Provinciaal blad 2026, 19352 | Overheid.nl

Datum publicatie	Organisatie	Jaargang en nummer	Rubriek
13-11-2026 09:00	Fryslân	Provinciaal blad 2026, 19352	algemeen verbindend voorschrift (verordening)

Verordening van 28 oktober 2026, houdende vaststelling van regels voor het houden van een raadgevend referendum in de provincie Fryslân (Referendumverordening provincie Fryslân 2026)

PROVINCIALE STATEN VAN FRYSLÂN;

Op het voorstel van het college van gedeputeerde staten van Fryslân van 1 september 2026;

Overwegende dat provinciale staten in een initiatiefvoorstel hebben gepleit voor verlaging van de drempels en vastlegging van een vereenvoudigde procedure voor het houden van een raadgevend referendum;

Gelet op de artikelen 82, 145, 146 en 150 van de Provinciewet;

BESLUITEN:

Vast te stellen de volgende verordening: Referendumverordening provincie Fryslân 2026

Hoofdstuk 1 Inleidende bepalingen

Artikel 1.1 Begripsomschrijvingen

In deze verordening wordt verstaan onder:

a.
burgemeester en wethouders: het college van burgemeester en wethouders van een gemeente gelegen in de provincie Fryslân;
b.
gedeputeerde staten: het college van gedeputeerde staten van Fryslân;
c.
griffier: griffier van provinciale staten van Fryslân;
d.
ingezetene van de provincie Fryslân: degene die met een adres in een gemeente gelegen in de provincie Fryslân is ingeschreven in de basisregistratie personen;
e.
ondersteuner: degene die een ondersteuningsverklaring tot het houden van een referendum indient en op de dag van de ontvangst van het inleidend respectievelijk het definitief verzoek ingezetene van de provincie Fryslân en tevens Nederlander is, de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt, en niet uitgesloten is van het kiesrecht;
f.
provinciale staten: provinciale staten van Fryslân;
g.
referendum: een niet-bindende raadgevende provinciale stemming, waarbij stemgerechtigden zich mogen uitspreken over een voorgenomen besluit van provinciale staten of een zelfstandig onderdeel hiervan, genoemd in artikel 3.1, eerste lid;
h.
referendumcommissie: een commissie, genoemd in artikel 2.1;
i.
stemgerechtigde: degene die op de dag van het besluit over de stemperiode als bedoeld in artikel 5.2, tweede lid, ingezetene van de provincie Fryslân en tevens Nederlander is, de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt, en niet uitgesloten is van het kiesrecht;
j.
verzoeker: degene die een inleidend of definitief verzoek tot het houden van een referendum indient en op de dag van de ontvangst van het inleidend respectievelijk het definitief verzoek ingezetene van de provincie Fryslân en tevens Nederlander is, de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt, en niet uitgesloten is van het kiesrecht.

Artikel 1.2 Het houden van een referendum

1.
In de in deze verordening omschreven gevallen wordt een referendum gehouden, indien op initiatief van een verzoeker een inleidend verzoek gevolgd door een definitief verzoek wordt ingediend.
2.
Het inleidend verzoek wordt ingediend tezamen met ondersteuningsverklaringen van ondersteuners vertegenwoordigend ten minste 0,33 procent van het aantal kiesgerechtigden voor de laatstgehouden verkiezing van de leden van provinciale staten.
3.
Het definitief verzoek wordt ondersteund door ondersteuningsverklaringen van ondersteuners vertegenwoordigend ten minste 2,25 procent van het aantal kiesgerechtigden voor de laatstgehouden verkiezing van de leden van provinciale staten.
4.
Gedeputeerde staten dragen er zorg voor dat het aantal kiesgerechtigden, genoemd in het tweede en derde lid en in artikel 1.3, eerste lid, in absolute aantallen voldoende kenbaar is.

Artikel 1.3 Geldigheid referendum: opkomstdrempel

1.
De uitslag van een referendum is geldig, indien het aantal getelde stemmen, genoemd in artikel 5.17, derde lid, ten minste 30 procent bedraagt van het aantal kiesgerechtigden voor de laatstgehouden verkiezing van de leden van provinciale staten.
2.
De uitslag van het referendum wordt berekend op basis van de gewone meerderheid van het aantal geldig uitgebrachte stemmen, genoemd in artikel 5.17, eerste lid, aanhef en onder g.

Artikel 1.4 Register van stemgerechtigden

Als register van stemgerechtigden voor een referendum geldt de registratie van kiesgerechtigden voor de verkiezing van de leden van provinciale staten, op de dag van het besluit over de stemperiode als bedoeld in artikel 5.2, tweede lid.

Hoofdstuk 2 De referendumcommissie

Artikel 2.1 Instellen referendumcommissie

Als provinciale staten besluiten dat over het voorgenomen besluit of een zelfstandig onderdeel hiervan een referendum wordt gehouden stellen zij, met toepassing van artikel 82 van de Provinciewet, een referendumcommissie in.

Artikel 2.2 Taken referendumcommissie

De referendumcommissie is belast met de advisering van het provinciebestuur over de uitvoering van een referendum, waartoe in elk geval de volgende taken behoren:

a.
het adviseren van provinciale staten over het verschaffen van informatie over een aan een referendum onderworpen voorgenomen besluit of een zelfstandig onderdeel hiervan;
b.
het adviseren van provinciale staten over de stemperiode van een referendum;
c.
het adviseren van provinciale staten over de naamgeving van en de vraagstelling voor een referendum;
d.
het uitvoeren van een evaluatie van een referendum overeenkomstig artikel 6.1, tweede lid;
e.
het gevraagd en ongevraagd adviseren van provinciale staten over overige zaken die een referendum betreffen.

Artikel 2.3 Samenstelling referendumcommissie

1.
De referendumcommissie bestaat uit minimaal drie en maximaal vijf leden, onder wie een voorzitter. De leden van de referendumcommissie maken geen deel uit van of zijn niet werkzaam onder verantwoordelijkheid van het provinciebestuur.
2.
De voorzitter en overige leden van de referendumcommissie worden door gedeputeerde staten benoemd, geschorst en ontslagen. De leden kunnen worden herbenoemd.
3.
Het lidmaatschap van de referendumcommissie eindigt:
- a.
  op eigen verzoek;
- b.
  na een daartoe strekkend besluit van gedeputeerde staten.
4.
Voor elk lid kunnen plaatsvervangende leden door gedeputeerde staten worden benoemd.
5.
De referendumcommissie benoemt uit haar midden een plaatsvervangend voorzitter. Bij verhindering van de voorzitter neemt deze de taken van de voorzitter waar.

Artikel 2.4 Voorzitter referendumcommissie

De voorzitter is belast met:

a.
het tijdig bijeenroepen van de vergaderingen van de referendumcommissie;
b.
het leiden van de vergaderingen van de referendumcommissie;
c.
het doen naleven van het bepaalde in dit hoofdstuk;
d.
het woordvoerderschap van de referendumcommissie;
e.
het handhaven van de orde bij vergaderingen van de referendumcommissie.

Artikel 2.5 Ondersteuning referendumcommissie

1.
De griffier is secretaris van de referendumcommissie.
2.
De secretaris draagt zorg voor de ambtelijke ondersteuning van de referendumcommissie.
3.
De secretaris is bij de vergaderingen van de referendumcommissie aanwezig en heeft daarin uitsluitend een adviserende rol.

Artikel 2.6 Ondertekening stukken

De stukken die van de referendumcommissie uitgaan worden ondertekend door de voorzitter en secretaris.

Artikel 2.7 Oproep en agenda

1.
De referendumcommissie vergadert zo vaak zij nodig acht voor een goede uitoefening van haar taken.
2.
De referendumcommissie bepaalt haar eigen vergaderorde.

Artikel 2.8 Vergaderquorum

De vergadering van de referendumcommissie wordt niet geopend voordat ten minste drie van het aantal leden, met inbegrip van de voorzitter, tegenwoordig is. Indien het vereiste aantal leden niet aanwezig is, belegt de voorzitter binnen één week een nieuwe vergadering en stelt de leden daarvan terstond in kennis.

Artikel 2.9 Beraadslaging en besluitvorming

1.
De vergaderingen van de referendumcommissie zijn openbaar. De deuren worden gesloten, wanneer een lid daarom verzoekt of de voorzitter het nodig oordeelt. De referendumcommissie beslist vervolgens of met gesloten deuren zal worden vergaderd.
2.
De referendumcommissie kan bepalen derden aan de beraadslagingen van de referendumcommissie deel te laten nemen; derden hebben geen stemrecht.
3.
Adviezen van de referendumcommissie komen tot stand bij meerderheid van stemmen. Indien de stemmen staken, beslist de stem van de voorzitter.

Artikel 2.10 Vergoeding leden referendumcommissie

De vergoeding van de leden van de referendumcommissie wordt bij afzonderlijk besluit van provinciale staten bepaald.

