TOELICHTING
Algemeen
Betrouwbaarheid en integriteit zijn onmisbaar voor een goed functionerende overheid
en alle organisaties die daarvan deel uitmaken. Aan de basis van een integriteitschending
ligt het feit dat een of meer betrokkenen zich niet hebben gedragen zoals het een
goed ambtenaar betaamt. Integriteitschendingen kunnen worden onderscheiden in misstanden
(dat wil zeggen grove schendingen, waarbij het maatschappelijk belang in het geding
is), schendingen van lichtere aard en van ongewenste omgangsvormen, zoals seksuele
intimidatie en rassendiscriminatie, maar ook agressie en geweld, pesten, treiteren,
roddelen, stalking, geruchtenverspreiding en discriminatie.
In het Europees deel van Nederland geeft artikel 125quinquies, eerste lid, onder f,
van de Ambtenarenwet de opdracht aan de lagere wetgever om een procedure vast te stellen
voor het omgaan met vermoedens van misstanden. Dat artikel is de basis van het Besluit
melden vermoedens van misstand bij Rijk en Politie, waarin de procedure is geregeld
voor het melden van een misstand door een ambtenaar en de bescherming tegen een eventuele
rechtspositionele benadeling. In de Regeling vertrouwenspersonen integriteit en ongewenste
omgangsvormen en klachtencommissie ongewenste omgangsvormen rijksambtenaren BES is
voorzien in een basis voor het aanwijzen van vertrouwenspersonen integriteit en ongewenste
omgangsvormen alsmede in de instelling van een klachtencommissie ongewenste omgangsvormen.
De Ambtenarenwet BES kent geen equivalent van artikel 125quinquies, eerste lid, onder
f, van de Ambtenarenwet en daarom evenmin een equivalent van het Besluit melden vermoedens
van misstand bij Rijk en Politie. Misstanden en andere vormen van integriteitschendingen
kunnen echter ook zonder wettelijke procedure intern worden gemeld. Voor het adequaat
oplossen van misstanden is wel voorwaarde dat binnen de organisatie voor iedereen
helder is hoe wordt omgegaan met vermoedens van een misstand. Hiertoe kunnen interne
regels worden vastgesteld.
De mogelijkheid voor een ambtenaar om een misstand of ongewenste omgangsvormen te
melden bij een vertrouwenspersoon of een klachtencommissie kan worden aangemerkt als
een recht, evenals de bescherming tegen rechtspositionele benadeling bij een melding,
welke rechten op grond van artikel 77 van het Rechtspositiebesluit ambtenaren BES
zijn uitgewerkt in de onderhavige regeling. In de regeling worden de bevoegdheden
en taken van de vertrouwenspersoon integriteit en ongewenste omgangsvormen geregeld,
alsmede de instelling en de bevoegdheden van de klachtencommissie ongewenste omgangsvormen
en de rechtsbescherming van de vertrouwenspersoon integriteit, de leden van de klachtencommissie
en de melder of klager. Er is zo veel mogelijk aangesloten bij de in het Europees
deel van Nederland geldende regelgeving.
De eerste vertrouwenspersoon is reeds met ingang van 1 januari 2014 aangewezen. Om
die reden wordt aan de regeling terugwerkende kracht tot en met die datum toegekend.
Regeldruk
De onderhavige regeling gaat uit van de bestaande regelgeving op het gebied van ambtelijke
integriteit. Dit betreft in de Ambtenarenwet BES gestelde regels met betrekking tot
onder meer goed ambtenaarschap, restricties met betrekking tot nevenwerkzaamheden,
verbod op privégebruik van overheidsgoederen, verbod op aanname van giften als gunst
en geheimhoudingsplicht. De benadering van de vertrouwenspersoon en het indienen van
een klacht zijn vormvrij en kunnen daarmee plaatsvinden op de voor betrokkenen minst
belastende wijze. Ten behoeve van de meldingsprocedure en de behandeling van integriteitschendingen
worden (interne) werkprocessen beschreven, die dynamisch en flexibel van aard zijn,
zodat de uitvoering van deze regeling gestroomlijnd en uit een oogpunt van regeldruk
dus ook voor de Rijksdienst Caribisch Nederland (RCN) zo eenvoudig mogelijk wordt.
