwerp voorkeursalternatief voor de verplaatsing van het Hot Cargo Platform – inclusief bijbehorende munitiebunkers, explosieaandachtsgebieden en risicocontouren - is tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek uitgevoerd. Dit aanvullend onderzoek is onderdeel van de 9 specifieke behoeften waarvoor met het ontwerp NPRD nog geen ontwerp voorkeursalternatief kon worden vastgesteld en dat na vaststelling separaat ter inzage zal worden gelegd. Zie hoofdstuk 9 voor de verdere uitwerking hiervan.

8.3.42 Locatiespecifieke behoefte 42: beperkingengebied rondom Vliegbasis Eindhoven (specifiek de outer horizontal surface)

Defensie heeft de behoefte om rondom Vliegbasis Eindhoven het beperkingengebied (beperkingengebied Vliegbasis Eindhoven), de zogenaamde outer horizontal surface (OHS), juridisch vast te leggen. Dit houdt in dat binnen een straal van 15 km rondom deze vliegbasis in beginsel geen gebouwen of bouwwerken hoger dan 150 meter gerealiseerd mogen worden als dat ten koste gaat van de vliegveiligheid. Dit beleid is gebaseerd op de door VN-burgerluchtvaartorganisatie ICAO voorgeschreven beperkingengebieden.

Het beperkingsgebied OHS rond Vliegbasis Eindhoven is aangewezen voor invulling van deze behoefte.

De belangrijkste afweging bij deze keuze is dat het nodig is voor de vliegveiligheid. De invulling van de behoefte leidt niet tot aanzienlijke milieueffecten.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in dit gebied zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Het vastleggen van deze OHS heeft mogelijk impact op de omgeving, zoals de ambities en doelstellingen van de Regionale Energie Strategie (RES). In de RES Metropoolregio Eindhoven zijn zoekgebieden voor windenergie opgenomen die overlappen met de OHS van Vliegbasis Eindhoven.

  • Daarnaast is de verstedelijkingsopgave van Eindhoven met mogelijke woningbouw op grotere hoogte dan 150 meter een aandachtspunt.

Voor eventuele toekomstige bouwontwikkelingen in dit gebied hoger dan 150 meter is eerst een positieve beoordeling nodig over de effecten op de vliegveiligheid. Deze beoordeling moet aangeven wat wel en niet mogelijk is, de intentie is dat daarbij rekening wordt gehouden met bestaande plannen.

8.3.43 Locatiespecifieke behoefte 43: ingebruikname kazerne Budel en uitbreiden Weerterheide gemeente Cranendonck/Weert

Defensie heeft de behoefte om in grotere mate gebruik te kunnen maken van de Weerterheide. De behoefte is tweeledig. Ten eerste is het de behoefte om de Nassau-Dietz kazerne opnieuw in gebruik te nemen ter ondersteuning van oefenactiviteiten op de Weerterheide. Het gebruik van het oefenterrein vraagt om de beschikbaarheid van ondersteunende faciliteiten op de kazerne. Ten tweede heeft Defensie behoefte aan een vergroting van het oefenterrein Weerterheide. De huidige omvang van oefenterreinen is te klein om met compagniesgrootte (100 tot 150 militairen) te kunnen trainen. De benodigde fysieke ruimte is gegroeid door het gebruik van nieuwe middelen en wijze van optreden. Om het oefenterrein hiervoor geschikt te maken is een vergroting noodzakelijk van minimaal 300 - 700 ha.

De heringebruikname van de kazernefaciliteiten is aangewezen voor invulling van de behoefte. De uitbreiding van het oefenterrein Weerterheiden met 308 ha is aangewezen voor invulling van de behoefte.

De belangrijkste overweging bij de keuze voor de heringebruikname van de Nassau-Dietz kazerne is dat dit relatief snel kan worden gerealiseerd zonder verdringing van bestaande defensieactiviteiten. Gelet op de verdere voorziene groei en versterking van de krijgsmacht, is Defensie daarbij voornemens de Nassau-Dietz kazerne vanaf 2028 weer volledig in gebruik te nemen 15. Dit beantwoordt ook de wens vanuit de regio om een duidelijke keuze te maken tussen of een opvanglocatie of een defensielocatie, en niet beide. Daarnaast ziet de regio heringebruikname van de kazerne als een positieve ontwikkeling, zowel bestuurlijk als maatschappelijk. Van oudsher zijn Defensie en de regio al met elkaar verbonden. De belangrijkste overweging bij de keuze voor uitbreiding van de Weerterheide is om het effect op het aantal woningen, bedrijven en sociale cohesie zoveel als mogelijk te minimaliseren.

Aan de hand van dit uitgangspunt zijn de aangewezen uitbreidingsgebieden teruggebracht naar 308 ha. Een neveneffect van de uitbreiding rondom de Weerterheide is dat de uitbreidinggebieden kunnen dienen als versterking van de randen van het aanwezige Natura 2000-gebied.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in deze gebieden zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Voor wat betreft de heringebruikname van de kazerne is er op dit moment tot medio 2028 een gebruikersovereenkomst met het COA om de Nassau-Dietz kazerne gedeeltelijk te gebruiken als opvanglocatie. Het aandachtspunt bij volledige heringebruikname van de kazerne door Defensie is dat op termijn een nieuwe locatie voor de COA gevonden moet worden.

  • Uitbreiding van het oefenterrein kan niet volledig zonder gevolgen voor woningen/bedrijven en landbouwgebied gerealiseerd worden. 135 ha agrarische grond, 157 ha natuur en 16 ha recreatie en overige grond zal hiervoor van functie veranderen naar een militaire bestemming. Eén woning en één bedrijfswoning zullen moeten worden geamoveerd. De impact van het amoveren van woning/bedrijven op bewoners en betrokkenen is zeer groot. In de realisatiefase van deze behoefte zal een proces worden ingericht dat aan deze impact zo goed mogelijk recht doet.

  • Uitbreiding van het oefenterrein heeft mogelijk nadelige geluidseffecten op de leefomgeving. Mitigerende maatregelen zoals afscherming en concentratie van hindergevende activiteiten op het terrein zijn aandachtspunten voor verdere uitwerking.

  • In zoekgebied D is een bepaalde mate van bodemverontreiniging aanwezig. Hiermee is specifiek rekening gehouden bij de keuze voor het voorkeursalternatief. In de vervolgfase zal onderzocht worden welke beperkingen hieruit nog voort kunnen komen voor het oefengebruik.

  • Voor de Weerterheide is in het planMER, ter ondersteuning van de behoefte ‘oefenen in verstedelijkt gebied’, onderzoek gedaan naar de mogelijke effecten van helikopterlandingen. Er is echter gekozen om hiervoor vooralsnog geen voorkeursalternatief vast te leggen. De mogelijkheden voor helikopterlandingen hangen namelijk samen met de toekomstige inrichting van het oefendorp, de heringebruikname van de Nassau-Dietz kazerne en de aangewezen uitbreidingsgebieden van oefenterrein Weerterheide. Besluitvorming over helikopterlandingen op de Weerterheide en de uitbreidingsgebieden van oefenterrein Weerterheide wordt derhalve onderdeel van het vervolg- en gebiedsproces.

8.3.44 Locatiespecifieke behoefte 44: oefenterrein met graafmogelijkheden

Defensie heeft behoefte aan meer mogelijkheden om te kunnen graven op bestaande oefenterreinen. Door vele beperkingen is graven op oefenterreinen nagenoeg niet meer mogelijk. Door de groei van de krijgsmacht en de verslechterende veiligheidssituatie is het echter noodzakelijk om dit vaker te kunnen beoefenen en trainen. Momenteel is enkel het graven van schuttersputten beperkt mogelijk. Het uitbreiden van vergunningen om ook loopgraven of verdedigingswerken voor terreinbescherming te mogen graven is randvoorwaardelijk voor de operationele gereedstelling van de grondeenheden.

12 Militaire oefenterreinen zijn aangewezen als locaties voor invulling van de behoefte.

Het gaat hierbij om de volgende 12 locaties (oefenterreinen met graafmogelijkheden):

  • OT Havelte-West

  • OT Arnhemse Heide

  • OT De Haar

  • OT Ermelosche Heide

  • OT Rucphense Heide

  • OT Wezeperberg

  • OT Stroese Zand

  • OT Leusderheide

  • OT Vlasakkers

  • OT Vrachelse Heide

  • OT Langenboom

  • OT Weerterheide

De belangrijkste overweging bij de keuze voor de aangewezen locaties zijn het beschermen van natuur, bodem, archeologische en geomorfologische waarden. Op meerdere locaties zijn al graafactiviteiten toegestaan.

Bij de verdere ontwikkeling en inpassing van de behoefte in de gebieden waar dit nog niet verenigbaar is, zal met de volgende aandachtspunten rekening moeten worden gehouden:

  • Vanwege de ligging van meerdere gebieden nabij Natura 2000-gebieden zijn effecten op natuur niet uit te sluiten.

  • In de meeste van de aangewezen gebieden is bodemarcheologie een aandachtspunt en zal verder moeten worden onderzocht of verstoring van de grond mogelijk is.

8.4 Spreiding van ruimtebeslag

Bij de afweging van de voorkeursalternatieven per behoefte is ook gekeken naar de spreiding van deze locaties over Nederland. In de volgende figuur is de spreiding van het totaal aantal aangewezen locaties per provincie te zien. Hieruit blijkt een redelijk evenwichtige spreiding maar is het wel zo dat de meeste behoeften in Noord-Brabant en Gelderland gesitueerd worden. Belangrijk om hierbij op te merken dat dit niets zegt over ruimtebeslag of eventuele omvang van hinder. Die is namelijk sterk afhankelijk van specifieke behoeften.

Zo kent bijvoorbeeld voor de provincie Flevoland een beperkt aantal locaties maar het betreft wel behoeften met een relatief groot ruimtebeslag (de nieuwe kazerne voor ondersteunende eenheden en stationering van jachtvliegtuigen op Lelystad Airport). In Zeeland is alleen een laagvlieggebied voor helikopters geprojecteerd. Deze omvat echter wel een groot deel van de provincie.

In het planMER is geconstateerd dat sprake is van een evenwichtige spreiding over het land, ook rekening houdend met de grootte van de provincies. Naast spreiding is hierbij ook gekeken naar de mate van (cumulatieve) hinder die bij de diverse behoeften optreedt combinatie met reeds bestaande militaire complexen. De planMER uitkomsten leiden er niet toe dat voorkeurslocaties vanuit die optiek heroverwogen moeten worden. In de aanvulling op het planMER is naar aanleiding van het advies van de Commissie MER en ontvangen zienswijzen nader onderzoek gedaan naar eventuele cumulatie van effecten op de Veluwe en De Wadden. Voor de Veluwe kan geconcludeerd worden dat in beperkte mate sprake is van cumulatie. Dit geldt dan vooral rondom ASK (dit in relatie met de daar nabijgelegen helikopterlandingsplaatsen) en rondom Deelen waar cumulatie van helikopters, drones en dirt strip tot beperkte cumulatie leiden. Hiervoor zijn diverse mitigerende maatregelen in het vervolgproces mogelijk.

Voor de Wadden is de conclusie dat er geen sprake is van significante cumulatie van effecten door de behoeften van het NPRD op het werelderfgoed Waddenzee. De locaties liggen ver van elkaar en de effecten van elke activiteit afzonderlijk zijn beperkt en hebben naar verwachting weinig tot geen impact op de aanwezige soorten, recreatie of dark sky-principe. Lokaal kan enige hinder ontstaan, maar die is in tijd, omvang en locatie beperkt.

Een aantal behoeften van het NPRD liggen in het Waddengebied en tegelijk natuur- en cultuurlandschapgebied te beschermen, is in 2020 de Agenda voor het Waddengebied 2050 (Agenda 2050) in het leven geroepen. Het Rijk en de regiopartners hebben met deze agenda een gezamenlijke koers voor het Waddengebied geformuleerd. Het uitgangspunt in de Agenda 2050 is om defensieactiviteiten te verduurzamen en de impact van de activiteiten van Defensie op de natuur in het Waddengebied te beperken. Voor het NPRD blijft de Agenda 2050 het vertrekpunt. Tegelijkertijd kan niet worden gegarandeerd dat de afspraken over de defensieactiviteiten haalbaar zijn, aangezien gewerkt wordt aan een tijdige gereedstelling. Wanneer daadwerkelijk in de praktijk van de Waddenagenda moet worden afgeweken, zal in goed overleg met de andere partijen in de Waddengovernance integraal gestuurd worden op natuurcompensatie in het Waddengebied.

De volgende pagina bevat de cumulatiekaart met het ruimtebeslag van de bovenregionale en locatiespecifieke behoeften.

8.5 Verdeling van ruimtebeslag

De benodigde functieverandering van bestaande functies naar een militaire functie is te zien in onderstaande tabel.

Behoefte

Oppervlakte

Huidige functie aangewezen locaties

 

Aangewezen locaties (ha)

Agrarisch (ha)

Natuur (ha)

Industrie (ha)

Overig (ha)

Bovenregionaal

995

479

373

76

62

Locatiespecifiek*

1.592

654

945

1

6

Totaal

2.587

1.133

1.318

77

68

*Inclusief ontwerp-voorkeusalternatief fysieke uitbreiding Lelystad Airport totaal 150 ha (60 Ha bedrijventerrein, 67 ha agrarische grond en 23 ha overig)

9 Ontwerp-voorkeursalternatieven voor 9 specifieke behoeften

Voor 9 specifieke behoeftes was tussen ontwerp en definitief NPRD aanvullend onderzoek nodig. Bij de vaststelling van het definitieve NPRD heeft het kabinet de voorkeursalternatieven voor deze behoeftes aangewezen. Op 19 januari worden deze voorkeursalternatieven hier formeel ter inzage gelegd. Daarmee start de participatieronde voor deze voorkeursalternatieven. Op basis van deze participatie is het mogelijk dat de voorkeursalternatieven op elementen nog worden aangepast. Wanneer door het kabinet een definitief besluit is genomen over deze 9 behoeftes, zullen zij onderdeel uitmaken van het definitieve NPRD.

10 Realisatiestrategie

Defensie presenteert in dit programma de voorgenomen uitbreiding van het ruimtebeslag dat Defensie in Nederland legt. De behoeften die in dit programma zijn uitgewerkt, zullen vervolgens ten uitvoer moeten worden gebracht. Dit deel van het programma kijkt vooruit naar de realisatie van deze behoeften in de leefomgeving. Belangrijk is dat alle behoeften in dit programma binnen afzienbare tijd gerealiseerd worden, omdat ze onderdeel zijn van hoofdtaak 1. Per behoefte is daarom geïnventariseerd wat er nodig is voor een succesvolle uitvoering. Ook is een tijdlijn bepaald, gebaseerd op mogelijkheden financieel en capaciteit. Bij de uitvoering wordt dus een hoog tempo gevraagd, en dit doet een beroep op de uitvoerende organisatie vanuit Defensie. Tegelijkertijd is het belangrijk om oog te houden voor andere nationale en regionale opgaven (woningbouw, voedselvoorziening, energietransitie, etc.), de ruimtelijke kwaliteit en voor impact op de omgeving. Een goede samenwerking met de samenleving is voor Defensie van groot belang. Dit hoofdstuk vormt de doorkijk naar het uitvoeringsproces dat zal plaatsvinden na vaststelling van het NPRD, en de werkwijze die Defensie bij voorkeur zal hanteren.

10.1 Uitvoering op hoog tempo

Vanwege de huidige dreiging voor de nationale veiligheid, is het van belang dat de uitvoering van het NPRD zo spoedig mogelijk start en gerealiseerd wordt. Een spoedige uitvoering van dit programma is wezenlijk voor de paraatheid van Defensie en het waarborgen van hoofdtaak 1. Om een zo hoog mogelijk tempo in de uitvoering te kunnen bereiken zal Defensie in de uitvoeringsprocessen zoveel mogelijk volgens een aantal lijnen werken.

10.1.1 Planologisch proces gericht op snelle uitvoering

Voor meerdere behoeften in het voorkeurspakket van dit programma zal een planologische procedure onderdeel uitmaken van het uitvoeringstraject, waarbij de ruimtebehoeften, waar nodig, worden ingepast in (gemeentelijke) omgevingsplannen. Het Rijk kan hiervoor een planologische procedure doorlopen waarbij een gemeente of provincie bevoegd gezag is, maar kan ook zelf het bevoegd gezag zijn voor de planologische procedure, door bijvoorbeeld een Projectbesluit te nemen. Waar nodig, zal Defensie overwegen om de planologische procedure op het nationale niveau te voeren, om regie te houden op het realisatieproces, of de provincie verzoeken bevoegd gezag te zijn. Het kan hierbij gaan om behoeften waarbij realisatie op heel korte termijn al voorzien is, om bovenregionale behoeften, en om behoeften met een groot fysiek ruimtebeslag (oefenterreinen en uitbreidingen met een grote veiligheidscontour). Ook als wordt gekozen voor een nationale procedure hecht Defensie aan een goede interactie met de regio, zodat ruimte blijft voor het meekoppelen van regionale ruimtevragen.

Op Rijksniveau zijn er twee procedures op basis waarvan Defensie initiatieven zelf ruimtelijk in kan passen als daarvoor wordt gekozen, namelijk het projectbesluit en de buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) van nationaal belang. Bij deze procedures is het Rijk bevoegd gezag, wat betekent dat het Rijk zelf besluiten neemt en niet afhankelijk is van lokale overheden. Een BOPA van nationaal belang volgt in beginsel de reguliere procedure en een projectbesluit gaat eerst als ontwerp ter inzage, alvorens een besluit tot vaststelling kan worden genomen. Tijdens deze ter inzageperiode kan eenieder zienswijzen indienen op een behoefte. Bij een BOPA van nationaal belang is het Ministerie van VRO bevoegd gezag. Defensie kan een provincie verzoeken om dezelfde ruimtelijke instrumenten op provinciaal niveau in te zetten voor realisatie van de nationale opgave. In dat geval is de provincie bevoegd gezag voor het nemen van een projectbesluit of een BOPA-besluit.

Ook wanneer wordt aangesloten bij gemeentelijke en provinciale planvorming gelden de reguliere procedures voor participatie en ter inzagetermijnen. Bij deze procedures zijn respectievelijk de provincie en de gemeenten bevoegd gezag.

Bij verschillende behoeften in dit programma geldt dat de militaire activiteiten een grote ruimtelijke impact hebben op de omgeving , en er tegelijkertijd nog maatwerk mogelijk is bij de inpassing van de behoefte in het gebied. In deze gevallen, maar ook wanneer het gaat om activiteiten in gevoelige gebieden of locaties waar veel meekoppelkansen en synergievoordelen mogelijk zijn, kan een gebiedsproces tot de uitvoeringsstrategie behoren. Met behulp van ontwerpend onderzoek met medeoverheden en maatschappelijke partijen wordt dan voor een gebied in beeld gebracht hoe de toename van militaire activiteiten gebiedsgericht kan worden gecombineerd met andere opgaven. Ook kan op het passende niveau de planologisch-juridische borging plaatsvinden. Afhankelijk van de inhoud van de behoefte en de situatie kan worden gekozen voor (aanpassing van) een luchthavenbesluit, een projectbesluit, aanpassing van een (gemeentelijk) omgevingsplan of een buitenplanse omgevingsplanactiviteit, en kunnen benodigde vergunningen worden aangevraagd.

Deze versnelling van de uitvoering vindt plaats binnen geldende wet- en regelgeving. In lijn met zowel de motie Ellian16 om het NPRD zo snel mogelijk ten uitvoer te brengen als de motie Teunissen17 dat Defensie zich houdt aan vigerende milieu- en natuurwetgeving, zoekt Defensie naar mogelijkheden binnen de geldende procedures. Defensie versnelt waar mogelijk en zal bij de uitvoering per behoefte kijken welke ruimte er is voor versnelling van uitvoering. In de praktijk zal dit bijvoorbeeld betekenen dat Defensie de overweging maakt om geen projectMER uit te voeren als dit niet strikt noodzakelijk is – zoals wanneer het planMER voldoende informatie geeft. Op die manier zal Defensie per behoefte bekijken wat mogelijk is.

10.1.2 Rijksvastgoedbedrijf en de markt

Defensie is bij de realisatie van de vastgoedbehoeften afhankelijk van de capaciteit van het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) en van de markt. Het RVB is verantwoordelijk voor het beheer en de instandhouding van vastgoedobjecten van onder andere het ministerie van Defensie. Het RVB is tevens verantwoordelijk voor het uitschrijven van de aanbestedingen voor vastgoedprojecten van Defensie.

Vastgoed ondersteunt Defensie bij de uitvoering van de grondwettelijke taken. Defensie wil op korte termijn de operationele paraatheid verhogen, de werk- en woonomstandigheden op de kazernes verbeteren (om een goede en aantrekkelijke werkgever te blijven), het vastgoed verduurzamen en de betaalbaarheid verbeteren. De staat van het vastgoed en de geopolitieke ontwikkelingen zorgen ervoor dat de vastgoedbehoefte de komende jaren groter is dan het RVB op dit moment kan realiseren. Hulp van marktpartijen is bij de realisatie van deze opgave dan ook hard nodig.

De vastgoedportefeuille van Defensie bestaat uit zo’n 475 objecten en 11.000 gebouwen. De huidige investeringsopgave is meerjarig, vergt miljarden en behelst:

  • a.

    Grootschalige nieuwbouw/renovatie;

  • b.

    Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD);

  • c.

    Verduurzaming (het gaat hierbij om ongeveer 3.500 gebouwen, waarvan ongeveer 500 kantoren);

4. Beheer en onderhoud (standaard taak RVB).

Een versnelling in de realisatie is noodzakelijk, daarvoor is een verandering van aanpak, samenwerking en gedrag nodig. Er wordt ingezet op het stimuleren van standaardisatie, industrialisatie en samenwerken tussen Defensie, RVB en de markt. Een intensieve samenwerking waarbij kennis en ervaring wordt gedeeld, is hierbij noodzakelijk. De markt geeft hierbij aan wat nodig is vanuit Defensie en het RVB om slim, sneller en samen het benodigde vastgoed te realiseren.

10.1.3 Integrale programmering

De uitvoering van de behoeften in dit programma zijn urgent, maar zijn niet de enige urgente ruimtelijke en vastgoedopgave waar Defensie de komende jaren voor staat. Bij de programmering van de realisatie van dit programma is rekening gehouden met de fasering van het programma Transformatie Vastgoed Defensie (TVD) en met andere lopende ruimtelijke projecten. Alleen door integrale programmering is het mogelijk om de verschillende urgente programma’s tot een optimale fasering te brengen. Onderdeel van deze integrale programmering is dat terreinen die vrijvallen in de transformatie van het defensievastgoed, door verplaatsing of bundeling van activiteiten, een schakel kunnen zijn in het oplossen van een ruimtevraag voor behoeften in het voorliggende programma, en andersom. Niet alleen op dit moment, maar ook in de nabije toekomst, omdat door een opschalende krijgsmacht extra en nieuwe ruimtebehoeften kunnen ontstaan. In het huidige tijdgewricht is afstoting van gronden en terreinen die nu niet gebruikt worden, niet langer passend. Uitgangspunt is dat vrijkomende ruimte voor militaire activiteit als strategische ruimte voor toekomstig gebruik nodig kan blijven. Tijdelijk gebruik voor andere functies kan daarbij mogelijk zijn.

10.2 Met een waardig perspectief voor grondeigenaren

Defensie wil uitbreidingen van militaire activiteiten realiseren tussen 2026 en 2035, met enkele projecten tot 2040. Dat vraagt om een snelle en zorgvuldige aanpak van grondverwerving. Vanuit een nationaal perspectief is dit noodzakelijk voor het waarborgen van vrede, veiligheid en welvaart. Echter, voor burgers en ondernemers in de betreffende gebieden heeft dit grote gevolgen. Om plaats te maken voor de behoeften van Defensie zullen verschillenden van hen een deel van hun grond verliezen, hun bedrijf moeten verplaatsen of in het uiterste geval zelfs moeten verhuizen.

Defensie wil zorg dragen voor goede compensatie voor bewoners en eigenaren die benadeeld worden door de keuzes van Defensie. Al direct na het uitbrengen van het ontwerp NPRD is Defensie daarom met getroffen grond- en woningeigenaren in gesprek gegaan. Het doel daarvan is geweest, en blijft, om deze mensen een zo goed mogelijk perspectief te bieden.

10.2.1 Zorgvuldig proces voor grondverwerving

Het vooruitzicht van uitkoop is ingrijpend. Dit leidt tot zorgen over directe schade, zoals investeringen in woningen, en indirecte schade, zoals omzetrisico en beperkingen door veiligheidszones. Wanneer grond binnen het voorkeursalternatief valt, en Defensie voor de uitvoering van het voorgenomen project moet kunnen beschikken over de grond, dan wordt met het oog hierop een traject voor grondverwerving ingezet.

Defensie heeft een proces ingericht om op een zo vroeg mogelijk moment al een volwaardig en waardig perspectief te kunnen schetsen en bieden aan getroffenen. Waar het gaat om grondverwerving is dat perspectief in beginsel gericht op volledige schadeloosstelling. Dit betekent dat niet alleen de waarde van de grond en opstallen wordt vergoed, maar ook andere schadeposten worden meegenomen, zoals bijvoorbeeld misgelopen omzet of investeringen die niet kunnen worden terugverdiend. Het kan ook gaan om schade die ontstaat doordat de eigenaar (bijvoorbeeld) zijn bedrijf moet verplaatsen of beëindigen of een nieuwe woning moet kopen. De eigenaar ontvangt op deze wijze een vergoeding die recht doet aan de waarde van de grond en eventuele opstallen. Een onafhankelijke taxatie bepaalt deze waarde. Daarbij wordt rekening gehouden met de actuele marktwaarde en de omstandigheden van het perceel. Gedurende dit gehele proces worden grondeigenaren ondersteund door professionals die door Defensie worden vergoed. Zo heeft Defensie rentmeesters ingeschakeld voor elk van de betreffende gebieden, die getroffenen kosteloos ondersteunen bij het proces. Onderdeel daarvan kan zijn dat wordt gezocht naar mogelijkheden om verplaatsingsruimte te zoeken en daarvoor ruilgronden aan te kopen. Defensie vergoedt ook de kosten die verkopers maken als zij liever ondersteund worden door andere adviseurs bij het onteigeningsproces. Defensie hecht aan een goede ondersteuning van getroffen eigenaren. Daarbij biedt een professioneel proces de beste kansen voor een snel proces.

10.2.2 Volledige schadeloosstelling

Vanaf het moment dat het ontwerp NPRD vastgesteld is door het kabinet, is voor gronden op de voorkeurslocaties de procedure voor onteigening gestart. Dientengevolge kan het gesprek al in deze eerste fase worden gevoerd op basis van volledige schadeloosstelling. Dit leidt in de meeste gevallen sneller tot een veel ruimer bod vanuit het Rijk dan het geval zou zijn geweest als onteigening later opgestart zou worden, waarbij dan de marktwaarde het uitgangspunt zou zijn. Door onteigening parallel te laten lopen aan de eerste fase van minnelijke verwerving kan dus een waardig perspectief worden geboden aan grondeigenaren. Met deze aanpak wordt invulling gegeven aan de moties Dobbe/Nordkamp18 en de motie-Heite c.s.19 over compensatie, en de motie Wijen-Nass20 over werken met verkorte en transparante procedures bij grondverwerving.

10.2.3 Compensatie van schade veroorzaakt door het NPRD

De uitvoering van het NPRD kan voor grondeigenaren, gebruikers en omwonenden financiële gevolgen hebben. Defensie begrijpt dat dit ingrijpend is en zet zich daarom in om betrokkenen zorgvuldig en laagdrempelig te informeren. Het uitgangspunt is dat iedereen die schade lijdt, eerlijk en passend wordt gecompenseerd.

Wanneer blijkt dat de schade groter is dan wat normaal maatschappelijk of bedrijfsmatig risico wordt geacht, kan een beroep worden gedaan op nadeelcompensatie. Deze regeling is vastgelegd in de Algemene wet bestuursrecht (titel 4.5) en de Omgevingswet (afdeling 15.1). In zulke gevallen zal Defensie, waar mogelijk, rekening houden met persoonlijke omstandigheden en ondersteuning bieden tijdens het proces. Tegelijkertijd is Defensie gebonden aan wet- en regelgeving die de kaders bepaalt voor wat mogelijk is ten aanzien van de nadeelcompensatie. Een voorbeeld hiervan is dat volgens artikel 15.2 van de Omgevingswet immateriële schade niet voor vergoeding in aanmerking komt. Dit geldt ook voor zogenoemde schaduwschade, zoals schade die ontstaat in de periode voorafgaand aan een formeel besluit.

Een verzoek daartoe kan echter pas worden ingediend nadat een besluit onherroepelijk en juridisch bindend is voor de betreffende bewoner of het betreffende bedrijf. Het definitieve NPRD is geen schadeveroorzakend besluit. De omgevingsplannen die op het NPRD gaan volgen om eventuele functieverandering te borgen, zijn dat wel.

Het doel is om de uitvoering van het NPRD zo transparant en zorgvuldig mogelijk te maken. Defensie streeft er daarom naar dat betrokkenen zich gehoord voelen en weten dat Defensie zich inspant om rechtvaardige oplossingen te bieden binnen de wettelijke kaders.

10.3 Met oog voor andere ruimtelijke belangen

Bij de inrichting en uitvoering van dit programma benut Defensie kansen die zich voordoen om bij te dragen aan andere belangen en opgaven. Het kan gaan om kansen voor natuurversterking, kansen om bij te dragen aan een betere waterhuishouding en bodemkwaliteit of kansen voor behoud van erfgoed.

10.4 Met aandacht voor leefbaarheid en de omgeving

Defensie is zich ervan bewust dat haar activiteiten impact kunnen hebben op de (lokale) omgeving, waarin mensen wonen, werken en leven. Om een betrouwbare partner, beschermer en "goede buur" te zijn, hecht Defensie aan behoud, waar nodig herstel en zo mogelijk verbetering van de leefbaarheid rond defensielocaties. Om een betrouwbare partner in het gebied te zijn hanteert Defensie spelregels in de aanpak van de realisatie van dit programma, en in de communicatie daarover met lokale betrokkenen, medeoverheden, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.

1. Balans tussen Defensietaken en leefbaarheid

Voor Defensie staat het voorbereiden op, en oefenen voor de uitvoering van haar grondwettelijke taken centraal. Het realiseren en uitvoeren van de (nieuwe) defensieactiviteiten voor de gereedstelling van de krijgsmacht moeten gewaarborgd zijn. Tegelijkertijd is er aandacht voor de balans tussen de impact op de leefbaarheid in de omgeving en de defensieactiviteiten. Vanuit het creëren van de optimale randvoorwaarden voor de gereedstelling van Defensie proberen we te zoeken naar kansen bij, en optimalisatie van, ontwikkelingen in en met onze omgeving.

2. Structureel aandacht voor leefbaarheid

Leefbaarheid krijgt structureel aandacht binnen de planvorming en realisatie van de defensieactiviteiten. Bij het kijken naar de impact op leefbaarheid staat het zoeken naar houdbare oplossingen in een duurzame verhouding met belanghebbenden centraal. Daarom betrekt Defensie haar omgeving proactief bij de verdere uitwerking van de te realiseren activiteiten, waarbij Defensie inzet op het creëren van een gemeenschappelijk beeld van de opgave met de omgeving, een gedeeld beeld van het proces en een gezamenlijke zoektocht naar waarde voor belanghebbenden. Over bijdragen aan leefbaarheid vindt overleg plaats met de lokale gemeenschap. Waar mogelijk wordt samengewerkt met andere overheden en partijen om initiatieven in de regio te bundelen. Het zoeken naar koppelkansen met de samenleving is in lijn met o.a. de motie Nordkamp c.s.21.

3. Duurzame relatie met de samenleving

Een duurzame relatie met de omgeving is essentieel. Defensie deelt gedurende de verdere planvorming relevante en beschikbare informatie op een voor alle betrokkenen begrijpelijke wijze, zodat zij in staat zijn om vragen te stellen en op te komen voor hun eigen belangen. Een snelle en transparante opvolging hiervan is vanzelfsprekend. Afspraken worden vastgelegd, en kennis wordt geborgd via goede overdrachten tussen het moment van beleidskeuzes, projectrealisatie en het gebruik van defensielocaties. Voor de relevante behoeften zal bij de uitvoering dan ook een passend participatietraject worden opgesteld om actieve samenwerking met bewoners, lokale ondernemingen en onderwijsinstellingen op te zoeken, in lijn met de wens van de Kamer22.

4. Aanspreekbaar op keuzes

Defensie is aanspreekbaar op de keuzes die ze bij de verdere vormgeving van de defensieactiviteiten maakt. Intern wordt het bewustzijn vergroot door medewerkers te betrekken bij het thema leefbaarheid en door omgevingsgericht werken te stimuleren.

5. Heldere, transparante en tijdige communicatie

Defensie zorgt ervoor dat communicatie richting belanghebbenden helder, transparant en tijdig is om verwachtingen te managen en eventuele misverstanden te voorkomen. Defensie streeft een open houding na. De dialoog met de omgeving is hierbij tweerichtingsverkeer: luisteren is net zo belangrijk als informeren.

10.5 Binnen kaders van uitvoerbaarheid

Het voornemen voor de uitbreiding van het ruimtebeslag dat Defensie in Nederland legt, kent geen gegarandeerde uitkomst. In de praktijk zal het tempo van de realisatie afhangen van factoren die maar ten dele beïnvloed kunnen worden door Defensie, zoals beschikbare stikstofruimte, netcongestie, oplossing van een aantal infrastructurele knelpunten en de financiële kaders.

10.5.1 Stikstofruimte

Voor het realiseren van de ambities in het NPRD is stikstofruimte nodig. Stikstofruimte die in Nederland schaars is. Omdat defensielocaties vaak gelegen zijn in of nabij stikstofgevoelige natuur, is het erg onzeker of activiteiten en projecten die zorgen voor extra stikstofdepositie een natuurvergunning (‘omgevingsvergunning Natura 2000-activiteit’) kunnen krijgen.

De stikstofsituatie in Nederland zorgt ervoor dat niet alle onderdelen van het NPRD (direct) uitvoerbaar zijn. Op het onderdeel stikstof zal per deelproject locatiespecifiek moeten worden onderzocht wat de oplossingsmogelijkheden zijn. Te denken valt aan:

  • Intern salderen: waar er op een bestaande locatie voldoende stikstofruimte in de bestaande vergunningen aanwezig is, kunnen de stikstofeffecten van de nieuwe activiteit beoordeeld worden ten opzichte van de reeds toegestane activiteit op die locatie. Door de recente uitspraken van de Raad van State van 18 december (Amercentrale/Rendac) is intern salderen vergunningplichtig. Daarnaast moet de stikstofruimte, die wordt gebruikt om de nieuwe activiteit uit te voeren, additioneel zijn. Dit betekent dat de stikstofruimte niet nodig is voor natuurbehoud- en herstel. Door de vergunningplicht en het additionaliteitsvereiste, zal het op dit moment in de meeste gevallen niet mogelijk zijn een natuurvergunning te krijgen op basis van intern salderen.

  • Extern salderen: het mitigeren van stikstofeffecten met stikstofruimte van een bedrijf dat geheel of gedeeltelijk stopt. Ook voor extern salderen geldt dat additionaliteit moet worden aangetoond. Hierdoor is ook extern salderen een moeilijk toepasbare oplossingsrichting.

  • ADC-toets: indien de stikstofeffecten van een project of activiteit niet kan worden gemitigeerd, zullen compenserende maatregelen moeten worden getroffen om de samenhang van het Natura 2000-gebied in stand te houden. Daarnaast moet worden aangetoond dat er sprake is van dwingende redenen van groot openbaar belang en dat er geen sprake is van alternatieven.

Ook kunnen een gebiedsgerichte benadering en programmatisch vergunnen nader verkend worden als oplossing. Daarbij kan het hele NPRD als scope worden genomen. Of een gebied, zoals bijvoorbeeld de Veluwe. In een dergelijke aanpak kan een combinatie worden gezocht tussen intern salderen, extern salderen, compensatie en het in kaart brengen van de bijdrage die Defensie kan leveren aan de natuuropgave, door bijvoorbeeld verbeterd natuurbeheer en aanleg van nieuwe natuur(verbindingen).

Naast het bovenstaande probeert Defensie via de Wet op de defensiegereedheid en de Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel mogelijkheden te vinden om de ambities van het NPRD te realiseren. Het eerder door het kabinet gepresenteerde ‘Startpakket Nederland van het slot’ bevat hiertoe maatregelen.

10.5.2 Netcongestie

De uitvoering van het NPRD kan vertraging oplopen door de netcongestieproblematiek, in verband met het niet tijdig beschikbaar komen van (schaarse) netcapaciteit. Om mogelijke problemen te voorkomen zal Defensie in een vroegtijdig stadium van de planvorming afstemming zoeken met de relevante netbeheerder.

10.5.3 Aanpak infrastructurele knelpunten

Een aantal NPRD-behoeften vraagt om aanpak van infrastructurele knelpunten. Het betreft dan bijvoorbeeld de ontsluiting van locaties of, omdat Defensie nieuwe activiteiten gaat ontplooien, waardoor de drukte op het wegennet verder kan toenemen. Bij het Nota-Overleg Defensie is een motie aangenomen die de regering verzoekt om de infrastructurele aanpassingen, die noodzakelijk zijn als gevolg van de uitvoering van het NPRD, als prioritair te beschouwen en deze ook zo spoedig mogelijk te realiseren23. In een Kamerbrief over infrastructuurinvesteringen is opgenomen dat de ministeries van Defensie en IenW bezien waar deze opgaven al een plek hebben of kunnen krijgen in het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT). Daar waar de MIRT-systematiek niet passend is, zal gezamenlijk worden gekeken naar de mogelijkheden voor tijdige ingebruikname van benodigde infrastructuur gelet op de noodzakelijke versterking van de krijgsmacht24. Per traject moet nog worden besloten over de benodigde financiering en dekking, conform de regels van de budgetdiscipline.

10.5.4 Financiële kaders

De kosten voor de ruimtebehoeften die voortvloeien uit het NPRD (zoals grond- en objectverwerving, vergunning- en wetgevingstrajecten) zijn reeds ingepast in de begroting 2025 van Defensie. Daarnaast zijn de financiële consequenties van de volledige onderliggende vastgoedbehoeften in de periode 2026-2040 op basis van de definitieve locatiekeuzes in kaart gebracht. De hiervoor benodigde geraamde 8,2 mrd euro worden bij de eerste suppletoire begroting van 2026 ingepast in de begroting van Defensie. Er worden geen onomkeerbare stappen gezet voor de vastgoedbehoeften, totdat de Kamer deze begroting heeft goedgekeurd.

De Kamer zal jaarlijks via de Stand van Defensie worden geïnformeerd over de voortgang van de NPRD-projecten en bij eerste suppletoire begroting van 2026 over de budgettaire inpassing.

11 Detailkaarten definitief aangewezen locaties en ontwerp-voorkeursalternatieven

Een deel van de definitief aangewezen locaties en de ontwerp-voorkeursalternatieven leidt tot nieuw direct en/of indirect ruimtegebruik. Voor die behoeftes waar dit van toepassing is, zijn in dit hoofdstuk detailkaarten opgenomen ter verduidelijking van hoe het ruimtebeslag er uit zal zien.

11.1 Definitieve locaties bovenregionale behoeften

11.1.1 I. Versterken en concentreren ondersteunende eenheden

Definitief aangewezen locatie Zeewolde-Spiekweg, gemeente Zeewolde, Flevoland:

11.1.2 II. Extra locatie grootschalige munitieopslag

Definitief aangewezen voor grootschalige munitieopslag locatie Staphorst, gemeente Staphorst, Overijssel:

11.1.3 III. Nieuwe munitieopslag SIC

Definitief aangewezen locatie Kollumerwaard-West voor nieuwe munitieopslag SIC, Oude kruitfabriek, gemeente Noardeast-Fryslân, Friesland:

11.1.4 V. Oefenen in verstedelijkt gebied

Definitief aangewezen locatie Oefenterrein Weerterheide voor oefenen in verstedelijkt gebied:

11.1.5 VI. Nieuw amfibisch oefengebied

Definitief aangewezen locaties voor amfibisch oefengebied, Groote Keeten, Maasvlakte 2 , Oefenterrein Marnewaard en Schietrange Vliehors:

Groote Keeten, gemeente Schagen, Noord-Holland:

Maasvlakte, gemeente Rotterdam, Zuid-Holland:

OT Marnewaard, Het Hogeland, Groningen:

Schietrange Vliehors, gemeente Vlieland, Friesland:

11.1.6 VII. Gegarandeerde havencapaciteit Host Nation Support

Definitief aangewezen locatie Maasvlakte, gemeente Rotterdam, Zuid-Holland voor Host Nation Support:

11.1.7 VIII. Toename gebruik jachtvliegcapaciteit

Definitief aangewezen locatie Voorkeursalternatief militair medegebruik civiele luchthaven Lelystad Airport (Defensie ontwikkelt op Lelystad Airport) :

11.1.8 IX. Onbemande maritieme helikopters

Definitief aangewezen locatie Maritiem vliegkamp De Kooy en vliegroutes naar de oefengebieden op zee (voor corridors onbemande maritieme helikopters):

11.1.9 X. Stationering en corridors van cargodrones

Definitief aangewezen locatie stationering cargodrones op Militair Luchtvaartterrein Deelen en vliegroutes naar de oefenterreinen, Marknesse en Twente Airport:

11.1.10 XI. Laagvlieggebieden helikopters

Definitief aangewezen locatie acht nieuwe gebieden:

Overzichtskaart nieuwe laagvlieggebieden en bestaande laagvlieggebieden:

Detailkaarten Definitief aangewezen locatie per laagvlieggebied:

N1:

N2:

N3:

N4:

N5:

N6:

N7:

N8:

11.1.11 XII. Helikopterlandingsplaatsen

Definitief aangewezen locatie groeien naar 32 locaties (helikopterlandingsplaatsen).

Overzichtskaart:

Detailkaarten voorkeursalternatief:

OT Marnewaard:

Schietrange Vliehors:

OT De Haar:

OT Havelte West:

OT Havelte Oost:

Artillerie schietkamp, OT Wezeperberg, Oefenterrein Woldenberg/vliegstrip:

OT de Zande:

OT Beekhuizerzand:

OT Olst-Welsum:

OT Ermelosche heide:

OT Garderenseveld:

OT Stroese zand:

Infanterie Schietkamp:

OT de Vlasakker:

OT Leusderheide:

OT het Groote Veld 7:

OT Waalsdorpervlakte:

OT Ederheide:

OT Ginkelseheide:

OT Arnhemse heide:

Springterrein Schaijk:

Overdiepsepolder:

OT Langenboom:

OT Vughtse heide:

OT Vrachelse heide:

OT de Vijf Eiken:

OT Rucphense heide:

Kamp de Kiek:

OT Oirschotse heide:

OT Woensdrechtse heide:

11.1.12 XIII. Korte/smalle onverharde landingsbaan tactisch luchttransport

Definitief aangewezen locatie Militair luchtvaartterrein Deelen (smalle onverharde landingsbaan):

11.2 Definitief aangewezen locatie, locatiespecifieke behoeften

11.2.1 Behoefte 1 – Uitbreiding oefengebied voor grotere/ veelzijdigere oefeningen op, in en boven het water (EHD 42)

Oefengebied voor grotere/veelzijdigere oefeningen op, in en boven het water ( EHD 42 )

11.2.2 Behoefte 2 – Uitbreiding oefengebied voor grotere/ veelzijdigere oefeningen inclusief drones met corridors op het water naar, in en boven water (EHD 41)

Oefengebied voor grotere/veelzijdigere oefeningen inclusief drones met corridors op het water naar, in en boven water ( EHD 41 )

11.2.3 Behoefte 4 - Herziening/aanpassingen onveilige zone Schietrange Vliehors

Aanpassing onveilige zone rondom Vliehors

11.2.4 Behoefte 5 - Uitbreiding milieuruimte en directe ruimte voor uitbreiding voor het verlengen van de secundaire baan, gemeente Leeuwarden

vliegbasis Leeuwarden

11.2.5 Behoefte 6 – Beperkingengebied rondom vliegbasis Leeuwarden (specifiek de outer horizontal surface) - Juridische borging.

beperkingengebied Vliegbasis Leeuwarden

11.2.6 Behoefte 10 – Beperkingengebied rondom MVK de Kooy (specifiek de outer horizontal surface) - Juridische borging

beperkingengebied MVK De Kooy

11.2.7 Behoefte 11 – Uitbreiding Breezanddijk groei beproevingen IJsselmeer, Afsluitdijk, gemeenten Hollandse Kroon en Súdwest Fryslân

EHR 49 Breezanddijk

11.2.8 Behoefte 13 - Vergroting van oefengebied de Haar, gemeenten Midden-Drenthe en Assen

oefenterrein De Haar

11.2.9 Behoefte 14 – Uitbreiding Petten groei beproevingen Noordzee, gemeente Schagen

schietsector Petten met variant B

11.2.10 Behoefte 17 - Uitbreiding raccordement ‘t Harde, gemeente Elburg

raccordement ‘t Harde

11.2.11 Behoefte 18 -Uitbreiden Artillerie Schietamp (ASK) (brede strook, Wezeperberg en Z-zijde), gemeenten Elburg, Oldebroek, Heerde, Epe en Nunspeet

Artillerie Schietkamp

11.2.12 Behoefte 20 - Geplande opschaling Koninklijke Marechaussee Randstad Den Haag, Maaldrift uitbreiden, gemeente Wassenaar

Maaldrift

11.2.13 Behoefte 21 - Uitbreiding raccordement Vlasakkers, gemeente Amersfoort

raccordement Vlasakkers

11.2.14 Behoefte 22 - Huisvesting incl. faciliteiten Militaire Politie Koninklijke Marechaussee, gemeente Apeldoorn

Militaire Politie Eskadron

11.2.15 Behoefte 25 - Uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NAVO-normering depot Markelo Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Hof van Twente

depot Markelo

11.2.16 Behoefte 26 - Uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NAVO-normering depot Klaphek Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Lopik

depot Klaphek

11.2.17 Behoefte 27 -Extra milieuruimte voor helikopteractiviteiten op Militair Luchtvaartterrein Deelen, gemeente Arnhem

MLT Deelen

11.2.18 Behoefte 28 -Beperkingengebied rondom MLT Deelen (specifiek de outer horizontal surface) - Juridische borging

beperkingengebied Militair Luchtvaartterrein Deelen

11.2.19 Behoefte 29 - Uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NAVO-normering depot Poortugaal Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Albrandswaard

depot Poortugaal

11.2.20 Behoefte 31 - Beperkingengebied rondom vliegbasis Volkel (specifiek de outer horizontal surface) - Juridische borging

beperkingengebied Vliegbasis Volkel

11.2.21 Behoefte 32 - Schietbaan t.b.v. Koninklijke Militaire School Luchtmacht (KMSL) Vliegbasis Woensdrecht, gemeente Woensdrecht

schietbaan t.b.v. Koninklijke Militaire School Luchtmacht

11.2.22 Behoefte 34 - Beperkingengebied rondom vliegbasis Woensdrecht (specifiek de outer horizontal surface) - Juridische borging

beperkingengebied Vliegbasis Woensdrecht

11.2.23 Behoefte 36 - Beperkingengebied rondom vliegbasis Gilze-Rijen (specifiek de outer horizontal surface) en corridors - Juridische borging

beperkingengebied Vliegbasis Gilze-Rijen en corridors Gilze-Rijen

11.2.24 Behoefte 37 - Fysieke en geluidsruimte op oefenterrein (OT) Oirschotse Heide: fysiek uitbreiden ook v.w.b. geluidsruimte, gemeenten Oirschot en Eersel

oefenterrein Oirschotse Heide

11.2.25 Behoefte 39 - Uitbreiding raccordement Acht t.b.v. voertuigen 13. Lichte Brigade, gemeente Eindhoven

raccordement Acht

11.2.26 Behoefte 40 - IBT-centrum regio Eindhoven voor Koninklijke Marechaussee-, en Defensie Bewakings- en BeveiligingsOrganisatie op bestaand Defensieterrein, gemeente Eindhoven

mobilisatiecomplex Veldhoven

11.2.27 Behoefte 42 -Beperkingengebied rondom vliegbasis Eindhoven (specifiek de outer horizontal surface) - Juridische borging

beperkingengebied Vliegbasis Eindhoven

11.2.28 Behoefte 43 - Ingebruikname kazerne Budel en uitbreiden Weerterheide, gemeenten Cranendonck en Weert

oefenterrein Weerterheide en Nassau-Dietz kazerne

11.2.29 Behoefte 44 – Oefenterreinen met graafmogelijkheden uitbreiden (Graven niet overal vergund)

Overzichtskaart 12 oefenterreinen met graafmogelijkheden

Detailkaarten definitief aangewezen locatie per oefenterrein

Oefenterrein De Haar:

Oefenterrein Havelte-West:

Oefenterrein Wezeperberg:

Oefenterrein Ermelosche heide:

Oefenterrein Stroese zand:

Oefenterrein de Vlasakker:

Oefenterrein Leusderheide:

Oefenterrein Arnhemse heide:

Oefenterrein Langenboom:

Oefenterrein Vrachelse heide:

Oefenterrein Rucphense heide:

Oefenterrein Weerterheide:

11.3 Detailkaarten ontwerp-voorkeursalternatieven voor 9 specifieke behoeften

[Gereserveerd]

12 Specifieke realisatiestrategie per behoefte

De ruimtelijke behoeften van Defensie waarvoor in dit programma een voorkeurslocatie of een definitieve locatie is aangewezen, kennen elk ook een specifieke realisatiestrategie met een eigen tijdlijn. Hierin is weergegeven welke stappen bij de realisatie van de uitbreidingen voorzien zijn, en wat het verwachte start en eindmoment is. Deze specifieke realisatiestrategie per behoefte is in dit hoofdstuk opgenomen.

In de realisatiestrategie wordt inzichtelijk gemaakt of er een planologische procedure (projectbesluit of anderszins) ingezet zal worden, of er sprake is van een vastgoedontwikkeling en of er sprake is van uitbreiding van milieu- en vergunningsruimte.

Ook is in de tabel opgenomen wat de voorziene ingebruikname periode is per behoefte. Om de gewenste termijnen te halen is Defensie voornemens om in 2026 de meeste planologische procedures op te starten. De ambitie is om in 2027 de eerste planologische besluiten te nemen. Indien een gebiedsproces aan de orde is, kan dit nog invloed hebben op het type planologische procedure en de start ervan.

De realisatiestrategie is alleen op hoofdlijnen beschreven. De reden hiervoor is dat de grondverwerving weliswaar al loopt, maar verdere stappen in de uitvoering pas kunnen starten na de definitieve besluitvorming over het NPRD. Ook kan in de loop van de tijd veranderende actualiteit (ook in het bouwproces) aanleiding geven tot bijsturing op de realisatiestrategie en tot andere keuzes in de fasering. De informatie die hieronder is opgenomen is een vooruitblik, en kan naar mate de uitvoering vordert en concreter wordt, dus wijzigen.

Bovenregionale behoefte

Aangewezen locatie

Planologische procedure

Vastgoed

Vergunningen

Tijdlijn

 
 

BKL / Or / BAL

Luchthavenbesluit

Omgevingsplan

Gebiedsproces

Grondverwerving / gebruiksrecht

Ontwikkeling en/of inrichting

Omgevingsvergunning activiteit

Natuurvergunning

Grondverwerving gestart

Voorziene ingebruikname

1. Versterken en concentreren van ondersteunende eenheden

Zeewolde Spiekweg

 
 

x

x

x

x

x

x

x

2030-2040

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. De start van de planologische procedure kan worden beïnvloed door het verloop van een gebiedsproces. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

2. Extra locatie grootschalige munitieopslag

Staphorst

x

 

x

x

x

x

x

x

x

2035-2040

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. De start van de planologische procedure kan worden beïnvloed door het verloop van een gebiedsproces. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte. Mogelijk is aanpassing van het Bkl nodig voor een veiligheidszonering.

3. Nieuwe munitieopslag SIC

Kollumerwaard-West

x

 

x

x

x

x

x

x

x

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. De start van de planologische procedure kan worden beïnvloed door het verloop van een gebiedsproces. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte. Mogelijk is aanpassing van het Bkl nodig voor een veiligheidszonering.

4. Nieuw terrein voor oefenen en trainen met explosieven

Lelystad

Deze locatie is niet opgenomen in het voorkeurspakket. Met het NPRD wordt derhalve niet voorzien in deze behoefte.

5. Oefenen in verstedelijkt gebied

Oefenterrein Weerterheide

 
 
 
 

x

x

x

x

 

2030-2035

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt.

6. Amfibisch oefengebied

Maasvlakte, Marnehuizen, Vliehors, en Groote Keeten

 
 

x

 
 
 

x

 
 

2030-2035

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt.

7. Gegarandeerde haven-capaciteit Host Nation Support

Rotterdam - Maasvlakte II

x

 

x

 

x

 

x

x

x

2030-2035

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt. Mogelijk is aanpassing van het Bkl nodig voor een veiligheidszonering.

8. Toename gebruik jachtvliegtuigcapaciteit

Lelystad Airport

 

x

x

x*

x

x

x

x

x

2030-2040

Voor de fysieke uitbreiding van de luchthaven is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

9. Onbemande maritieme helikopters

Langs de vaarroutes

 
 

x

 
 
 

x

 
 

2026-2030

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt.

10. Stationering en corridors onbemande cargodrones

Militair Luchtvaartterrein Deelen

 

x

x

 
 

x

x

x

 

2030-2035

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt.

11. Laagvlieggebieden helikopters

Alle nieuwe en bestaande alternatieven

x

 
 
 
 
 

x

x

 

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een instructieregel binnen het Bkl op te stellen, waarmee zowel de belangen van Defensie worden geborgd als ruimte aan lokale ontwikkelingen wordt gegeven.

12. Helikopterlandingsplaatsen

17 nieuwe locaties

 

x

x

 
 
 

x

x

 

2026-2030

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt.

13. Korte/smalle onverharde landingsbaan tactisch luchttransport

Militair luchthaventerrein Deelen

 

x

x

 
 

x

x

x

 

2030-2035

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt.

Locatiespecifieke behoefte

Planologische procedure

Vastgoed

Vergunningen

Tijdlijn

 

BKL / Or / BAL

Luchthavenbesluit

Omgevingsplan

Gebiedsproces

Grondverwerving/ gebruikrecht

Ontwikkeling en/of inrichting

Omgevingsvergunning activiteit

Natuurvergunning

Grondverwerving gestart

Voorziene ingebruikname

1. Uitbreiding oefengebied voor grotere/veelzijdigere oefeningen op, in en boven het water EHD 42

 

x

 
 
 
 

x

x

 

2030-2035

Deze behoefte wordt opgenomen in het Programma Noordzee 2028-2033.

2. Uitbreiding oefengebied voor grotere/veelzijdigere oefeningen inclusief drones met corridors op het water naar, in en boven het water EHD 41

 

x

 
 
 
 

x

x

 

2030-2035

Deze behoefte wordt opgenomen in het Programma Noordzee 2028-2033.

3. Schieten met Apache en MQ-9 op Vliehors Range, gemeente Vlieland

x

 
 
 
 
 

x

x

 

2030-2035

Het bestaande omgevingsplan voorziet in de behoefte waardoor een planologische procedure niet aan de orde is. Mogelijk is aanpassing van het Bkl nodig.

4. Herziening/aanpassingen onveilige zone; nu deels nog gebaseerd op voormalige cavalerie schietkamp Vliehors Range, gemeente Vlieland

x

 

x

 
 
 

x

 
 

2026-2030

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt.

5. Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten vliegbasis Leeuwarden, gemeente Leeuwarden, en verlenging van de baan

 

x

x

 

x

x

x

 

x

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

6. Beperkingengebied rondom vliegbasis Leeuwarden (specifiek de outer horizontal surface)

 

x

x

 
 
 
 
 
 

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens instructieregels op te stellen, waarmee wordt voorkomen dat obstakels worden opgericht in de outer horizontal surface van de vliegbasis.

7. Uitbreiden Schietbaan Marnewaard t.b.v. dynamisch schietenvanaf voertuigen, gemeente Het Hogeland

 
 
 
 
 
 

x

 
 

2030-2035

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

8. EHR 8 uitbreiden en gereedmaken voor ofenen met onbemande vaartuigen op en in het water inclusief corridors

 
 
 
 
 
 

x

x

 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

9. Leerfaciliteit alternatieve brandstoffen, Den Helder, gemeente Den Helder

 
 

x

 
 

x

 
 
 

2030-2035

Voor deze behoefte lijkt een planologische procedure niet noodzakelijk. Het huidige omgevingsplan biedt voldoende ruimte.

10. Beperkingengebied rondom MVK de Kooy (specifiek de outer horizontal surface)

 

x

x

 
 
 
 
 
 

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens instructieregels op te stellen, waarmee wordt voorkomen dat obstakels worden opgericht in de outer horizontal surface van de vliegbasis.

11. Breezanddijk groei beproevingen IJsselmeer, Afsluitdijk, gemeente Súdwest Fryslân

x

 
 
 
 
 

x

x

 

2030-2035

Voor de uitbreiding van deze behoefte is een wijziging van het Bkl nodig.

12. Uitbreiding kazerne Heerenveen, gemeente Heerenveen

 
 
 
 
 

x

 
 
 

2026-2030

Het huidige omgevingsplan voorziet in de behoefte. Een planologische procedure lijkt niet aan de orde.

13. Vergroting van oefengebied oefenterrein De Haar, gemeente Midden-Drenthe

 
 

x

x

x

 

x

x

x

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. De start van de planologische procedure kan worden beïnvloed door het verloop van een gebiedsproces. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte. In aanloop naar de realisatie van deze behoefte zal worden onderzocht in hoeverre er in de nieuwe situatie mogelijkheden zijn voor agrarisch medegebruik. Op basis hiervan zal als onderdeel van het gebiedsproces een pilot voor hybride landbouwgebruik op militair oefenterrein worden gestart.

14. Petten groei beproevingen Noordzee, gemeente Schagen

x

 
 
 
 
 

x

x

 

2030-2035

Deze behoefte wordt opgenomen in het Programma Noordzee 2028-2033. Mogelijk is aanpassing van het Bkl nodig.

15. Verplaatsen (in overleg met de regio) raccordement, t.b.v. voertuigen 43e Gemechaniseerde Brigade Zoekgebied ‘Groot Havelte’, gemeenten Westerveld/Steenwijkerland

Een nieuwe locatie voor dit raccordement maakt geen onderdeel van het voorkeurspakket.

16. Uitbreiding faciliteiten voor schieten (Koninklijke Marechaussee) Schiphol, gemeente Haarlemmermeer

Inpassing van locatiespecifieke behoefte 20 voorziet hierin.

17. Uitbreiding raccordement ‘t Harde, gemeente Elburg

 
 
 
 

x

x

x

 
 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

18. Uitbreiden Artillerie Schietkamp (ASK) (brede strook, Wezeperberg en Z-zijde), gemeente Elburg

 
 

x

 

x

x

x

 

x

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

19. Artillerie Schietkamp (ASK) uitbreiden met 120 mm mortier-schieten, gemeente Elburg

 
 
 
 
 
 

x

x

 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

20. Geplande opschaling Koninklijke Marechaussee Randstad Den Haag, Maaldrift uitbreiden. Gemeente Wassenaar

 
 

x

 
 

x

x

 
 

2035-2040

Defensie is voornemens een planologische procedure bij de gemeente aan te vragen om deze behoefte te realiseren. Deze behoefte past niet binnen het geldende omgevingsplan.

21. Uitbreiding raccordement Vlasakkers, gemeente Amersfoort

 
 
 
 

x

x

x

 
 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

22. Huisvestingen incl. faciliteiten Militaire Politie Koninklijke Marechaussee, gemeente Apeldoorn

 
 

x

 

x

x

x

 

x

2030-2035

Defensie is voornemens een planologische procedure bij de gemeente aan te vragen om deze behoefte te realiseren. Deze behoefte past niet binnen het geldende omgevingsplan.

23. Uitbreiden live firing mogelijkheden voor helikopters op Infanterie Schietkamp (ISK) ten behoeve van niveau 3 en 4-oefeningen Koninklijke Landmacht, gemeente Ede

 
 
 
 
 
 

x

 
 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

24. Uitbreiding milieu- en geluidsruimte door intensivering van Infanterie Schietkamp (ISK) en groei Krijgsmacht, gemeente Ede

 
 
 
 
 
 

x

 
 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

25. Uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NATO-normering depot Markelo en het truck loading station Markelo Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Hof van Twente

 
 

x

 

x

x

 
 

x

2026-2030

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

26. Uitbreiding van het terrein t.b.v. voldoen aan NATO-normering depot Klaphek Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Lopik

 
 

x

 

x

x

 
 

x

2025-2030

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

27. Extra milieuruimte voor helikopteractiviteiten op Militair Luchtvaartterrein Deelen gemeente Arnhem

 

x

 
 
 

x

x

x

 

2030-2035

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

28: Beperkingengebied rondom MLT Deelen (specifiek de outer horizontal surface)

 

x

x

 
 
 
 
 
 

2026-2030

Voor deze behoefte is Defensie voornemens instructieregels op te stellen, waarmee wordt voorkomen dat obstakels worden opgericht in de outer horizontal surface van de vliegbasis.

29. Uitbreiding van terrein t.b.v. voldoen aan NAVO-normering depot Poortugaal Defensie Pijpleiding Organisatie, gemeente Albrandswaard

 
 

x

 

x

x

 
 

x

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

30. Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Volkel, gemeente Maashorst

 
 
 
 
 
 

x

x

 

nvt

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

31. Beperkingengebied rondom Vliegbasis Volkel (specifiek de outer horizontal surface)

 

x

x

 
 
 
 
 
 

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens instructieregels op te stellen, waarmee wordt voorkomen dat obstakels worden opgericht in de outer horizontal surface van de vliegbasis.

32. Schietbaan t.b.v. Koninklijke Militaire School Luchtmacht (KMSL) Vliegbasis Woensdrecht, gemeente Woensdrecht

 
 
 
 
 

x

x

 
 

2030-2035

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

33. Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Woensdrecht, gemeente Woensdrecht

 
 
 
 
 
 

x

x

 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

34. Beperkingengebied rondom Vliegbasis Woensdrecht(specifiek de outer horizontal surface)

 

x

x

 
 
 
 
 
 

2026-2030

Voor deze behoefte is Defensie voornemens instructieregels op te stellen, waarmee wordt voorkomen dat obstakels worden opgericht in de outer horizontal surface van de vliegbasis.

35. Uitbreiding milieuruimte t.b.v. activiteiten Vliegbasis Gilze-Rijen, gemeente Gilze en Rijen

 
 
 
 
 
 

x

x

 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

36. Beperkingengebied rondom Vliegbasis Gilze-Rijen (specifiek de outer horizontal surface) en corridors

 

x

x

 
 
 
 
 
 

2026-2030

Voor deze behoefte is Defensie voornemens instructieregels op te stellen, waarmee wordt voorkomen dat obstakels worden opgericht in de outer horizontal surface van de vliegbasis.

37. Fysieke en geluidsruimte op oefenterrein (OT) Oirschotse Heide: fysiek uitbreiden (200ha) ook v.w.b. geluidsruimte, gemeente Oirschot

 
 

x

x

x

 

x

 

x

2030-2035

Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. De start van de planologische procedure kan worden beïnvloed door het verloop van een gebiedsproces. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

38. Uitbreiden milieuruimte t.b.v. activiteiten op RVS-kazerne Oirschot, gemeente Oirschot

 
 
 
 
 
 

x

 
 

2026-2030

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

39. Uitbreiding raccordement Acht t.b.v. voertuigen 13. Lichte Brigade, gemeente Oirschot

 
 

x

 

x

x

 
 

x

2030-2035

Defensie is voornemens een planologische procedure bij de gemeente aan te vragen om deze behoefte te realiseren. Deze behoefte past niet binnen het geldende omgevingsplan.

40. IBT centrum regio Eindhoven voor Koninklijke Marechaussee, en de Defensie Bewakings- en Beveiligings Organisatie (DBBO) op bestaand Defensieterrein, gemeente Eindhoven

 
 

x

 
 

x

 
 
 

2030-2035

Defensie is voornemens een planologische procedure bij de gemeente aan te vragen om deze behoefte te realiseren. Deze behoefte past niet binnen het geldende omgevingsplan.

41. Verandering inrichting vliegbasis Eindhoven verplaatsen Hot cargo platform

x

 

x

 
 

x

x

 
 

2026-2030

De geschikte planologische procedure voor deze behoefte wordt na de definitieve vaststelling van het NPRD uitgewerkt.

42. Beperkingengebied rondom vliegbasis Eindhoven (specifiek de outer horizontal surface)

 

x

x

 
 
 
 
 
 

2026-2030

Voor deze behoefte is Defensie voornemens instructieregels op te stellen, waarmee wordt voorkomen dat obstakels worden opgericht in de Outer Horizontal Surface van de vliegbasis.

43. a. Ingebruikname kazerne Budel en b. uitbreiden Weerterheide, gemeente Cranendonck/Weert

 
 

x

x (incl. bovenreg. 5)

x

xx

x

 

x

2028-2033

Deze behoefte lijkt te passen binnen het huidige omgevingsplan. Binnenplanse realisatiemogelijkheden worden nader onderzocht.Voor deze behoefte is Defensie voornemens een projectbesluit te nemen. Naar verwachting start het proces hiervoor in 2026. Deze behoefte past niet binnen het huidige omgevingsplan. De start van de planologische procedure kan worden beïnvloed door het verloop van een gebiedsproces. Defensie zal naar verwachting op nationaal niveau de regie voeren over de uitwerking van deze behoefte.

44. Oefenterreinen met graafmogelijkheden

 
 
 
 
 
 

x

x

 

2026-2035

Planologische procedure is hier niet van toepassing.

Toelichting op tabel

  • Planologische procedure:

    • Besluit activiteiten leefomgeving (Bal): In het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) stelt het Rijk algemene regels voor (milieubelastende)activiteiten in de fysieke leefomgeving.

    • Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl): het Bkl bevat nationale regelgeving die ervoor zorgt dat de milieukwaliteit en de kwaliteit van de leefomgeving in Nederland wordt gewaarborgd, ook bij nieuwe ontwikkelingen. Het Bkl is een besluit onder de Omgevingswet. Omgevingsplannen van andere overheden moeten in lijn zijn, of binnen afzienbare tijd in lijn worden gebracht, met de regels in het Bkl. Als juridische borging nodig is, maar dat niet op het niveau van een AMvB (het Bkl) nodig is, dan kan borging per ministeriele regeling ook volstaan. In dat geval wordt voor realisatie van de behoefte de Omgevingsregeling (Or) aangepast.

    • Een luchthavenbesluit is een besluit waarin de overheid de inrichting van een luchthaven bepaalt, of een uitbreiding of wijziging daarvan, en aangeeft tot welke maximale geluidsbelasting in de omgeving deze inrichting mag leiden. Het besluit wordt genomen door de minister van Infrastructuur en Waterstaat, en wordt vaak voorafgegaan door een milieueffectenrapportage. Omgevingsplannen van andere overheden moeten in lijn zijn, of binnen afzienbare tijd in lijn worden gebracht, met luchthavenbesluiten.

    • Het omgevingsplan van een gemeente bevat regels over ruimtelijke inrichting voor het grondgebied van die gemeente die rechtstreeks gelden voor burgers en bedrijven. Het instrument omgevingsplan valt binnen de reikwijdte van de Omgevingswet. Het wijzigen van een omgevingsplan is een procedure die zowel wettelijke verplichtingen, participatie van de samenleving, als zorgvuldige afwegingen van verschillende belangen omvat. Het Rijk kan in plaats van een gemeente de planologische procedure zelf ter hand nemen en voor een gebied het omgevingsplan vaststellen. Dat gaat via een zogenaamd ‘projectbesluit’.

    • Bij de inpassing van verschillende van de behoeften is ruimte voor maatwerk, zodat een optimale inpassing naast andere (lokale) ruimtevragen kan worden gezocht in het gebied. In deze gevallen, maar ook wanneer het gaat om activiteiten in gevoelige gebieden of locaties waar veel meekoppelkansen en synergievoordelen mogelijk zijn, kan een gericht gebiedsproces tot de uitvoeringsstrategie behoren. Met behulp van ontwerpend onderzoek met medeoverheden en maatschappelijke partijen wordt dan gebiedsgericht een goede inpassing van de opgaven gezocht. Op het passende niveau kan dan de planologisch-juridische borging plaatsvinden, en kunnen benodigde vergunningen worden aangevraagd. Ook bij de andere behoeften zal Defensie waar mogelijk en nodig, aansluiten bij gebiedsprocessen onder aansturing van andere overheden.

  • Vastgoed:

    • Grondverwerving betekent het verkrijgen of aankopen van grond in het kader van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie.

    • Ontwikkeling en/ of inrichting betekent dat er bouwactiviteiten of activiteiten voor aanleg van infrastructuur e.d. nodig zijn om een behoefte zoals een legeringsgebouw, munitie-opslag of landingsbaan, te realiseren op de aangewezen plek. Ook bepaalde omgevingsvergunningen maken onderdeel uit van het bouwproces.

  • Vergunningen:

    • Hiermee is bedoeld dat een omgevingsvergunning nodig kan zijn om de gewenste militaire activiteiten in de leefomgeving uit te voeren, na de ingebruikname van de locatie. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om activiteiten met geluidshinder. Toestemming kan worden verleend door het bevoegd gezag. Vergunningen die noodzakelijk zijn voor de realisatie van bijvoorbeeld de vastgoedontwikkeling zijn onderdeel van die betreffende kolom.

    • Natuurvergunning (voor activiteiten die invloed kunnen hebben op beschermde natuurgebieden of soorten) is een onderdeel van de omgevingsvergunning. Het is hier apart genoemd vanwege de looptijd.

  • Tijdlijn:

    • Indien er al gestart is met grondverwerving ten behoeve van de voorspoedige realisatie, dan is dat opgenomen in de tabel.

    • Met voorziene ingebruikname wordt het moment bedoeld waarop voorzien is dat de behoefte zoals in het ontwerp omschreven, volledig gerealiseerd kan zijn, binnen de huidige regelgeving.

13 Afkortingenlijst

ACE: Agile Combat Employment

APKWS: Advanced Precision Kill Weapon System

ASK: Artillerie Schietkamp

Bal: Besluit activiteiten leefomgeving

bbp: bruto binnenlands product

BHK: Bernhardkazerne

Bkl: Besluit kwaliteit leefomgeving

BOPA: buitenplanse omgevingsplanactiviteit

CS: combat support

CSS: combat service support

CTR: Controlled Trafic Region

HCP: Hot Cargo Platform

HNS: Host Nation Support

IBT (-centrum): Integrale Beroepsvaardigheden Training (-centrum)

IenW (ministerie van): (ministerie van) Infrastructuur en Waterstaat

ISK: Infanterie Schietkamp

KIM : Koninklijk Instituut voor de Marine

KMAR Koninklijke Marechaussee

KMSL: Koninklijke Militaire School Luchtmacht

KRW: Kaderrichtlijn Water

LCS: Logistiek Centrum Soesterberg

MER (Commissie, plan-): Milieueffectrapportage

MGLC: Militair Geneeskundig Logistiek Centrum

MIRT: Meerjarenprogramma Infrastructuur Ruimte en Transport

MLA: Militair Luchtvaartautoriteit

MLT: Militair Luchtvaartterrein

MOB: Main Operating Base

MVK: Militair Vliegkamp

NFM: NATO Force Model

NNN: Natuur Netwerken Nederland

NOVI: Nationale Omgevingsvisie

NPRD: Nationaal Programma Ruimte voor Defensie

NRD: Notitie Reikwijdte en Detailniveau

NTM: Notice to Move

NvA: Nota van Antwoord

NvR: Nota van Reactie

OCW (ministerie van): (ministerie van) Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OHS: Outer Horizonthal Surface

Or: Omgevingsregeling

OT: Oefenterrein

POVI: Provinciale Omgevingsvisie

RES: Regionale Energiestrategie

RVB: Rijksvastgoedbedrijf

SIC: Snel Inzetbare Capaciteit (munitie)

TCL: Technology Center Land

TVD: Transformatie Vastgoed Defensie

VN: Verenigde Naties

VRO (ministerie van): (ministerie van) Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening

Bijlage I Overzicht informatieobjecten

Zeewolde-Spiekweg

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Zeewolde-Spiekweg/nld@2026‑01‑05

grootschalige munitieopslag

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_grootschalige_munitieopslag/nld@2026‑01‑05

militaire explosieaandachtsgebieden A

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_militaire_explosieaandachtsgebieden_A/nld@2026‑01‑05

militaire explosieaandachtsgebieden B

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_militaire_explosieaandachtsgebieden_B/nld@2026‑01‑05

militaire explosieaandachtsgebieden C

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_militaire_explosieaandachtsgebieden_C/nld@2026‑01‑05

nieuwe munitieopslag SIC

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_nieuwe_munitieopslag_SIC/nld@2026‑01‑05

oefenen in verstedelijkt gebied

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_oefenen_in_verstedelijkt_gebied/nld@2026‑01‑05

amfibisch oefengebied

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_nieuwe_amfibisch_oefengebieden/nld@2026‑01‑05

Host Nation Support

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Host_Nation_Support/nld@2026‑01‑05

Defensie ontwikkelt op Lelystad Airport

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Defensie_ontwikkelt_op_Lelystad_Airport/nld@2026‑01‑05

corridors onbemande maritieme helikopters

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_route_onbemande_helikopters/nld@2026‑01‑05

route cargodrones

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_route_onbemande_cargodrones/nld@2026‑01‑05

bestaande laagvlieggebieden

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_bestaande_laagvlieggebieden/nld@2026‑01‑05

nieuwe laagvlieggebieden

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_nieuwe_laagvlieggebieden/nld@2026‑01‑05

helikopterlandingsplaatsen

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_helikopterlandingsplaatsen/nld@2026‑01‑05

smalle onverharde landingsbaan

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_onverharde_landingsbaan/nld@2026‑01‑05

EHD 42

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_EHD42/nld@2026‑01‑05

EHD 41

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_EHD41/nld@2026‑01‑05

Vliehors Range

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Schietrange_Vliehors/nld@2026‑01‑05

onveilige zone rondom Vliehors

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_onveilige_zone_schietrange_Vliehors/nld@2026‑01‑05

vliegbasis Leeuwarden

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_vliegbasis_Leeuwarden/nld@2026‑01‑05

beperkingengebied Vliegbasis Leeuwarden

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_beperkingengebied_vliegbasis_Leeuwarden/nld@2026‑01‑05

schietbaan Marnewaard

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_schietbaan_Marnewaard/nld@2026‑01‑05

Koninklijk Instituut voor de Marine

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Het_Koninklijk_Instituut_voor_de_Marine/nld@2026‑01‑05

beperkingengebied MVK De Kooy

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_beperkingengebied_MVK_De_Kooy/nld@2026‑01‑05

EHR 49 Breezanddijk

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Breezanddijk/nld@2026‑01‑05

kazerne Heerenveen

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_kazerne_Heerenveen/nld@2026‑01‑05

oefenterrein De Haar

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_OT_De_Haar/nld@2026‑01‑05

schietsector Petten met variant B

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Petten/nld@2026‑01‑05

Maaldrift

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Maaldrift/nld@2026‑01‑05

raccordement ‘t Harde

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_raccordement_t_Harde/nld@2026‑01‑05

Artillerie Schietkamp

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Artillerie_Schietkamp/nld@2026‑01‑05

raccordement Vlasakkers

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_raccordement_Vlasakkers/nld@2026‑01‑05

Militaire Politie Eskadron

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Huisvesting_faciliteiten_MPKM/nld@2026‑01‑05

Infanterie Schietkamp

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Infanterie_Schietkamp/nld@2026‑01‑05

depot Markelo

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_depot_Markelo/nld@2026‑01‑05

depot Klaphek

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_depot_Klaphek/nld@2026‑01‑05

MLT Deelen

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_MLT_Deelen/nld@2026‑01‑05

beperkingengebied Militair Luchtvaartterrein Deelen

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_beperkingengebied_MLT_Deelen/nld@2026‑01‑05

depot Poortugaal

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_depot_Poortugaal/nld@2026‑01‑05

vliegbasis Volkel

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_vliegbasis_Volkel/nld@2026‑01‑05

beperkingengebied Vliegbasis Volkel

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_beperkingengebied_vliegbasis_Volkel/nld@2026‑01‑05

schietbaan t.b.v. Koninklijke Militaire School Luchtmacht

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_schietbaan_KMSL/nld@2026‑01‑05

vliegbasis Woensdrecht

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_vliegbasis_Woensdrecht/nld@2026‑01‑05

beperkingengebied Vliegbasis Woensdrecht

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_beperkingengebied_Woensdrecht/nld@2026‑01‑05

vliegbasis Gilze-Rijen

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_vliegbasis_Gilze_Rijen/nld@2026‑01‑05

beperkingengebied Vliegbasis Gilze-Rijen

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_beperkingengebied_Gilze_Rijen/nld@2026‑01‑05

corridors Gilze-Rijen

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_corridors_Gilze_Rijen/nld@2026‑01‑05

oefenterrein Oirschotse Heide

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_OT_Oirschotse_Heide/nld@2026‑01‑05

RVS-kazerne Oirschot

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_RVS_kazerne_Oirschot/nld@2026‑01‑05

raccordement Acht

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_raccordement_Acht/nld@2026‑01‑05

mobilisatiecomplex Veldhoven

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_mobilisatiecomplex_Veldhoven/nld@2026‑01‑05

vliegbasis Eindhoven

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_vliegbasis_Eindhoven/nld@2026‑01‑05

beperkingengebied Vliegbasis Eindhoven

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_beperkingengebied_vliegbasis_Eindhoven/nld@2026‑01‑05

oefenterrein Weerterheide

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_OT_Weerterheide/nld@2026‑01‑05

Nassau-Dietz kazerne

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_Nassau_Dietz_kazerne/nld@2026‑01‑05

oefenterreinen met graafmogelijkheden

/join/id/regdata/mnre1018/2026/NPRD_oefenterrein_met_graafmogelijkheden/nld@2026‑01‑05

Naar boven