Hoofdstuk 3 Voorwerp van het referendum

Artikel 3.1 Voorgenomen besluit of een zelfstandig onderdeel hiervan

1.
Een referendum kan worden gehouden over een voorgenomen besluit van provinciale staten of een zelfstandig onderdeel hiervan, inhoudende:
- a.
  de vaststelling van een algemeen verbindend voorschrift, met inbegrip van de wijziging of intrekking daarvan, tenzij in de wet is bepaald dat dit besluit met toepassing van afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht is voorbereid; en
- b.
  het wijzigen van de naam van de provincie, genoemd in artikel 156, eerste lid, van de Provinciewet.
2.
In deze verordening wordt onder een voorgenomen besluit tevens een zelfstandig onderdeel van een voorgenomen besluit verstaan.
3.
Geen referendum kan worden gehouden over een voorgenomen besluit indien het besluit uitsluitend strekt tot:
- a.
  de uitvoering van verdragen of besluiten van volkenrechtelijke organisaties;
- b.
  de uitvoering van een wet of besluit voorzover die wet of dat besluit strekt tot de uitvoering van verdragen of besluiten van volkenrechtelijke organisaties;
- c.
  de uitvoering van wet- en regelgeving of een besluit van een ander bestuursorgaan, waarbij provinciale staten geen beleidsruimte hebben;
- d.
  de vaststelling, wijziging of intrekking van de rechtspositieregeling van ambtsdragers of gewezen ambtsdragers als zodanig dan wel hun nagelaten betrekkingen of hun rechthebbenden;
- e.
  de vaststelling, wijziging of intrekking van de rechtspositieregeling van de griffier en de medewerkers van de griffie;
- f.
  de vaststelling, wijziging of intrekking van provinciale belastingen als bedoeld in hoofdstuk XV van de Provinciewet;
4.
Een voorstel van gedeputeerde staten of een initiatiefvoorstel van leden van provinciale staten ten behoeve van een voorgenomen besluit, genoemd in het eerste lid, aanhef en onder a, bevat tevens een voorlopig standpunt over de referendabiliteit van dat voorgenomen besluit. Hierbij wordt het bepaalde in het vijfde lid in aanmerking genomen.
5.
Provinciale staten kunnen besluiten dat een voorgenomen besluit als genoemd in het eerste lid, aanhef en onder a, niet referendabel is, indien er sprake is van een zwaarwegend of spoedeisend algemeen belang. Onder een dergelijk belang wordt in ieder geval verstaan de betekenis van het houden van een referendum voor het aanhouden van de besluitvorming over het voorgenomen besluit.

Hoofdstuk 4 Het inleidend en definitief verzoek

Paragraaf 1 Algemene bepalingen

Artikel 4.1 Verzoek tot het houden van een referendum

1.
Een verzoek tot het houden van een referendum bestaat uit een inleidend verzoek en een definitief verzoek, elk ondersteund door ten minste het in artikel 1.2, tweede lid, respectievelijk artikel 1.2, derde lid, voorgeschreven percentage ondersteuningsverklaringen.
2.
Een verzoek tot het houden van een referendum wordt schriftelijk ingediend bij de voorzitter van provinciale staten.
3.
Het verzoek kan per post, elektronisch op de door gedeputeerde staten voorgeschreven wijze of door afgifte in persoon op het provinciehuis worden ingediend.
4.
Een verzoek wordt ingediend overeenkomstig het bepaalde in artikel 4.4, eerste lid, en artikel 4.9, eerste lid of tweede lid.
5.
Een verzoek kan uitsluitend betrekking hebben op één voorgenomen besluit.
6.
Een verzoeker mag niet meer dan één inleidend en één definitief verzoek over hetzelfde voorgenomen besluit indienen.
7.
Een verzoek kan uitsluitend door de verzoeker die dit verzoek heeft ingediend worden ingetrokken. Intrekking is mogelijk tot en met de dag voorafgaand aan de dag waarop, ingevolge artikel 5.2, tweede lid, de stemperiode van het referendum wordt bepaald.

Artikel 4.2 Ondersteuningsverklaring tot het houden van een referendum

1.
Een ondersteuner mag niet meer dan één ondersteuningsverklaring indienen.
2.
De ondersteuningsverklaringen voor een inleidend verzoek tellen ook mee voor een definitief verzoek.
3.
Een ingediende ondersteuningsverklaring kan niet worden ingetrokken.

Artikel 4.3 Te gebruiken modelformulieren

1.
Gedeputeerde staten bepalen de gegevens en bescheiden die voor de beslissing op het verzoek nodig zijn en stellen de hiervoor te gebruiken modelformulieren vast.
2.
Het verzoek, met daarbij een toelichting hierop, en de ondersteuningsverklaring worden ondertekend en bevatten elk ten minste een dagtekening, een aanduiding van het voorgenomen besluit, de volledige voornamen, de achternaam, het adres en de woonplaats, de geboortedatum en het burgerservicenummer.
3.
Een modelformulier bevat slechts het verzoek respectievelijk de ondersteuningsverklaring van één verzoeker respectievelijk één ondersteuner.
4.
Gedeputeerde staten stellen voor een op te stellen proces-verbaal een modelformulier vast.
5.
De in het tweede lid vermelde modelformulieren worden kosteloos beschikbaar gesteld door de griffier en zijn tevens elektronisch op de website van de provincie Fryslân beschikbaar.

Paragraaf 2 Het inleidend verzoek

Artikel 4.4 Indiening inleidend verzoek

1.
Het door een verzoeker in te dienen inleidend verzoek tot het houden van een referendum dient tezamen met de ondersteuningsverklaringen uiterlijk twee dagen, voorafgaand aan de dag van de vergadering waarvoor het voorgenomen besluit is geagendeerd, door de voorzitter van provinciale staten te zijn ontvangen.
2.
De voorzitter van provinciale staten doet van het inleidend verzoek mededeling aan provinciale staten en gedeputeerde staten.
3.
De voorzitter van provinciale staten stelt het inleidend verzoek en de ondersteuningsverklaringen in handen van de griffier.
4.
De besluitvorming over het voorgenomen besluit waarop het inleidend verzoek ziet wordt vanwege dat verzoek aangehouden, tenzij provinciale staten anders besluiten.

Artikel 4.5 Beoordeling inleidend verzoek en ondersteuningsverklaringen

1.
De griffier stelt, indien er één of meerdere verzoeken tezamen met ondersteuningsverklaringen zijn ingediend, het aantal verzoeken en het aantal daarbij ingediende ondersteuningsverklaringen vast.
2.
De griffier controleert, al dan niet op basis van een steekproef, elektronisch aan de hand van het burgerservicenummer in de basisregistratie personen of het een inleidend verzoek respectievelijk ondersteuningsverklaring betreft van een verzoeker respectievelijk een ondersteuner in de zin van artikel 1.1. Gedeputeerde staten kunnen hieromtrent nadere regels stellen.
3.
Onverminderd artikel 4:5 van de Algemene wet bestuursrecht worden afgewezen de verzoeken die:
- a.
  niet zijn ingediend op een daarvoor bestemd modelformulier, genoemd in artikel 4.3, eerste lid;
- b.
  zijn ontvangen nadat de termijn, genoemd in artikel 4.4, eerste lid, is verstreken;
- c.
  niet alle gegevens bevatten die op grond van artikel 4.3, tweede lid, op het modelformulier worden geplaatst;
- d.
  de gegevens bevatten van een persoon die geen verzoeker is;
- e.
  onjuiste gegevens bevatten;
- f.
  afkomstig zijn van verzoekers die meer dan één inleidend verzoek tot het houden van een referendum over hetzelfde voorgenomen besluit hebben ingediend.
4.
Indien het aantal ondersteuningsverklaringen ten minste 0,33 procent van het aantal kiesgerechtigden voor de laatstgehouden verkiezing van de leden van provinciale staten bedraagt, stelt de griffier tevens het aantal geldige en ongeldige ondersteuningsverklaringen vast.
5.
Ongeldig zijn de ondersteuningsverklaringen die:
- a.
  niet zijn ingediend op een daarvoor bestemd modelformulier, genoemd in artikel 4.3, eerste lid;
- b.
  zijn ontvangen nadat de termijn, genoemd in artikel 4.4, eerste lid, is verstreken;
- c.
  niet alle gegevens bevatten die op grond van artikel 4.3, tweede lid, op het modelformulier worden geplaatst;
- d.
  de gegevens bevatten van een persoon die geen ondersteuner is;
- e.
  onjuiste gegevens bevatten;
- f.
  afkomstig zijn van ondersteuners die meer dan één ondersteuningsverklaring tot het houden van een referendum over hetzelfde voorgenomen besluit hebben ingediend.
6.
Indien de griffier meent dat een inleidend verzoek dient te worden afgewezen of niet in verdere behandeling dient te worden genomen dan wel een ondersteuningsverklaring ongeldig dient te worden verklaard, wordt dit met vermelding van de reden op het modelformulier aangetekend.

Artikel 4.6 Proces-verbaal telling en controle verzoeken en ondersteuningsverklaringen

1.
Nadat alle werkzaamheden met betrekking tot het inleidend verzoek zijn beëindigd, wordt door de griffier daarvan direct proces-verbaal opgemaakt.
2.
Het proces-verbaal wordt door de griffier ondertekend en aan de voorzitter van provinciale staten gezonden.

Artikel 4.7 Mededeling ingediende verzoeken en ondersteuningsverklaringen

De voorzitter van provinciale staten deelt zo spoedig mogelijk in een vergadering mee:

a.
het aantal ingediende toe te wijzen, af te wijzen en niet in verdere behandeling te nemen verzoeken;
b.
het aantal geldige en ongeldige ondersteuningsverklaringen per verzoek;
c.
een aanduiding van het voorgenomen besluit waarop de verzoeken betrekking hebben.