Artikelsgewijs
Artikel 1
Het begrip misstand wordt onderscheiden in een schending van wettelijke voorschriften
of beleidsregels, een gevaar voor de volksgezondheid, de veiligheid of het milieu,
en een onbehoorlijke wijze van functioneren die een gevaar vormt voor het goed functioneren
van de openbare dienst. Verder definiëring is achterwege gelaten om geen onnodige
drempels op te werpen voor potentiële melders.
Bij ongewenste omgangsvormen gaat het om de factoren van direct of indirect onderscheid
in de arbeidssituatie die stress teweeg brengen, met inbegrip van intimidatie, seksuele
intimidatie, agressie en geweld en pesten. Onder stress wordt in dit verband verstaan:
een toestand die als negatief ervaren lichamelijke, psychische of sociale gevolgen
heeft. Onder indirect onderscheid wordt verstaan dat iemand op een andere wijze wordt
behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie wordt, is of zou worden behandeld,
op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit,
seksuele geaardheid, burgerlijke staat, leeftijd, handicap of chronische ziekte, onderscheidenlijk
dat een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelwijze personen van een
bepaalde godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit,
burgerlijke staat, leeftijd dan wel seksuele geaardheid of met een handicap of chronische
ziekte bijzonder treft.
Intimidatie is gedrag dat met direct onderscheid verband houdt en dat tot doel of
gevolg heeft dat de waardigheid van de persoon wordt aangetast en dat een bedreigende,
vijandige, beledigende, vernederende of kwetsende omgeving wordt gecreëerd.
Bij seksuele intimidatie wordt gedoeld op enige vorm van verbaal, non-verbaal of fysiek
gedrag met een seksuele connotatie dat als doel of gevolg heeft dat de waardigheid
van een persoon wordt aangetast, in het bijzonder wanneer een bedreigende, vijandige,
beledigende, vernederende of kwetsende situatie wordt gecreëerd.
Bij agressie en geweld gaat het om voorvallen waarbij een ambtenaar verbaal, psychisch
of fysiek wordt lastig gevallen, bedreigd of aangevallen onder omstandigheden die
rechtstreeks verband houden met het verrichten van de arbeid.
Pesten betreft alle vormen van intimiderend gedrag met een structureel karakter van
een of meer medewerkers gericht tegen een medewerker of een groep van medewerkers
die zich niet kan of kunnen verdedigen tegen dit gedrag, zoals treiteren, roddelen,
stalking en geruchtenverspreiding op het werk.
Artikel 2
In dit artikel is bepaald welke mogelijkheden een ambtenaar heeft bij integriteitschendingen.
Het eerste lid biedt een ieder die werkzaam is bij RCN en die geconfronteerd is of
wordt met ongewenste omgangsvormen de mogelijkheid zich te wenden tot een vertrouwenspersoon.
De vertrouwenspersoon zal hem opvangen en adviseren en zo nodig doorverwijzen naar
een professionele hulpverlener (zie artikel 3, tweede lid). Een andere mogelijkheid
is dat de ambtenaar direct een klacht indient bij de klachtencommissie ongewenste
omgangsvormen RCN.
Op grond van het tweede lid kan een ambtenaar zich tot de vertrouwenspersoon wenden,
wanneer hij het vermoeden van een misstand heeft. Dit vermoeden moet op ‘redelijke
gronden’ zijn gebaseerd. Als direct duidelijk is dat daarvan geen sprake is en de
melding daarmee kennelijk ongegrond is, is nadere inhoudelijke behandeling of onderzoek
niet aan de orde.
Ten slotte kan een ambtenaar op grond van het vijfde lid de ondersteuning inroepen
van de vertrouwenspersoon, wanneer hij geconfronteerd wordt met een intern onderzoek
wanneer vermoed wordt dat betrokkene zich schuldig heeft gemaakt aan plichtsverzuim.
De ondersteuning door de vertrouwenspersoon is er op gericht te waarborgen dat de
betrokken ambtenaar lopende het onderzoek en naar aanleiding van de uitkomst daarvan
op een correcte manier behandeld wordt.
Voor ambtenaren die werkzaam zijn bij RCN is geen termijn gesteld voor het doen van
meldingen. Wat betreft melding van vermoedens van misstanden, kunnen ook ambtenaren
die RCN inmiddels hebben verlaten nog een melding doen, zij het dat daarvoor een termijn
geldt van twee jaar na vertrek. Deze termijnstelling houdt verband met de doelstelling
van deze regeling, namelijk het melden van vermoedens van misstanden door ambtenaren.
Na verloop van deze termijn kan geen gebruik meer worden gemaakt van de in de regeling
getroffen voorziening.
De ambtenaar die te maken krijgt of te maken heeft gehad met ongewenste omgangsvormen,
kan zich ook wenden tot de klachtencommissie ongewenste omgangsvormen RCN. Ook hier
geldt geen termijn.
Volledigheidshalve is in het vierde lid uitdrukkelijk bepaald dat een melding van
een vermoeden van een misstand wettelijke verplichtingen tot het doen van aangifte
van strafbare feiten onverlet laat. Een schending van wettelijke voorschriften kan
tevens een strafbaar feit opleveren. In geval het hierbij gaat om een (ambts)misdrijf
zal vaak ook een verplichting tot aangifte gelden (zie artikel 200 Wetboek van Strafvordering
BES (WvSvBES)), terwijl in andere gevallen een bevoegdheid tot het doen van aangifte
bestaat. Als uitgangspunt geldt dat de ambtenaar die wordt geconfronteerd met een
misstand die tevens een (ambts)misdrijf oplevert dat valt onder artikel 200 WvSvBES,
hiervan onverwijld aangifte moet doen bij de politie of het openbaar ministerie. Dit
staat in beginsel los van het intern melden van de misstand.
Het ligt op de weg van de ambtenaar om bij de melding van het vermoeden van een misstand
te melden of hij aangifte heeft gedaan. De organisatie weet dan dat er wellicht een
justitieel onderzoek gaat plaatsvinden of dat er nog aangifte moet worden gedaan.
Is nog geen aangifte gedaan, dan kan deze geschieden door tussenkomst van het bevoegde
gezag van de ambtenaar.
De ambtenaar die een interne melding heeft gedaan, mag er in beginsel van uitgaan
dat het bevoegd gezag overgaat tot het doen van aangifte, indien daartoe aanleiding
bestaat. Het ligt in de rede dat het bevoegd gezag de melder op de hoogte stelt of
er al dan niet aangifte heeft plaatsgevonden.
Ten slotte dient bij het verrichten van een onderzoek binnen de dienst zoveel mogelijk
rekening te worden gehouden met een eventueel parallel lopend of nog te volgen strafrechtelijk
onderzoek naar de betreffende misstand(en). Het verrichten van intern onderzoek mag
het instellen van een strafrechtelijk onderzoek niet vertragen; het bevoegd gezag
zal in een voorkomend geval zo spoedig mogelijk, eventueel vooruitlopend op een formele
aangifte, in overleg moeten treden met de Officier van Justitie.
Artikelen 3 en 4
In deze artikelen zijn de aanwijzing, taakontheffing en de taken en bevoegdheden van
de vertrouwenspersonen geregeld. Aanwijzing vindt, behoudens tussentijdse taakontheffing,
plaats voor de duur van vijf jaar. Aanleiding voor tussentijdse taakontheffing kan
bijvoorbeeld zijn dat de vertrouwenspersoon om welke reden dan ook, daarom verzoekt
of omdat hij de dienst verlaat.
In artikel 4 zijn de taken van de vertrouwenspersoon geregeld. Hierbij worden onderscheiden
taken op het gebied van meldingen van misstanden (eerste lid), op het gebied van ongewenste
omgangsvormen (tweede lid) en op het gebied van interne onderzoeken (derde lid).