Artikel 4.8 Beslissing inleidend verzoek

1.
In de vergadering waarvoor het voorgenomen besluit is geagendeerd of in de eerstvolgende vergadering wijzen provinciale staten het inleidend verzoek af of nemen het niet in verdere behandeling, indien het inleidend verzoek niet voldoet aan het bepaalde in dit hoofdstuk, het bepaalde in artikel 1.2, tweede lid, of indien het voorgenomen besluit niet referendabel is op grond van artikel 3.1, derde lid of vijfde lid.
2.
Indien provinciale staten geen toepassing hebben gegeven aan het eerste lid, wijzen provinciale staten in de vergadering het inleidend verzoek toe.
3.
Het besluit tot afwijzing of tot niet in verdere behandeling nemen van het inleidend verzoek, genoemd in het eerste lid, dan wel tot toewijzing van het inleidend verzoek, genoemd in het tweede lid, wordt binnen twee weken door provinciale staten aan de verzoeker bekendgemaakt. Van het besluit wordt tevens mededeling gedaan in het provinciaal blad en op de website van de provincie Fryslân.
4.
Als provinciale staten het verzoek toewijzen, wordt de behandeling van het voorgenomen besluit aangehouden.

Paragraaf 3 Het definitief verzoek

Artikel 4.9 Indiening definitief verzoek

1.
Het door een verzoeker in te dienen definitief verzoek dient, binnen zes weken na de dag dat het besluit tot toewijzing van het inleidend verzoek aan de verzoeker is bekendgemaakt, door de voorzitter van provinciale staten te zijn ontvangen.
2.
Indien bezwaar tegen een besluit op het inleidend verzoek is gemaakt, dient een door een verzoeker in te dienen definitief verzoek binnen zes weken nadat een toewijzing van het inleidend verzoek onherroepelijk is geworden, door de voorzitter van provinciale staten te zijn ontvangen.
3.
De voorzitter van provinciale staten doet van het definitief verzoek mededeling aan provinciale staten en gedeputeerde staten.
4.
De voorzitter van provinciale staten stelt het definitief verzoek in handen van de griffier.

Artikel 4.10 Indiening ondersteuningsverklaringen

1.
Binnen zes weken na de dag van bekendmaking aan de verzoeker van het besluit van provinciale staten dat het inleidend verzoek is toegewezen, dient een door een ondersteuner schriftelijk in te dienen ondersteuningsverklaring tot het houden van een referendum door de griffier te zijn ontvangen.
2.
Indien bezwaar tegen een besluit op het inleidend verzoek is gemaakt, dient een door een ondersteuner in te dienen ondersteuningsverklaring binnen zes weken nadat een toewijzing van het inleidend verzoek onherroepelijk is geworden, door de griffier te zijn ontvangen.
3.
Een ondersteuningsverklaring kan per post, elektronisch op de door gedeputeerde staten voorgeschreven wijze of door afgifte in persoon op het provinciehuis bij de griffier worden ingediend.

Artikel 4.11 Beoordeling definitief verzoek en ondersteuningsverklaringen

1.
De griffier stelt, indien er één of meerdere verzoeken zijn ingediend en er tevens ondersteuningsverklaringen zijn ingediend, het aantal ingediende verzoeken en het aantal ingediende ondersteuningsverklaringen vast.
2.
De griffier controleert, al dan niet op basis van een steekproef, elektronisch aan de hand van het burgerservicenummer in de basisregistratie personen of het een definitief verzoek respectievelijk ondersteuningsverklaring betreft van een verzoeker respectievelijk een ondersteuner in de zin van artikel 1.1. Gedeputeerde staten kunnen hieromtrent nadere regels stellen.
3.
Onverminderd artikel 4:5 van de Algemene wet bestuursrecht worden afgewezen de verzoeken die:
- a.
  niet zijn ingediend op een daarvoor bestemd modelformulier, genoemd in artikel 4.3, eerste lid;
- b.
  buiten de termijn, genoemd in artikel 4.9, eerste lid of tweede lid, zijn ontvangen;
- c.
  niet alle gegevens bevatten die op grond van artikel 4.3, tweede lid, op het modelformulier worden geplaatst;
- d.
  de gegevens bevatten van een persoon die geen verzoeker is;
- e.
  onjuiste gegevens bevatten;
- f.
  afkomstig zijn van verzoekers die meer dan één definitief verzoek tot het houden van een referendum over hetzelfde voorgenomen besluit hiervan hebben ingediend,
4.
Indien het aantal ondersteuningsverklaringen ten minste 2,25 procent van het aantal kiesgerechtigden voor de laatstgehouden verkiezing van de leden van provinciale staten bedraagt, stelt de griffier tevens het aantal geldige en ongeldige ondersteuningsverklaringen vast.
5.
Ongeldig zijn de ondersteuningsverklaringen die:
- a.
  niet zijn ingediend op een daarvoor bestemd modelformulier, genoemd in artikel 4.3, eerste lid;
- b.
  buiten de termijn, genoemd in artikel 4.10, eerste lid of tweede lid, zijn ontvangen;
- c.
  niet alle gegevens bevatten die op grond van artikel 4.3, tweede lid, op het modelformulier worden geplaatst;
- d.
  de gegevens bevatten van een persoon die geen ondersteuner is;
- e.
  onjuiste gegevens bevatten;
- f.
  afkomstig zijn van ondersteuners die meer dan één ondersteuningsverklaring tot het houden van een referendum over hetzelfde voorgenomen besluit hebben ingediend.
6.
Indien de griffier meent dat een definitief verzoek dient te worden afgewezen of niet in verdere behandeling dient te worden genomen dan wel een ondersteuningsverklaring ongeldig dient te worden verklaard, wordt dit met vermelding van de reden op het formulier aangetekend.

Artikel 4.12 Proces-verbaal telling en controle verzoeken en ondersteuningsverklaringen

1.
Nadat alle werkzaamheden met betrekking tot het definitief verzoek zijn beëindigd, wordt door de griffier daarvan direct proces-verbaal opgemaakt.
2.
Het proces-verbaal wordt door de griffier ondertekend en aan de voorzitter van provinciale staten gezonden.

Artikel 4.13 Mededeling ingediende verzoeken en ondersteuningsverklaringen

De voorzitter van provinciale staten deelt zo spoedig mogelijk in een vergadering mee:

a.
het aantal ingediende toe te wijzen, af te wijzen en niet in verdere behandeling te nemen verzoeken;
b.
het aantal geldige en ongeldige ondersteuningsverklaringen per verzoek;
c.
een aanduiding van het voorgenomen besluit waarop de verzoeken betrekking hebben.|

Artikel 4.14 Beslissing definitief verzoek

1.
Provinciale staten nemen uiterlijk binnen acht weken na de dag van ontvangst van het definitief verzoek een besluit over het houden van een referendum. Provinciale staten kunnen de beslissing eenmaal verdagen tot de eerstvolgende vergadering.
2.
Provinciale staten wijzen het definitief verzoek af of nemen het niet in verdere behandeling, indien het definitief verzoek niet voldoet aan het bepaalde in dit hoofdstuk, het bepaalde in artikel 1.2, derde lid, of indien het voorgenomen besluit niet referendabel is op grond van artikel 3.1, vijfde lid.
3.
Indien provinciale staten het definitief verzoek toewijzen, wordt het voorgenomen besluit op de gangbare wijze behandeld. De stemming over het voorgenomen besluit, zoals dat luidt na verwerking van de aanvaarde amendementen, wordt aangehouden tot de eerstvolgende vergadering nadat de uitslag van het referendum definitief is vastgesteld.
4.
Het besluit tot afwijzing of tot niet in verdere behandeling nemen van het definitief verzoek, genoemd in het tweede lid, dan wel tot toewijzing van het definitief verzoek, genoemd in het derde lid, wordt binnen twee weken door provinciale staten aan de verzoeker bekendgemaakt. Van het besluit wordt tevens mededeling gedaan in het provinciaal blad en op de website van de provincie Fryslân.

Artikel 4.15 Financiële bepalingen

1.
Indien provinciale staten het definitief verzoek tot het houden van een referendum toewijzen stellen zij tevens, op voorstel van gedeputeerde staten, een uitvoeringsbudget vast.
2.
Het provinciebestuur verstrekt geen subsidie voor voorlichtings- of campagneactiviteiten ten behoeve van een te houden referendum.

Hoofdstuk 5 De stemming

Paragraaf 1 Algemene bepalingen

Artikel 5.1 Uitvoering referendum

1.
De griffier draagt zorg voor het houden van een referendum.
2.
De griffier kan medewerkers van de griffie belasten met aan hem opgedragen werkzaamheden.
3.
Op verzoek van de griffier kunnen gedeputeerde staten ambtenaren van de provincie aanwijzen om met aan hem opgedragen werkzaamheden te belasten.

Artikel 5.2 Vaststelling stemperiode referendum

1.
De stemperiode ten behoeve van een referendum duurt twee weken en als eerste dag van de stemperiode wordt een woensdag aangewezen.
2.
In de eerste vergadering nadat provinciale staten hebben besloten dat het definitief verzoek is toegewezen of, indien bezwaar tegen een besluit op het definitief verzoek is gemaakt, nadat een toewijzing van het definitief verzoek onherroepelijk is geworden, stellen provinciale staten, na advisering door de referendumcommissie, de stemperiode vast waarbinnen het referendum wordt gehouden. Van de beslissing wordt mededeling gedaan in het provinciaal blad en op de website van de provincie Fryslân.
3.
De stemperiode vindt zo spoedig mogelijk plaats, maar niet eerder dan twee maanden na de dag waarop provinciale staten het besluit hebben genomen tot toewijzing van het definitief verzoek.
4.
In de periode van 1 juli tot en met 31 augustus wordt geen referendum gehouden.
5.
Daags na de dag van de vaststelling van de stemperiode als bedoeld in het tweede lid, stelt het college van burgemeester en wethouders ten behoeve van het personaliseren van de stempassen de gegevens vast van de personen die op de dag van vaststelling van de stemperiode als bedoeld in het tweede lid, in de gemeente als stemgerechtigde zijn geregistreerd en bevoegd zijn om aan het referendum deel te nemen en verstrekt aan de griffier deze gegevens, die benodigd zijn voor het produceren van de stembescheiden als genoemd in artikel 5.5, tweede lid, aanhef en onder a, b, en c.
6.
Het college van burgemeester en wethouders verstrekt de griffier op de eerste dag na het einde van de stemperiode, uit het register van stemgerechtigden voor het houden van een referendum, genoemd in artikel 1.4, elektronisch een digitaal bestand met een uittreksel van de volgnummers van de stempassen en de enveloppen voor het stembiljet.

Artikel 5.3 Tekst referendum en informatie kosteloos verkrijgbaar

1.
De tekst van een aan een referendum onderworpen voorgenomen besluit is op de website van de provincie Fryslân beschikbaar en kosteloos op het provinciehuis verkrijgbaar.
2.
De griffier verschaft, na advisering door de referendumcommissie aan provinciale staten, informatie over een aan een referendum onderworpen voorgenomen besluit.

Artikel 5.4 Naamgeving, vraagstelling en antwoordcategorieën referendum

1.
Provinciale staten stellen, na advisering door de referendumcommissie, de naamgeving van en de vraagstelling voor het referendum vast.
2.
Op het bij de stemming te gebruiken stembiljet wordt de vraag vermeld of de stemgerechtigde “voor” of “tegen” het aan het referendum onderworpen voorgenomen besluit is.

Paragraaf 2 De stembescheiden

Artikel 5.5 Toezending stembescheiden

1.
Gedeputeerde staten stellen modellen, voorzien van echtheidskenmerken, vast voor de stembescheiden, genoemd in het tweede lid, aanhef en onder a, b en c, die in het kader van het referendum worden gebruikt.
2.
Ten minste één week voor het begin van de stemperiode ontvangt degene die als stemgerechtigde voor een referendum is geregistreerd, bedoeld in artikel 1.4, van de griffier de volgende stembescheiden:
- a.
  een stempas;
- b.
  een stembiljet, bevattende een door de persoon met een kleur naar keuze in te kleuren vakje vóór een op het stembiljet gestelde verklaring, dat hij het stembiljet persoonlijk heeft ingevuld;
- c.
  een aan de griffier geadresseerde portvrije enveloppe voor het stembiljet;
- d.
  een handleiding voor de stemgerechtigde.
3.
Op de stempas en de enveloppe voor het stembiljet staat hetzelfde volgnummer vermeld.
4.
Degene aan wie een stempas is verstrekt mag slechts gedurende de door provinciale staten vastgestelde stemperiode als bedoeld in artikel 5.2, tweede lid, op de in paragraaf 4 van dit hoofdstuk aangewezen wijze aan de stemming deelnemen.

Artikel 5.6 Vervangende stembescheiden

1.
Aan de stemgerechtigde wiens stembescheiden, genoemd in artikel 5.5, tweede lid, in het ongerede zijn geraakt of die geen stembescheiden heeft ontvangen, worden door het college van burgemeester en wethouders op verzoek vervangende stembescheiden in persoon uitgereikt of verzonden.
2.
De stemgerechtigde legt bij zijn verzoek een kopie over van een geldig identiteitsdocument als bedoeld in artikel 1 Wet op de identificatieplicht.
3.
Op de vervangende stempas en de vervangende enveloppe voor het stembiljet staat hetzelfde volgnummer vermeld.

Artikel 5.7 Ongeldige stembescheiden

1.
Ongeldig is de stempas, het stembiljet en de enveloppe voor het stembiljet dan wel de vervangende stempas, het vervangende stembiljet en de vervangende enveloppe voor het stembiljet:
- a.
  die niet voldoen aan artikel 5.5, eerste lid;
- b.
  waarvoor krachtens artikel 5.6, eerste lid, een vervangende stempas, een vervangend stembiljet en een vervangende enveloppe voor het stembiljet is verstrekt;
- c.
  van degene die niet als stemgerechtigde behoort te zijn geregistreerd, dan wel voor het uitbrengen van de stem is overleden;
- d.
  waarvan is vastgesteld dat de stempas, het stembiljet en de enveloppe voor het stembiljet dan wel de vervangende stempas, het vervangende stembiljet en de vervangende enveloppe voor het stembiljet is ontvreemd of anderszins onrechtmatig in omloop is.
2.
Het college van burgemeester en wethouders verstrekt de griffier op de eerste dag na het einde van de stemperiode, uit het register van stemgerechtigden voor het houden van een referendum, genoemd in artikel 1.4, elektronisch een digitaal bestand met een uittreksel van de volgnummers van de ongeldige stempassen, de ongeldige enveloppen voor het stembiljet, de ongeldige vervangende stempassen en de ongeldige vervangende enveloppen voor het stembiljet.

Paragraaf 3 Het elektronisch stemmen

Artikel 5.8 De elektronisch uit te brengen stem

1.
Deze paragraaf is uitsluitend van toepassing indien gedeputeerde staten uitdrukkelijk de mogelijkheid van elektronisch stemmen hebben geopend. Gedeputeerde staten bepalen op welke wijze de elektronische stem wordt uitgebracht. Gedeputeerde staten kunnen hieromtrent nadere regels stellen.
2.
Een stemgerechtigde stemt door op het elektronisch stembiljet het stemvakje, geplaatst vóór “voor” óf “tegen” ter beantwoording van de referendumvraag, elektronisch aan te kruisen.
3.
Het vakje vóór de op het stembiljet gestelde verklaring, dat hij het elektronisch stembiljet persoonlijk heeft ingevuld, wordt door de stemgerechtigde elektronisch aangekruist.
4.
De elektronische stem wordt binnen de stemperiode uitgebracht.

Paragraaf 4 Het per brief stemmen

Artikel 5.9 De per brief uit te brengen stem

1.
Een stemgerechtigde stemt door op het stembiljet het stemvakje, geplaatst vóór “voor” óf “tegen” ter beantwoording van de referendumvraag, in te kleuren met een kleur naar keuze.
2.
De stemgerechtigde kleurt met een kleur naar keuze het vakje in vóór de op het stembiljet gestelde verklaring, dat hij het stembiljet persoonlijk heeft ingevuld.
3.
Daarna vouwt de stemgerechtigde het stembiljet dicht op zodanige wijze dat de stemvakjes niet zichtbaar zijn en doet de stemgerechtigde het stembiljet in de enveloppe voor het stembiljet en retourneert deze gesloten.
4.
Een stemgerechtigde kan de enveloppe met het stembiljet per post of door afgifte in persoon op het provinciehuis doen toekomen aan de griffier. Indien de enveloppe persoonlijk op het provinciehuis wordt afgegeven, houdt degene die de enveloppe ten behoeve van de griffier in ontvangst neemt, daarvan aantekening door in ieder geval op de enveloppe de datum van ontvangst en zijn paraaf te plaatsen. Vervolgens wordt de enveloppe in een verzegelde stembus gedeponeerd. |

Artikel 5.10 Enveloppen met stembiljet

1.
De enveloppe met het stembiljet, genoemd in artikel 5.9, vierde lid, dient uiterlijk op de laatste dag van de stemperiode door de griffier te zijn ontvangen.
2.
De griffier draagt er zorg voor dat de tijdig binnengekomen enveloppen met stembiljet, die, als die per post of door afgifte in persoon op het provinciehuis zijn geretourneerd, in één of meer verzegelde stembussen, uiterlijk op de eerste dag na de stemperiode ongeopend aan hem worden overhandigd.
3.
Op de enveloppe die na de laatste dag van de stemperiode is ontvangen, tekent de griffier de datum van ontvangst aan. De griffier legt deze enveloppe ongeopend als ongeldig, met aantekening van de reden van ongeldigheid, ter zijde.

Paragraaf 5 Opening enveloppen en digitaal bestand en stemopneming

Artikel 5.11 Opening enveloppen en digitaal bestand en controle inhoud

1.
Een ieder kan de stemopneming volgen in een door de griffier te bepalen ruimte in het provinciehuis. De griffier brengt het tijdstip en de plaats van de stemopneming ter openbare kennis. De leden van de referendumcommissie zijn als waarnemer bij de stemopneming aanwezig.
2.
De griffier opent het digitale bestand met de elektronisch uitgebrachte stemmen en opent de verzegelde stembussen met de enveloppen voor het stembiljet en de vervangende enveloppen voor het stembiljet die per post of door afgifte in persoon op het provinciehuis zijn geretourneerd.
3.
De griffier controleert elektronisch bij de per brief uitgebrachte stemmen of de enveloppe voor het stembiljet dan wel de vervangende enveloppe voor het stembiljet voldoet aan artikel 5.5, eerste lid. Indien de enveloppe niet voldoen aan artikel 5.5, eerste lid, legt de griffier de enveloppe ongeopend als ongeldig, met aantekening van de reden van ongeldigheid, ter zijde.
4.
De griffier controleert elektronisch bij de per brief uitgebrachte stem respectievelijk de elektronisch uitgebrachte stem of het volgnummer van de ontvangen enveloppe voor het stembiljet dan wel de ontvangen vervangende enveloppe voor het stembiljet respectievelijk de op basis van dit volgnummer uitgebrachte elektronische stem, voorkomt in het digitale bestand met een uittreksel van de volgnummers van de stempassen en de enveloppen voor het stembiljet, genoemd in artikel 5.2, zesde lid, dan wel voorkomt in het digitale bestand met een uittreksel van volgnummers van de ongeldige stempassen, de ongeldige enveloppen voor het stembiljet, de ongeldige vervangende stempassen en de ongeldige vervangende enveloppen voor het stembiljet, genoemd in artikel 5.7, derde lid, om te beoordelen of de persoon die een stem heeft uitgebracht stemgerechtigd is.
5.
De ongeldige enveloppe voor een stembiljet dan wel een ongeldige vervangende enveloppe voor een stembiljet legt de griffier ongeopend als ongeldig, met aantekening van de reden van ongeldigheid, ter zijde. De griffier neemt de ongeldige elektronisch uitgebrachte stem, met aantekening van de reden van de ongeldigheid, op in een digitaal bestand.
6.
De griffier controleert elektronisch of degene van wie een enveloppe voor het stembiljet dan wel een vervangende enveloppe voor het stembiljet is ontvangen tevens een elektronische stem heeft uitgebracht. Indien degene van wie een elektronisch uitgebrachte stem is ontvangen tevens een stem per brief heeft uitgebracht, legt de griffier de enveloppe voor het stembiljet dan wel de vervangende enveloppe voor het stembiljet ongeopend als ongeldig, met aantekening van de reden van ongeldigheid, ter zijde. De griffier neemt de ongeldige elektronisch uitgebrachte stem, met aantekening van de reden van de ongeldigheid, op in een digitaal bestand.
7.
De griffier opent de enveloppe voor het stembiljet of het vervangende stembiljet en neemt één of meer stembiljetten of vervangende stembiljetten eruit. Indien in een enveloppe zich geen of meer dan één stembiljet of vervangend stembiljet bevindt, maakt de griffier hiervan een aantekening in het proces-verbaal. Indien zich geen stembiljet of vervangend stembiljet in de enveloppe bevindt, is geen stem uitgebracht. Indien zich meer dan één stembiljet in de enveloppe voor het stembiljet dan wel in de vervangende enveloppe voor het stembiljet bevindt, doet de griffier de stembiljetten terug in de enveloppe en legt de enveloppe als ongeldig, met aantekening van de reden van ongeldigheid, ter zijde.
8.
Indien zich één stembiljet in de enveloppe voor het stembiljet dan wel de vervangende enveloppe voor het stembiljet bevindt, neemt de griffier het stembiljet uit de enveloppe en doet dit, zonder het in te zien, in een lege verzegelde stembus.

Artikel 5.12 Toevoeging register van stemgerechtigden

1.
Indien het volgnummer van de enveloppe voor het stembiljet dan wel de vervangende enveloppe voor het stembiljet of de op basis van dit volgnummer elektronisch uitgebrachte stem niet voorkomt in het digitale bestand met een uittreksel van de stempassen en de enveloppen voor de stembiljetten, genoemd in artikel 5.2, zesde lid, respectievelijk niet voorkomt in het digitale bestand met een uittreksel van de ongeldige stempassen, de ongeldige enveloppen voor het stembiljet, de ongeldige vervangende stempassen en de ongeldige vervangende enveloppen voor het stembiljet, genoemd in artikel 5.7, derde lid, houdt de griffier hier aantekening van bij en neemt hij contact op met het college van burgemeester en wethouders.
2.
Is niet eerder een enveloppe voor het stembiljet op basis van dat volgnummer, een vervangende enveloppe voor het stembiljet op basis van dat volgnummer of een elektronische stembiljet op basis van dat volgnummer gebruikt, dan bepaalt het college van burgemeester en wethouders of het volgnummer wordt toegevoegd aan het register van stemgerechtigden voor een referendum als bedoeld in artikel 1.4 en maakt de griffier een aantekening dat het ontvangen is.

Artikel 5.13 Geldigheid en ongeldigheid stembiljet en stem bij stemopneming

1.
De griffier opent de stembus, neemt de stembiljetten uit de stembus en controleert of het stembiljet dan wel het vervangend stembiljet voldoet aan artikel 5.5, eerste lid. Indien het per brief geretourneerde stembiljet niet aan artikel 5.5, eerste lid, voldoet, legt de griffier het stembiljet als ongeldig, met aantekening van de reden van ongeldigheid, ter zijde.
2.
Vervolgens beoordeelt de griffier het stembiljet op geldigheid dan wel ongeldigheid van de stem. Onverminderd het bepaalde in het derde lid is een stem geldig indien:
- a.
  deze stem op “voor” of “tegen” of blanco is uitgebracht, met een stembiljet dan wel vervangend stembiljet dat ingevolge deze verordening wordt gebruikt en waarop geen bijvoegingen zijn geplaatst waardoor de stemgerechtigde kan worden geïdentificeerd, dan wel elektronisch op de door gedeputeerde staten voorgeschreven wijze;
- b.
  deze stem op “voor” of “tegen” is uitgebracht, indien dat op ondubbelzinnige wijze kenbaar is gemaakt door het geheel of gedeeltelijk inkleuren van het stemvakje, dan wel op elektronische wijze kenbaar is gemaakt door het elektronisch aankruisen van het stemvakje; en
- c.
  deze stem blanco is uitgebracht, indien dat op ondubbelzinnige wijze is kenbaar gemaakt doordat op het stembiljet geen stemvakje met een kleur naar keuze geheel of gedeeltelijk is ingekleurd, dan wel indien dat is kenbaar gemaakt door elektronisch geen stemvakje aan te kruisen.
3.
Een per brief of elektronisch uitgebrachte stem is ongeldig, indien de stem niet voldoet aan de vereisten in het tweede lid, onder a, b, of c, of indien het vakje vóór de op het stembiljet dan wel het vervangend stembiljet respectievelijk op het elektronische stembiljet gestelde verklaring, dat de stemgerechtigde het stembiljet dan wel het vervangend stembiljet respectievelijk het elektronische stembiljet persoonlijk heeft ingevuld, niet met een kleur naar keuze is ingekleurd respectievelijk niet elektronisch is aangekruist. De griffier legt het stembiljet als ongeldige stem, met aantekening van de reden van ongeldigheid, bij de ongeldige stemmen.

Artikel 5.14 Sorteren stembiljetten en digitale bestand

De griffier sorteert de stembiljetten en de elektronisch uitgebrachte stemmen.

Artikel 5.15 Aantal door stemgerechtigden uitgebrachte stemmen

De griffier stelt de som van het aantal getelde stembiljetten en het aantal elektronisch uitgebrachte stemmen vast. Dit is het aantal stemgerechtigden dat door middel van een stembiljet of een elektronisch uitgebrachte stem overeenkomstig deze verordening heeft gestemd.

Artikel 5.16 Samenstelling afzonderlijke pakken en digitale bestanden

1.
De griffier doet in één of meer afzonderlijke pakken of één of meer digitale bestanden:
- a.
  de ontvangen stembiljetten, onderverdeeld in stembiljetten met geldige, ongeldige en blanco stemmen;
- b.
  de elektronisch uitgebrachte stemmen, onderverdeeld in geldige, ongeldige en blanco stemmen;
- c.
  de ontvangen enveloppen respectievelijk stembiljetten die niet voldoen aan artikel 5.5, eerste lid, en op grond van artikel 5.11, derde lid, respectievelijk artikel 5.13, eerste lid, ter zijde zijn gelegd;
- d.
  de enveloppen die op grond van artikel 5.10, derde lid, en artikel 5.11, vijfde, zesde en zevende lid, terzijde zijn gelegd;
- e.
  de ongeldige elektronisch uitgebrachte stemmen die op grond van artikel 5.11, vijfde en zesde lid, in een digitaal bestand zijn opgenomen.
2.
Elk pakket of digitaal bestand wordt verzegeld, voorzien van een beschrijving van de inhoud.

Artikel 5.17 Vaststelling aantal per brief en elektronisch uitgebrachte stemmen

1.
De griffier stelt vast:
- a.
  het aantal stemmen dat per brief “voor” het aan het referendum onderworpen voorgenomen besluit is uitgebracht;
- b.
  het aantal stemmen dat per brief “tegen” het aan het referendum onderworpen voorgenomen besluit is uitgebracht;
- c.
  het aantal per brief uitgebrachte blanco stemmen;
- d.
  het aantal stemmen dat elektronisch “voor” het aan het referendum onderworpen voorgenomen besluit is uitgebracht;
- e.
  het aantal stemmen dat elektronisch “tegen” het aan het referendum onderworpen voorgenomen besluit is uitgebracht;
- f.
  het aantal elektronisch uitgebrachte blanco stemmen;
- g.
  de som van de onder a, b, c, d, e, en f genoemde aantallen stemmen, zijnde het aantal geldig uitgebrachte stemmen.
2.
Daarnaast stelt de griffier vast:
- a.
  het aantal per brief uitgebrachte ongeldige stemmen;
- b.
  het aantal elektronisch uitgebrachte ongeldige stemmen.
3.
De som van de aantallen geldig uitgebrachte stemmen en ongeldige stemmen is het aantal stemmen dat is geteld.
4.
De aantallen, bedoeld in het eerste lid tot en met derde lid, worden in het proces-verbaal vermeld.

Artikel 5.18 Vaststelling aantal stemgerechtigden en aantal getelde stemmen

De griffier stelt het verschil vast tussen het aantal stemgerechtigden en het aantal stemmen dat is geteld.

Artikel 5.19 Bepaling opkomst

De griffier stelt de opkomst vast door de som van het aantal geldige en het aantal ongeldige stemmen te delen door het totale aantal stemgerechtigden.

Artikel 5.20 Vaststelling percentage geldige stemmen

De griffier stelt vervolgens vast hoeveel procent van de stemgerechtigden die een geldige stem hebben uitgebracht zich “voor”, en hoeveel procent van de stemgerechtigden die een geldige stem hebben uitgebracht zich “tegen” de aan het referendum onderworpen voorgenomen besluit hebben uitgesproken.

Artikel 5.21 Opmaking proces-verbaal

1.
Nadat alle werkzaamheden zijn voltooid, maakt de griffier een proces-verbaal op.
2.
In het proces-verbaal legt de griffier verantwoording af over de stemming en de stemopneming.
3.
In het proces-verbaal worden de opkomst en voorlopige uitslag van het referendum vermeld.
4.
Het proces-verbaal wordt door de griffier getekend.

Artikel 5.22 Vaststelling uitslag referendum

1.
De griffier doet een afschrift van het proces-verbaal zo spoedig mogelijk toekomen aan de voorzitter van provinciale staten.
2.
Provinciale staten stellen vervolgens in hun eerstvolgende vergadering de opkomst en de uitslag van het referendum vast, op basis van het proces-verbaal van de griffier.

Artikel 5.23 Openbaarmaking afschrift proces-verbaal

Provinciale staten maken de opkomst en de uitslag van het referendum zo spoedig mogelijk bekend.

Artikel 5.24 Besluit aangehouden voorgenomen besluit

1.
Provinciale staten besluiten zo spoedig mogelijk na bekendmaking van de uitslag over het aangehouden voorgenomen besluit dat aan het referendum is onderworpen, met inachtneming van de uitslag van het referendum.
2.
Provinciale staten kunnen de beslissing eenmaal verdagen tot de daarop volgende vergadering.
3.
Het besluit naar aanleiding van het in het referendum voorgelegde voorgenomen besluit als bedoeld in het eerste lid wordt binnen twee weken door provinciale staten aan de verzoeker die het definitief verzoek heeft ingediend, bekendgemaakt. Van het besluit wordt tevens mededeling gedaan in het provinciaal blad en op de website van de provincie Fryslân.

Artikel 5.25 Inwerkingtreding besluit

Indien na een besluit als bedoeld in artikel 4.8, eerste lid, of artikel 4.14, tweede lid, onherroepelijk vaststaat dat geen referendum zal worden gehouden of dat een referendum niet heeft geleid tot het niet aannemen van het voorgenomen besluit, wordt de inwerkingtreding zo nodig opnieuw geregeld.

Hoofdstuk 6 Slot- en overgangsbepalingen

Artikel 6.1 Evaluatie verordening en gehouden referendum

1.
Deze verordening wordt ten minste eens per vier jaren geëvalueerd.
2.
Binnen zes maanden na bekendmaking van de uitslag wordt een evaluatie van het referendum uitgevoerd.
3.
Provinciale staten stellen, op voorstel van gedeputeerde staten, de evaluatieopdracht vast.

Artikel 6.2 Strafbepaling

Met hechtenis van ten hoogste drie maanden of een geldboete van de tweede categorie wordt gestraft degene die:

a.
zich bij het indienen van een inleidend verzoek, een definitief verzoek of een ondersteuningsverklaring voordoet voor een ander;
b.
stemt met gebruikmaking van stembescheiden, genoemd in artikel 5.5, tweede lid, die niet aan hem zijn toegezonden;
c.
stelselmatig personen aanspreekt of anderszins persoonlijk benadert ten einde hen te bewegen hun stembescheiden aan hem af te geven.

Artikel 6.3 Onvoorziene gevallen

In die gevallen waarin deze verordening niet voorziet, beslist de voorzitter van provinciale staten.

Artikel 6.4 Overgangsbepaling

Op verzoeken die zijn ingediend vóór de inwerkingtreding van deze verordening, is de Referendumverordening Fryslân 2005 van toepassing.

Artikel 6.5 Inwerkingtreding en citeertitel

1.
De Referendumverordening Fryslân 2005 wordt ingetrokken.
2.
Deze verordening treedt in werking op een door gedeputeerde staten te bepalen tijdstip.
3.
Deze verordening wordt aangehaald als: Referendumverordening provincie Fryslân 2026.

Aldus vastgesteld door provinciale staten van Fryslân in hun openbare vergadering van 28 oktober 2026 te Leeuwarden.

Provinciale staten van Fryslân,

drs. A.A.M. Brok, voorzitter

J. Schippers, griffier

Toelichting Referendumverordening provincie Fryslân 2026

Algemeen deel

1. Aanleiding

1.1 Voorgeschiedenis

In de kern is een referendum een participatie-instrument, waarbij de samenleving zich kan uitspreken over een politiek onderwerp. Een referendum is:

1)
raadgevend of raadplegend;
2)
correctief of initiërend; en
3)
bindend of niet-bindend.

Bij een raadgevend referendum ligt het initiatief bij de samenleving. In de raadplegende variant is dat het provinciebestuur. Een correctief referendum ziet op genomen besluiten, een initiërend referendum op voorgenomen besluiten. Het (niet) bindend karakter van een referendum spreekt voor zich.

Het provinciaal referendum was tot 1 januari 2005 geregeld in de Tijdelijke referendumwet. De wet voorzag in een raadgevend correctief niet-bindend referendum. Vanwege deze formeel-wettelijke regeling waren provinciale staten niet (langer) bevoegd om een ‘eigen’ referendumverordening vast te stellen.

In de wet was bepaald dat deze per 1 januari 2005 kwam te vervallen. Vanaf dat moment herleefde de bevoegdheid voor provinciale staten om regels te stellen over een provinciaal referendum. Provinciale staten van Fryslân hebben van die mogelijkheid gebruik gemaakt en op 22 juni 2005 de Referendumverordening provincie Fryslân 2005 vastgesteld.

Met die verordening werd voor kiesgerechtigden voor de leden van provinciale staten - onder bepaalde voorwaarden - een provinciaal ‘referendumrecht’ in het leven geroepen in de vorm van een raadgevend initiërend niet-bindend referendum. Anders dan de Tijdelijke referendumwet zag deze provinciale regeling dus op voorgenomen besluiten.

1.2 Herijken van het provinciaal referendum

Oude regeling: Referendumverordening provincie Fryslân 2005

De Referendumverordening provincie Fryslân 2005 kende een voorfase en een referendumfase. De voorfase bestond uit twee opeenvolgende stappen: 1) het inleidend verzoek, gevolgd door 2) het definitief verzoek.

De referendumprocedure startte met een inleidend verzoek. Dit verzoek moest worden ingediend bij gedeputeerde staten en worden ondersteund door tenminste 0,33 procent van het aantal kiesgerechtigden voor de laatstgehouden verkiezing van de leden van provinciale staten.

Als die drempel werd gehaald en het voorgenomen besluit tevens referendabel bleek, kon bij provinciale staten een definitief verzoek worden ingediend. Dat verzoek moest worden ondersteund door tenminste 5 procent van dat aantal kiesgerechtigden.

Als ook de drempel van het definitief verzoek werd gehaald stond de weg naar een provinciaal referendum open. De verordening schreef voor dat de stemming plaatsvond analoog aan het kiezen van de leden van de Tweede Kamer. De verordening bepaalde tevens dat op de stemming de bepalingen van de Kieswet zoveel mogelijk van overeenkomstige toepassing waren. De feitelijke stemming verliep daarmee volledig door tussenkomst van de Friese gemeenten. Elektronisch stemmen was daarmee uitgesloten.

De stemming was alleen geldig als ten minste 40 procent van voormelde kiesgerechtigden een stem hadden uitgebracht: de zogenoemde opkomstdrempel.

Nieuwe regeling : Referendumverordening provincie Fryslân 2026

Op initiatief van Forum voor Democratie, de Partij voor de Vrijheid en de BoerBurgerBeweging hebben provinciale staten op 24 april 2024 besloten om de referendumverordening op een aantal punten te willen wijzigen. Kern van deze besluitvorming:

o
Het verlagen van de drempel voor het inleidend verzoek van 0,33 procent naar 0,075 procent, oftewel van 1.713 naar 389 ondersteuningsverklaringen¹. Bij amendement hebben de Staten echter besloten het oorspronkelijke percentage van 0,33 procent ongewijzigd te laten;
o
Het verlagen van de drempel voor het definitief verzoek naar 2,25 procent, oftewel van 25.995 naar 11.680 ondersteuningsverklaringen²;
o
Het verlagen van de opkomstdrempel van 40 procent naar 30 procent;
o
De taken van de door provinciale staten in te stellen Referendumcommissie concretiseren; en
o
Het langs elektronische weg kunnen indienen van het inleidend en definitief verzoek.

Voormelde punten zijn verwerkt in de nieuwe Referendumverordening. Bovendien is voor wat betreft de stemprocedure de koppeling met Kieswet losgelaten. Dit opent de mogelijkheid om elektronisch te stemmen.

2. Verhouding tot de representatieve democratie

De Grondwet gaat primair uit van een representatieve of vertegenwoordigende democratie. Ingezetenen kiezen elke vier jaar hun volksvertegenwoordigers in provinciale staten.

Zij staan aan het hoofd van de provincie³ en in zoverre zijn zij eindverantwoordelijk voor de hoofdlijnen van het provinciaal beleid. Provinciale staten vertegenwoordigen de hele gemeenschap en maken afwegingen in het algemeen belang van die gemeenschap. Het is aan (de leden van de) provinciale staten om op grond van hun kiezersmandaat het algemeen belang te behartigen en op grond hiervan zelfstandig tot besluitvorming te komen. Dat wordt onder meer tot uitdrukking gebracht door de regel dat leden van provinciale staten stemmen zonder last⁴. Daarbij moeten zij uitgaan van het eigen oordeel over wat voor de bevolking als geheel noodzakelijk is. Besluitvorming over beleid is immers meer dan een optelsom van opzichzelfstaande belangen.

Het verbod van last waarborgt de zelfstandigheid en onafhankelijkheid van de leden van provinciale staten. Deze leden worden geacht naar eigen inzicht en overtuiging te stemmen. Het verbod van last is overigens niet te beschouwen als een hinderpaal voor allerlei positief te waarderen vormen voor het betrekken van de bevolking bij het politiek gebeuren⁵. Een niet-bindend provinciaal referendum tast het hoofdschap van provinciale staten niet aan en is ook geen inbreuk op het verbod om te stemmen zonder last. De algemene belangenafweging kan wel betekenen dat geen gehoor kan worden gegeven aan initiatieven vanuit de samenleving. In zoverre geldt ook het referendumrecht niet onverkort.

Artikelsgewijs

Hoofdstuk 1 Inleidende bepalingen

Artikel 1.1 Begripsomschrijvingen

Ingezetene is iemand die in de (gemeentelijke) basisregistratie personen staat ingeschreven op een adres in een Friese gemeente.

Verzoeker is degene die het referendum aanvraagt.

Ondersteuner is iemand die het referendumverzoek ondersteunt.

Zowel verzoeker als ondersteuner moeten aan dezelfde eisen voldoen: ingezetene van de provincie Fryslân zijn, de Nederlandse nationaliteit hebben, minimaal 18 jaar oud zijn en niet van het kiesrecht zijn uitgesloten. De peildatum is de dag van ontvangst van het inleidend respectievelijk definitief verzoek.

Het provinciaal referendum wordt uitdrukkelijk omschreven als niet-bindend en raadgevend. De uitkomst verplicht provinciale staten in juridische zin tot niets. Een referendum heeft uiteraard wel politiek gewicht.

Stemgerechtigde is iemand die mag meestemmen bij het referendum. De eisen zijn gelijk aan die voor de verzoeker en ondersteuner. De peildatum is de dag waarop provinciale staten de stemperiode vaststellen.

Artikel 1.2 Het houden van een referendum

Het aanvragen van een referendum gaat (nog steeds) in twee stappen:

Stap 1 – inleidend verzoek: het verzoek moet worden ondersteund door ten minste 0,33% van de kiesgerechtigden bij de laatste Statenverkiezing. Dat is een bewust lage drempel om het aanvragen van een referendum toegankelijk te houden.

Stap 2 – definitief verzoek: als het inleidend verzoek wordt toegewezen, kan een definitief verzoek worden ingediend, nu ondersteund door ten minste 2,25% van de kiesgerechtigden bij de laatste Statenverkiezing. Dit hogere percentage zorgt ervoor dat alleen onderwerpen met bredere maatschappelijke steun tot een daadwerkelijk referendum leiden.

Artikel 1.3 Geldigheid referendum: opkomstdrempel

Een opkomstdrempel stelt een minimum aan het aantal mensen dat moet hebben gestemd, ongeacht hoe zij hebben gestemd. Is de opkomst lager, dan is het referendum ongeldig: minimaal 30% van de kiesgerechtigden moet hebben gestemd. Ongeldige stemmen tellen niet mee voor de uitslag, maar wél voor de opkomstdrempel.

Artikel 1.4 Register van stemgerechtigden

Om te bepalen wie mag stemmen: de stemgerechtigde, wordt de kiezersregistratie voor de Statenverkiezingen in de Basisregistratie personen gebruikt.

Hoofdstuk 2 De referendumcommissie

Artikelen 2.1 - 2.10 Referendumcommissie

Zodra provinciale staten besluiten een referendum te houden stellen zij, met toepassing van artikel 82 van de Provinciewet een referendumcommissie in. De commissie wordt dus per referendum ingesteld en is geen permanent orgaan. De referendumcommissie adviseert provinciale staten over de praktische uitvoering van het referendum, waaronder:

•
hoe burgers te informeren over het onderwerp van het referendum;
•
wanneer de stemperiode het beste kan plaatsvinden; en
•
hoe de referendumvraag wordt geformuleerd.

Na afloop voert de commissie ook een evaluatie uit. Daarnaast kan zij altijd — ook zonder dat daarom gevraagd wordt — advies uitbrengen over alles wat het referendum betreft.

De commissie bestaat uit minimaal drie en maximaal vijf leden, inclusief een voorzitter. Belangrijk is dat de leden onafhankelijk zijn: zij mogen geen deel uitmaken van het provinciebestuur en mogen er ook niet voor werken. Dit waarborgt een onpartijdige advisering. De leden worden om praktische redenen benoemd, geschorst en ontslagen door gedeputeerde staten.

De griffier van provinciale staten is secretaris van de commissie en zorgt voor de ambtelijke ondersteuning. De secretaris is aanwezig bij vergaderingen, maar heeft uitsluitend een adviserende rol.

Hoofdstuk 3 Voorwerp van het referendum

Artikel 3.1 Voorgenomen besluit of een zelfstandig onderdeel hiervan

De volgende voorgenomen besluiten zijn referendabel:

•
het vaststellen, wijzigen of intrekken van een algemeen verbindend voorschrift (in de regel een provinciale verordening), mits deze niet - op grond van nationale wetgeving - met de Uniforme openbare voorbereidingsprocedure (afdeling 3.4 Awb) is voorbereid; en
•
het wijzigen van de naam van de provincie.

Ook een zelfstandig onderdeel van een voorgenomen besluit kan onderwerp van een referendum zijn. Dat kan bijvoorbeeld één artikel uit een provinciale verordening zijn. In dat geval moet steeds worden bekeken wat de betekenis hiervan is voor de overige bepalingen van die verordening.

Niet referendabel zijn voorgenomen besluiten die uitsluitend gaan over:

•
de uitvoering van internationale verdragen of besluiten van volkenrechtelijke organisaties;
•
uitvoering van wet- en regelgeving of besluiten waarbij provinciale staten geen enkele beleidsruimte hebben;
•
de rechtspositie van (gewezen) ambtsdragers;
•
de arbeidsvoorwaardenregeling van de griffier of medewerkers van de griffie; en
•
provinciale belastingen.

Dit kan betekenen dat verordeningen over deze onderwerpen in het geheel of deels niet referendabel zijn.

Een voorstel tot (gewijzigde) vaststelling van een verordening of de intrekking hiervan moet ook een voorlopig standpunt over de referendabiliteit bevatten. Daarmee kan de samenleving anticiperen op de (mogelijke) beslissing op een eventueel referendumverzoek. Provinciale staten kunnen op grond van de verordening een op zich referendabel voorgenomen besluit tot vaststelling, wijziging of intrekking van een algemeen verbindend voorschrift niet-referendabel verklaren als er sprake is van een zwaarwegend of spoedeisend algemeen belang. In dat geval hebben provinciale staten afgewogen dat het algemeen belang zwaarder weegt dan het referendumrecht. In die afweging wordt ook betrokken het feit dat vanwege een referendum de besluitvorming wordt aangehouden en daarmee de inwerkingtreding van een (onderdeel van een) besluit mogelijk wordt uitgesteld.

Hoofdstuk 4 Het inleidend en definitief verzoek

Artikel 4.1 Verzoek tot het houden van een referendum

Een verzoek tot het houden van een referendum bestaat altijd uit twee stappen: een inleidend en een definitief verzoek. Beide worden schriftelijk ingediend bij de voorzitter van provinciale staten. Dat kan per post, elektronisch of door afgifte op het provinciehuis.

Een ingediend verzoek kan worden ingetrokken, maar alleen door de indiener zelf en uiterlijk op de dag voorafgaande aan de dag van vaststelling van de stemperiode door provinciale staten.

Artikel 4.2 Ondersteuningsverklaring

Een ondersteuner mag maar één ondersteuningsverklaring indienen. Ondersteuningsverklaringen die al bij het inleidend verzoek zijn ingediend, tellen ook mee voor het definitief verzoek - ondersteuners hoeven dus niet opnieuw een verklaring in te dienen. Een eenmaal ingediende verklaring kan niet worden ingetrokken.

Artikel 4.4 - 4.8 Indiening en beoordeling inleidend verzoek

Het inleidend verzoek moet uiterlijk twee dagen vóór de vergadering waar het voorgenomen besluit op de agenda staat, worden ingediend. De griffier beoordeelt het verzoek en de ondersteuningsverklaringen. Zo nodig vindt deze controle plaats op basis van een steekproef. Gedeputeerde staten zijn bevoegd om bij verordening omtrent de controle nadere regels te stellen.

Na afronding van de beoordeling maakt de griffier een proces-verbaal op van de bevindingen. De voorzitter van provinciale staten deelt de inhoud hiervan mee aan provinciale staten.

Provinciale staten wijzen het verzoek af of laten het buiten verdere behandeling als het niet voldoet aan de vereisten of als het voorgenomen besluit niet referendabel is. Als provinciale staten het verzoek toewijzen wordt de behandeling van het voorgenomen besluit aangehouden.

De beslissing wordt binnen twee weken aan de verzoeker bekendgemaakt. Van de beslissing wordt tevens mededeling gedaan in het provinciaal blad en op de provinciale website.

Tegen de beslissing kan een belanghebbende bij provinciale staten bezwaar maken.

Artikel 4.9 - 4.14 Indiening en beoordeling definitief verzoek

Na toewijzing van het inleidend verzoek heeft een verzoeker zes weken om het definitief verzoek in te dienen. Als bezwaar is gemaakt tegen de beslissing op het inleidend verzoek, begint de termijn van zes weken pas te lopen als de toewijzing onherroepelijk is.

Ondersteuners hebben eveneens zes weken om hun verklaring in te dienen. Indiening kan per post, elektronisch of door afgifte op het provinciehuis. Vóór deze termijn ingediende definitieve verzoeken en ondersteuningsverklaringen worden als prematuur beschouwd.

De controle verloopt op dezelfde wijze als bij het inleidend verzoek. Ook ten aanzien van deze controle zijn gedeputeerde staten bevoegd om nadere regels te stellen. Nu geldt de hogere drempel van 2,25%. Na afronding van de beoordeling maakt de griffier ook hier een proces-verbaal op en stuurt dit naar de voorzitter van provinciale staten.

Provinciale staten nemen binnen acht weken na ontvangst van het definitief verzoek een besluit. Eenmalige verdaging is mogelijk. Wordt het verzoek toegewezen, dan wordt het voorgenomen besluit op de gebruikelijke wijze behandeld, maar de stemming erover wordt aangehouden tot na de referendumuitslag.

De beslissing wordt binnen twee weken bekendgemaakt aan de verzoeker. Van de beslissing wordt tevens mededeling gedaan in het provinciaal blad en op de provinciale website. Tegen de beslissing kan een belanghebbende bij provinciale staten bezwaar maken.

Artikel 4.15 – Financiële bepalingen

Als provinciale staten besluiten een referendum te houden, stellen zij op voorstel van gedeputeerde staten een uitvoeringsbudget vast. Het provinciebestuur verstrekt geen subsidies voor campagne- of voorlichtingsactiviteiten van voor- of tegenstanders. Dit waarborgt de neutraliteit van de provincie in het referendum.

Hoofdstuk 5 De stemming

Artikel 5.1 Uitvoering referendum

De griffier is verantwoordelijk voor de uitvoering van het referendum. Hij of zij kan taken opdragen aan medewerkers van de griffie. In voorkomende gevallen kan de griffier gedeputeerde staten vragen om ambtelijke bijstand vanuit de provinciale dienst.

Artikel 5.2 Vaststelling stemperiode

De stemperiode duurt twee weken en begint altijd op een woensdag. Provinciale staten stellen de stemperiode vast, na advisering door de referendumcommissie. De stemperiode begint, vanwege de noodzakelijke voorbereidingstijd, niet eerder dan twee maanden na het besluit dat een referendum wordt gehouden. In de maanden juli en augustus wordt vanwege de vakantieperiode sowieso geen referendum gehouden. Na vaststelling van de stemperiode bepaalt het college van burgemeester en wethouders wie stemgerechtigd is.

Artikelen 5.5 – 5.7 Toezending stembescheiden

Alle stemgerechtigden ontvangen ten minste één week voor het begin van de stemperiode een stempas, een stembiljet, een portvrije retourenveloppe en een handleiding. Wie zijn stembescheiden niet heeft ontvangen kan vervangende bescheiden aanvragen bij de gemeente. Daarvoor moet een kopie van een geldig identiteitsbewijs worden overgelegd. De gemeente houdt bij wie een vervangende stempas heeft gekregen, om dubbel stemmen te voorkomen.

Een stempas is ongeldig als deze niet aan de modelvereisten voldoet, als er al een vervangend exemplaar is verstrekt, als de houder niet stemgerechtigd is of is overleden, of als de stempas gestolen of anderszins onrechtmatig in omloop is. De gemeenten leveren aan de griffier een uittreksel van de ongeldige volgnummers, zodat bij de stemopneming een check mogelijk is.

Artikel 5.8 Elektronisch stemmen

Stemgerechtigden kunnen elektronisch stemmen op de door gedeputeerde staten voorgeschreven wijze, voor zover de mogelijkheid daartoe uitdrukkelijk is opengesteld. Gedeputeerde staten zijn bevoegd om bij verordening hieromtrent nadere regels te stellen.

De elektronische stem moet binnen de stemperiode zijn uitgebracht.

Artikel 5.9 – 5.10 Stemmen per brief

De kiezer brengt zijn stem uit, verklaart dat hij de stem persoonlijk heeft uitgebracht, vouwt het stembiljet dicht zodat de keuze niet zichtbaar is, stopt het in de bijgeleverde retourenveloppe en stuurt het stembiljet terug. Terugsturen kan per post of door afgifte op het provinciehuis.

De retourenveloppe moet uiterlijk op de laatste dag van de stemperiode binnen zijn. Te laat binnengekomen enveloppen worden ongeopend verzegeld en apart bewaard - ze tellen niet mee.

Artikel 5.11 – 5.21 Stemopneming

De stemopneming is openbaar: iedereen mag deze bijwonen.

Per brief uitgebrachte stemmen worden getoetst op echtheidskenmerken.

Bij de uitgebrachte elektronische en briefstemmen wordt aan de hand van het register van volgnummers getoetst of degene die een stem heeft uitgebracht als stemgerechtigde is geregistreerd. In voorkomende gevallen kunnen burgemeester en wethouders, op verzoek van de griffier, besluiten een volgnummer aan het register toe te voegen. Deze mogelijkheid voorziet in herstel van administratieve fouten, zonder dat stemrecht verloren gaat.

Tevens vindt een check op ‘dubbele stemmen’ plaats.

Uitgebrachte stemmen worden beoordeeld en gesorteerd op (on)geldigheid. Dat resulteert in de vaststelling van het aantal elektronisch en per brief geldig en ongeldig uitgebrachte stemmen, waarbij de geldige stemmen als ‘voor’, ‘tegen’ of ‘blanco’ worden gerubriceerd.

De som van het aantal geldige en ongeldige stemmen, gedeeld door het aantal stemgerechtigden, bepaalt de opkomst.

Na afronding van alle werkzaamheden maakt de griffier een proces-verbaal op met een verantwoording van de stemming, de opkomst en de voorlopige uitslag.

Artikel 5.22 - 5.24 Vaststelling uitslag en besluitvorming

De griffier stuurt een afschrift van het proces-verbaal naar de voorzitter van provinciale staten. In de eerstvolgende vergadering stellen provinciale staten formeel de uitslag vast.

Na bekendmaking van de uitslag besluiten provinciale staten zo spoedig mogelijk over het aangehouden besluit, met inachtneming van de referendumuitslag. Eenmalige verdaging is mogelijk. De beslissing wordt binnen twee weken aan de verzoeker bekendgemaakt en tevens gepubliceerd in het provinciaal blad en op de provinciale website.

Artikel 5.25 Inwerkingtreding besluit

Als definitief vaststaat dat er geen referendum komt of dat het referendum niet heeft geleid tot verwerping van het voorgenomen besluit, regelt dit artikel dat de inwerkingtreding van dat besluit zo nodig opnieuw wordt vastgesteld. Dit is nodig omdat de inwerkingtreding gedurende de referendumprocedure was opgeschort.

Hoofdstuk 6 Slot- en overgangsbepalingen

Artikel 6.1 Evaluatie

De verordening wordt minstens eens per vier jaar geëvalueerd. Na elk gehouden referendum volgt bovendien binnen zes maanden een evaluatie van dat referendum. Provinciale staten stellen de evaluatieopdracht vast op voorstel van gedeputeerde staten.

Artikel 6.2 – Strafbepaling

De verordening bevat een aantal strafbaar gestelde gedragingen, waarop hechtenis van maximaal drie maanden of een geldboete van de tweede categorie staat. Het gestelde onder b omvat uiteraard ook het stemmen met gebruikmaking van stembescheiden toegezonden aan een overleden persoon, wetende dat deze is overleden.

Artikel 6.3 Onvoorziene gevallen

Als de verordening ergens niet in voorziet, beslist de voorzitter van provinciale staten. Dit is een vangnetbepaling om onvoorziene situaties op te kunnen vangen zonder dat de procedure vastloopt.

Artikel 6.4 Overgangsbepaling

Op verzoeken die vóór inwerkingtreding van deze verordening zijn ingediend blijft de Referendumverordening Fryslân 2005 van toepassing.

Artikel 6.5 Inwerkingtreding en citeertitel

De Referendumverordening Fryslân 2005 wordt ingetrokken. De nieuwe verordening treedt in werking op een door gedeputeerde staten te bepalen tijdstip en wordt aangehaald als: Referendumverordening provincie Fryslân 2026.

Volgens gegevens van de Kiesraad kende de provincie Fryslân in het peiljaar 2023 519.118 kiesgerechtigden voor de leden van provinciale staten.

Peiljaar 2023.

Art. 125 Grondwet.

Art. 129, zesde lid, Grondwet.

Tweede Kamer, zitting 1976-1977,13990, nr. 6, p. 24.

Berichten over uw Buurt

Dienstverlening

Beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden

Provinciaal blad van Fryslân

Toon meer van: Inhoudsopgave

Toon meer van: Extra informatie

Toon meer van: Gerelateerd

Geconsolideerde regelgeving

Publicaties referendum