Artikelen 6 en 7
Met deze artikelen is voorzien in de instelling van de klachtencommissie ongewenste
omgangsvormen RCN, de samenstelling van de commissie, de benoemingsperiode van haar
leden en plaatsvervangende leden en het secretariaat van de commissie. In de artikelen
6 en 7 zijn de taken en enige algemene instructies over de werkwijze van de commissie
opgenomen. De commissie is ingesteld op grond van artikel 9:14 van de Algemene wet
bestuursrecht (Awb). Ingevolge artikel 6, derde lid, is afdeling 9.1.3 van de Awb
van toepassing. Het is niet nodig in de onderhavige regeling bepalingen op te nemen
over de te volgen procedure bij de behandeling van klachten, omdat dat al is geregeld
in de afdeling 9.1.2, waarop afdeling 9.1.3 een aanvulling is. Hoofdstuk 9 van de
Awb is van toepassing op grond artikel 3, eerste en derde lid, van de Invoeringswet
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba.
Artikel 8
Op grond van artikel 9:12a van de Awb draagt het bestuursorgaan zorg voor registratie
van de bij hem ingediende schriftelijke klachten en publiceert het jaarlijks een verslag
over deze klachten (geanonimiseerd). Aangezien met de onderhavige regeling de medewerker
zich rechtstreeks tot de klachtencommissie kan wenden, ligt het in de rede de registratie
aldaar te laten plaatsvinden.
Artikel 9
De vertrouwenspersoon maakt de identiteit van de melder niet bekend tenzij deze daar
geen bezwaar tegen heeft. De organisatie mag de vertrouwenspersoon niet onder druk
zetten om toch de identiteit van de melder bekend te maken.
In het tweede lid is daarnaast de geheimhoudingsplicht van de vertrouwenspersoon geregeld.
Hij mag alleen met uitdrukkelijke toestemming van de hulpvrager informatie aan andere
geven.
Benadrukt wordt dat de vertrouwelijkheid van de identiteit van de melder niet in absolute
zin kan worden gewaarborgd. Dit houdt vooral verband met de aangifteplicht bij ernstig
strafbare feiten. Daarnaast bevat artikel 200 WvSvBES Ook de verplichting om desgevraagd
aan de Officier van Justitie informatie te verschaffen over strafbare feiten die een
ambtenaar in zijn taakuitoefening ter kennis zijn gekomen. Meer in algemene zin vindt
de geheimhouding geen toepassing in het kader van een strafrechtelijk onderzoek.
Een vertrouwenspersoon doet er daarom goed aan om aan het begin van ieder gesprek
de gesprekspartner te informeren dat de vertrouwelijkheid van het gesprek niet in
alle gevallen kan worden gegarandeerd. Overigens laat dit de wettelijke verplichting
om vermoedens van misdrijven te melden bij de politie onverlet.
Artikel 10
In het eerste en tweede lid is vastgelegd dat iemand die een misstand of ongewenste
omgangsvormen bij de vertrouwenspersoon heeft gemeld of een klacht heeft ingediend
bij de klachtencommissie geen nadeel ondervindt in zijn rechtspositie als gevolg van
het doen van de melding of het indienen van de klacht. Het derde en vierde lid regelen
de rechtsbescherming van medewerkers die vertrouwenspersoon zijn of zijn geweest,
onderscheidenlijk die lid zijn of zijn geweest van de klachtencommissie. Te denken
valt bijvoorbeeld aan minder goede promotiekansen, verslechtering van de werkomstandigheden,
een slechte beoordeling of ontslag. Dit laat overigens onverlet dat wanneer de melding
of de klacht niet te goeder trouw is gedaan of ingediend, er aanleiding kan zijn om
een passende maatregel te nemen wanneer blijkt dat de medewerker onterecht een melding
heeft gedaan of een klacht ingediend. De ambtenaar dient zich immers op grond van
artikel 42, eerste lid, van het Rechtspositiebesluit ambtenaren BES te gedragen zoals
het een goed ambtenaar betaamt en het niet te goeder trouw zijn is daarmee in strijd.
Overigens zal niet snel worden aangenomen dat een melding of klacht niet te goeder
trouw is.
Artikel 11
Aan de regeling wordt terugwerkende kracht verleend tot en met 1 januari 2014, omdat
de eerste vertrouwenspersoon met ingang van die datum is aangewezen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk