Kamerstuk

Datum publicatieOrganisatieVergaderjaarDossier- en ondernummerDatum brief
Tweede Kamer der Staten-Generaal2001-200226387 nr. 16

26 387
Actieprogramma Elektronische Overheid

nr. 16
BRIEF VAN DE MINISTERS VOOR GROTE STEDEN- EN INTEGRATIEBELEID EN VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Den Haag, 4 juni 2002

Op 31 januari 2001 is de commissie ICT en Overheid ingesteld, onder voorzitterschap van de heer mr. A.W.H. Docters van Leeuwen. De commissie kreeg de opdracht te adviseren over de invloed van ICT-ontwikkelingen in combinatie met internationalisering, op de positie, rol en structuur van de Nederlandse overheidsorganisatie.

De commissie identificeerde een viertal maatschappelijke trends (horizontalisering, deterritorialisering, virtualisering, versnelling), die tezamen ingrijpende gevolgen hebben de overheidsorganisatie. De commissie komt op basis van deze analyse tot een relatief groot aantal aanbevelingen. De voorliggende kabinetsreactie onderschrijft op hoofdlijnen de analyse van de commissie, maar neemt niet alle aanbevelingen over.

Hierbij bied ik u het kabinetsstandpunt op het advies van de commissie ICT en Overheid aan.

De Minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid,

R. H. L. M. van Boxtel

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

K. G. de Vries

KABINETSREACTIE OP HET ADVIES VAN DE COMMISSIE VAN DE ICT EN OVERHEID

Inleiding

De minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid en de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties hebben op 31 januari 2001 de commissie ICT en Overheid ingesteld, onder voorzitterschap van de heer mr. A.W.H. Docters van Leeuwen. De commissie kreeg de opdracht te adviseren over de invloed van ICT-ontwikkelingen in combinatie met internationalisering, op de positie, rol en structuur van de Nederlandse overheidsorganisatie. Gevraagd is front- en backoffice hierbij op een evenwichtige manier te betrekken. De focus zou vooral moeten liggen op de betekenis van ICT voor de interbestuurlijke betrekkingen tussen overheidsorganisaties.

Op 6 september 2001 werd het advies van de Commissie ICT en Overheid aangeboden aan de beide ministers.

De adviezen van de commissie ICT en Overheid gaan voor een deel over onderwerpen, waarover ook de commissie Toekomst Overheidscommunicatie heeft geadviseerd. Om de samenhang tussen beide adviezen optimaal tot uitdrukking te laten komen en overlap te voorkomen, heeft het kabinet voor de volgende aanpak gekozen: de reactie op de aanbevelingen – uit beide rapporten – die betrekking hebben op communicatie en voorlichting zijn opgenomen in het kabinetsstandpunt naar aanleiding van het advies van de commissie Toekomst Overheidscommunicatie1. De kabinetsreactie op de aanbeveling van de commissie Toekomst overheidscommunicatie over informationele zelfbeschikking, is in dit kabinetsstandpunt opgenomen.

In dit kabinetsstandpunt wordt eerst een samenvatting gegeven van het advies van de commissie ICT en Overheid (hoofdstuk 1). Vervolgens wordt ingegaan op de analyse en de bijbehorende aanbevelingen van deze commissie (hfd. 2.1 t/m 2.4). Een aantal nog resterende aanbevelingen komt aan de orde in hfd. 2.5.

Samenvatting

Analyse van de commissie

De commissie signaleert enkele belangrijke maatschappelijke trends, die ingrijpende gevolgen hebben voor de taken van de overheid. Deze trends hebben met name betrekking op de hoge vlucht van de ICT-ontwikkeling en op de horizontalisering van de maatschappelijke verhoudingen.

De ICT-ontwikkeling gaat snel: niet alleen is de capaciteitstoename van informatiesystemen enorm, maar deze wordt bovendien gecombineerd met de communicatiedimensie: e-mail en world wide web. Het internet kent geen hiërarchische structuur, maar heeft een netwerkkarakter. Daardoor kan massaal maatwerk worden geleverd en kunnen individuen wereldwijd opereren. Personen en processen zijn niet meer aan plaats gebonden. Veel informatie is onderling gekoppeld. Dit heeft belangrijke gevolgen voor de dienstverlening van de overheid. Deze kan in toenemende mate vraaggericht en pro-actief worden ingericht. Een voorbeeld is de huursubsidie: deze behoeft nog slechts eenmalig te worden aangevraagd. Eventuele verlenging of bijstelling vindt vervolgens automatisch plaats op basis van centrale verwerking en koppeling van gegevens van de belastingdienst, de bevolkingsadministratie en het kadaster.

De horizontalisering van de maatschappelijke verhoudingen is het gevolg van de toenemende zelfstandigheid en zelfbewustheid van burgers en maatschappelijke organisaties. Hierdoor wordt samenwerking in netwerken prominenter ten koste van hiërarchie en verticale sturing. De rol van de overheid wordt daardoor in sterkere mate een voorwaardenscheppende: het garanderen van de toegang en toegankelijkheid van de informatiesamenleving, het voorkomen van afwenteling en het waarborgen van de democratische kwaliteit van besluiten.

Kabinetsstandpunt

Het kabinet onderschrijft in haar standpunt op hoofdlijnen de analyse van de commissie ten aanzien van (de wenselijkheid van) een vraaggerichte, meer proactieve en meer transparante dienstverlening en wijst op de vele initiatieven die daartoe reeds in gang zijn gezet. Het kabinet is verder met de commissie voorstander van duidelijke bevoegdheidsverdelingen tussen bestuurslagen. Zo nodig kan daartoe een herschikking van wettelijke taken aan de orde zijn. De bestaande wettelijke systematiek van het medebewind, die door de commissie ter discussie wordt gesteld, staat daaraan overigens niet in de weg. Het kabinet zal een aantal nader te bepalen beleidsterreinen gericht onderzoeken op mogelijkheden voor vereenvoudiging van de bevoegdhedenverdeling bij uitvoerende taken.

Het kabinet meent met de commissie dat de transparantie van interbestuurlijke samenwerkingsverbanden kan worden verbeterd. Het kabinet zal daarom een kwaliteitsprogramma voorbereiden, gericht op de onderlinge vergelijking van interbestuurlijke samenwerkingsverbanden ten aanzien van de wijze waarop zij invulling geven aan transparantie en verantwoording. Verder constateert het kabinet dat het gebruik van privaatrechtelijke vormen (o.a. stichtingen en naamloze vennootschappen) ten behoeve van interbestuurlijke samenwerking groeit, zonder dat daarbij dezelfde waarborgen voor openbaarheid, transparantie en verantwoording zijn geregeld. Het kabinet acht deze ontwikkeling minder gewenst en neemt zich voor om de feitelijke situatie die zich heeft ontwikkeld in kaart te brengen teneinde te bezien of aangescherpt beleid nodig is.

Daarnaast zal het kabinet onderzoek doen naar de oorzaken van lange doorlooptijden bij interbestuurlijke projecten in de stedelijke invloedssfeer, om te kijken op welke wijze deze doorlooptijden zouden kunnen worden verminderd. Daarbij zal onderzocht worden of door wijziging van de bestaande wettelijke kaders dan wel met een specifieke wettelijke voorziening een versnelling kan worden bereikt.

1. Analyse van de commissie

De commissie signaleert vier maatschappelijke trends: horizontalisering, deterritorialisering, virtualisering en versnelling.

Horizontalisering: burgers en maatschappelijke organisaties worden steeds zelfstandiger en zelfbewuster. Daardoor verschuiven de maatschappelijke verhoudingen van een bevelshuishouding in de richting van een onderhandelingshuishouding. ICT vergemakkelijkt deze ontwikkeling: het wordt steeds eenvoudiger om, ook buiten formele structuren om, informatie uit te wisselen. De rol van burgers en maatschappelijke organisaties wordt sterker, niet alleen als afnemer van overheidsdiensten (klant), maar ook als deelnemer aan het democratisch proces (participant). De informatieachterstand op de overheid neemt af, waardoor burgers en maatschappelijke organisaties een toezichthoudende rol kunnen gaan vervullen. Deze ontwikkeling vraagt om horizontale vormen van ordening, toezicht en verantwoording en staat daarmee op gespannen voet met de huidige verticale organisatie van de overheid.

Deterritorialisering: activiteiten zijn steeds minder aan een bepaalde plaats gebonden, waardoor de centrale betekenis van het gemeentelijke, provinciale en nationale territoir als organisatieprincipe afneemt.

Virtualisering: er ontstaan processen, activiteiten en producten die volledig immaterieel zijn, maar die – zoals het voorbeeld van het «flitskapitaal» laat zien – ingrijpende gevolgen kunnen hebben voor de fysieke wereld.

Versnelling: ICT-ontwikkelingen hebben een hoog tempo en zijn naar aard en richting van de ontwikkelingen turbulent, waardoor voorspelbaarheid en beheersbaarheid afnemen. Dit roept spanningen op met het tempo van veranderingen in het politiek-bestuurlijke systeem.

Vanuit deze maatschappelijke trends analyseert de commissie ontwikkelingen in de relatie tussen burgers en maatschappelijke organisaties en tussen burgers en de overheid. De commissie onderscheidt hierbij een dienstverlenende («transactionele») dimensie en een ordenende dimensie.

In de dienstverlenende dimensie is de burger belanghebbende (afhankelijk van de overheid als dienstverlener voor o.a. paspoort en vergunningen) maar ook de overheid (steeds meer afhankelijk van burgers die diensten verlenen met een publiek belang zoals opzoomeren, sportactiviteiten, vrijwillige brandweer en mantelzorg). De overheid moet dus in haar dienstverlening de burger meer centraal stellen, dus vraaggericht en zo mogelijk pro-actief werken. ICT is daarbij een belangrijk hulpmiddel. Ook krijgt de overheid een steeds grotere rol bij het bewaken, bevorderen en garanderen van de publieke gevolgen van dienstverlenende burgers.

In de ordenende dimensie is de overheid verzorger en beschermer van de burger (deltaplan, defensie, vergunningverlening) én procesbewaker en schepper van randvoorwaarden bij initiatieven van burgers en maatschappelijke organisaties (tropisch hardhout, dierenwelzijnsbeleid). In het eerste geval kan de overheid met ICT de transparantie van haar handelen verbeteren. In het tweede geval richt de overheid zich steeds meer op de publieke en democratische kwaliteit van onderhandelings- en besluitvormingsprocessen. Voor zover deze processen niet vanzelf ontstaan, moet de overheid hun ontstaan bevorderen. De overheid structureert en bepaalt zo het proces van onderhandeling en besluitvorming, zonder de uitkomsten te bepalen.

In beide dimensies neemt de verantwoordelijkheid van de overheid voor een goede procesarchitectuur toe. De overheid moet de burger in staat stellen besluiten te nemen en diensten te verrichten. Dat wil zeggen: de toegankelijkheid van de informatiesamenleving garanderen, negatieve externe effecten en afwenteling voorkomen, de gelijkwaardige posities van belangen bevorderen en de democratische kwaliteit van de besluitvorming waarborgen.

Op basis van de geschetste ontwikkelingen zullen, volgens de commissie, de relaties tussen burgers en overheid op een aantal punten veranderen. Deze veranderingen zijn onvermijdelijk en zullen zich, door ICT-ontwikkelingen, sneller voltrekken dan eerder werd verwacht. Hierdoor zal het publieke domein veranderen. Dat heeft vervolgens consequenties voor de rol en organisatie van de overheid. De oriëntatie van de overheid zal veranderen van aanbod- naar vraaggericht en van project- naar procesarchitectuur. Deze nieuwe oriëntatie vereist een transparante relatie tussen overheid en burger. Er moet duidelijkheid zijn over de spelregels van het interactieve proces en de mate waarin de resultaten van dat proces direct doorwerken in de besluitvorming. Dit leidt, binnen de kaders van de parlementaire democratie, tot andere vormen van verantwoording. Het nu bekende patroon van verantwoording via de parlementaire democratie staat onder druk. Daarom ligt het voor de hand om te kiezen voor een grotere variëteit van verantwoordingspatronen, zoals toetsing door vakgenoten en vormen van directe democratie. De organisatiestructuur en -cultuur van de overheid wordt meer afhankelijk van specifieke maatschappelijke vraagstukken en de behoeften van de burger. De overheid moet vraaggericht, flexibel en procesmatig functioneren.

De commissie is van mening dat, ondanks de voorgaande trends, de overheid een belangrijke taak blijft houden. De klassieke rol van de overheid bij bijvoorbeeld het handhaven van collectieve solidariteitsarrangementen, zoals de AOW, staat ondubbelzinnig vast. Daarnaast zal de overheid ook bij overkoepelende belangen haar traditionele taken blijven uitoefenen, bijvoorbeeld wat betreft de openbare orde, de wetgeving, de rechtszekerheid en de vertegenwoordiging van de nationale overheid in internationale organen.

2. Kabinetsreactie

De commissie ICT en Overheid heeft naar de mening van het kabinet een scherpe analyse gegeven van de maatschappelijke en technologische trends en de dilemma's die hiermee samenhangen voor het openbaar bestuur en de overheidsorganisatie. Het kabinet heeft waardering voor de analyse, ook al kunnen op onderdelen de nodige kanttekeningen worden geplaatst en nuances worden aangebracht, zoals de commissie zelf ook aangeeft. De kracht van het advies ligt echter in de grote lijnen en de bredere samenhangen die worden geschetst, waarbij aan de opkomst van ICT een grote conditionerende werking wordt toegekend.

Dit betekent niet dat het kabinet de aanbevelingen van de commissie ook allemaal overneemt. Het kabinet reageert in dit hoofdstuk eerst op de analyse van de commissie. Aan de hand hiervan geeft het kabinet vervolgens aan welke relevante initiatieven het reeds heeft genomen en tot welke nieuwe voornemens het advies van de commissie heeft geleid.

Het kabinet sluit in haar standpuntbepaling aan bij de tweedeling in overheidstaken die de commissie ICT en Overheid hanteert, maar beperkt zich daarbinnen tot de volgende onderdelen:

• wat betreft de dienstverlenende taken: elektronische dienstverlening (openbaarheid van informatie, transacties tussen burgers en overheid) en vereenvoudiging van bevoegdheden (par. 2.1 en 2.2);

• wat betreft de ordenende taken: de interbestuurlijke samenwerking (par. 2.3 en 2.4).

2.1 Elektronische dienstverlening

Advies van de commissie:

Stel bij de publieke dienstverlening de (individuele) burger meer centraal en werk zo vraaggericht en pro-actief mogelijk. Vergroot de transparantie van de overheid door meer en beter gebruik te maken van de mogelijkheden die ICT daarvoor biedt.

Reactie kabinet:

Het kabinet deelt de analyse van de commissie en onderschrijft op hoofdlijnen de aanbevelingen voor een transparantere uitvoering van overheidstransacties.

Het kabinet heeft in het actieprogramma Elektronische Overheid1, in de nota Contract met de Toekomst2 en in de nota Naar optimale beschikbaarheid van overheidsinformatie3 aangegeven groot belang te hechten aan de gerichte inzet van ICT ten behoeve van een betere elektronische dienstverlening en een betere elektronische toegankelijkheid van overheidsinformatie.

Voor de toegang van overheidsinformatie is de Wet openbaarheid bestuur het belangrijkste wettelijke kader. De WOB is gericht op passieve openbaarmaking, dat wil zeggen openbaarmaking op basis van een gericht verzoek. De WOB legt aan bestuursorganen geen verplichtingen op voor actieve (ongevraagde) openbaarmaking, met uitzondering van de plicht om uit eigen beweging «informatie te verschaffen over het beleid, waaronder de voorbereiding en de uitvoering, zodra dat in het belang is van en een goede en democratische bestuursvoering» (artikel 8). Door toepassing van ICT kan informatie die nu slechts passief openbaar is, actief openbaar worden gemaakt. Hiertoe zijn al de nodige stappen gezet. De geldende wet- en regelgeving is inmiddels voor iedere burger gratis toegankelijk via het internet. Ook op specifieke beleidsterreinen wordt hard gewerkt aan elektronische informatievoorziening voor burgers. Bijvoorbeeld voorlichting aan de burger over fysieke veiligheidsrisico's, naar aanleiding van het Kabinetsstandpunt Vuurwerkramp4. In zijn reactie op het advies van de commissie Toekomst Overheidscommunicatie5 heeft het kabinet het streven naar actieve openbaarmaking nogmaals onderstreept en de nodige voornemens aangekondigd om hieraan verdere invulling te geven.

De ontwikkeling van de elektronische dienstverlening wordt gestimuleerd met diverse subsidieregelingen en de ontwikkeling van vrij beschikbare software (bijvoorbeeld de vraaggerichte gemeentelijke productencatalogus VIND). Voor de stimulering van pro-actieve dienstverlening is in 2001 een handboek uitgebracht en is in 2002 een subsidieregeling van kracht geworden. Daarnaast zijn er enkele programma's die primair gericht zijn op de interne processen van de overheid, maar die op termijn ook vraaggerichte en pro-actieve dienstverlening beter mogelijk zullen maken, zoals Digitale Duurzaamheid, Handelingenbank en Stroomlijning Basisgegevens. In de Bouwstenennotitie Elektronische Overheid6 heeft het kabinet aangegeven op welke terreinen in de komende jaren extra inspanningen nodig zijn, indien het volgend kabinet het huidige percentage van 25% elektronische dienstverlening in 2006 naar 75% wil brengen.

2.2 Vereenvoudiging van bevoegdheden bij dienstverlenende overheidstaken

Advies van de commissie:

Vereenvoudig de bevoegdheden bij dienstverlenende overheidstaken door concentratie van bevoegdheden. De huidige territoriale indeling van de overheid zal onder invloed van de informatiesamenleving minder belangrijk worden, waardoor overheidsstructuren verdampen. Deel bevoegdheden op bepaalde beleidsterreinen toe aan één bestuurslaag, en schaf daartoe het medebewind af. Vormen van dienstverlening tussen burgers en overheid kunnen steeds meer elektronisch worden afgehandeld, waardoor deze dienstverlening plaatsonafhankelijk wordt.

Reactie kabinet:

Het kabinet is met de commissie van mening dat bij bepaalde vormen van dienstverlening de taakverdeling tussen overheid en burgers zou moeten worden aangepast. Dit betekent overigens niet automatisch dat de volledige dienst bij één bestuursorgaan wordt geconcentreerd, maar dat bijvoorbeeld de inhoudelijke afhandeling op regionaal of nationaal niveau plaatsvindt, terwijl de contacten met de burger op lokaal niveau plaatsvinden.

De commissie plaatst haar wens tot vereenvoudiging van bevoegdheidsverdelingen overigens ten onrechte in het perspectief van verdamping en afschaffing van medebewind. De algemene stelling van de commissie dat sprake is van «verdamping van het medebewind» en dat dat een wenselijke ontwikkeling is die verder bevorderd zou moeten worden, wordt door het kabinet niet gedeeld; integendeel. Het medebewind neemt juist toe als gevolg van politieke keuzen op nationaal niveau die via wetgeving tot gelding worden gebracht. Mede langs deze weg geven de medeoverheden samen met het rijk vorm aan belangrijke beleidsinitiatieven zoals het grotestedenbeleid, het inburgeringsbeleid en het veiligheidsbeleid.

Het medebewind is overigens één van de fundamentele pijlers van ons bestuurlijk bestel. Het kabinet is van mening dat ook daarom er geen redenen zijn om af te stappen van het systeem van medebewind1.

Dat laat onverlet dat ook het kabinet voorstander is van duidelijke bevoegdheidsverdelingen tussen bestuurslagen. Onheldere bevoegdheidsverdelingen leiden tot een minder transparant bestuur, waardoor het voor de burger niet duidelijk is wie aanspreekbaar is. Om dat te veranderen kan een herschikking van wettelijke taken aan de orde zijn. De bestaande wettelijke systematiek van het medebewind staat daaraan niet in de weg.

Naast deterritorialisering, kunnen door automatisering, standaardisatie en koppeling van gegevensbestanden routinematige processen worden geautomatiseerd, waardoor de kwaliteit en snelheid van de dienstverlening toeneemt. Daardoor komt tijd en capaciteit vrij, die bijvoorbeeld kan worden ingezet voor persoonlijk maatwerk. Wellicht heeft de commissie met name deze ontwikkeling op het oog, wanneer zij spreekt over «verdamping van het medebewind». Een voorbeeld hiervan is de uitvoering van de nieuwe regelingen voor huursubsidie. De medebeschikkende rol van de gemeente is in het nieuwe systeem verdwenen. In het verleden had de gemeente een belangrijke taak bij de jaarlijkse verstrekking van huursubsidie. De gemeente ondersteunde de burgers bij de jaarlijkse aanvraag én verstrekte de voorlopige beschikking en de subsidie. Nu hoeft de burger slechts één keer huursubsidie aan te vragen. De gemeente vervult hier wel nog een ondersteunende rol bij de aanvraag voor burgers die daar behoefte aan hebben, maar de eerste toekenning en jaarlijkse verlenging (en eventuele bijstelling) van de subsidie is een taak van de rijksoverheid. Dit is mogelijk door de koppeling en centrale verwerking van de gegevensbestanden van de Belastingdienst, de Gemeentelijke Basisadministratie voor Persoonsgegevens (GBA) en het Kadaster. De medebewindrol van gemeenten is in het nieuwe systeem verdwenen.

Voor die (clusters van) transacties die door een aantal publieke organisaties gezamenlijk worden verricht heeft de overheid met het programma Overheidsloket 2000 het initiatief genomen om met één gezicht, één loket naar buiten te treden. Binnen dit programma worden voor de domeinen Bouwen en wonen, Zorg en welzijn en Bedrijven gezamenlijke loketten van bij deze terreinen betrokken overheidsorganen gebouwd. Deze loketten, fysiek en/of elektronisch, zullen in de periode 2002–2003 volledig operationeel worden. Daarnaast zijn er door het programma Overheidsloket 2000 generieke instrumenten ontwikkeld om op eenvoudige wijze ook voor andere domeinen dergelijke vraaggerichte en geïntegreerde loketten te realiseren. Zo worden transacties voor burgers en bedrijven vereenvoudigd zonder de bevoegdheden van de betrokken overheidsorganen te wijzigen.

Met het oog op effectieve en kostenefficiënte dienstverlening zal het kabinet een aantal nader te bepalen beleidsterreinen gericht onderzoeken op mogelijkheden voor vereenvoudiging van de bevoegdhedenverdeling bij uitvoerende taken.

2.3 Interbestuurlijke samenwerking: transparantie en aanspreekbaarheid

Advies van de commissie:

Bestuursorganen werken steeds vaker samen in wisselende interbestuurlijke verbanden. Dat gaat ten koste van het inzicht van de burger in de verdeling van de verantwoordelijkheden tussen de betrokken partijen, de daarbij behorende verantwoordingsmechanismen en de verantwoordelijke toezichthouders. Door middel van een Proceswet interbestuurlijke samenwerking kunnen eisen gesteld worden aan interbestuurlijke samenwerkingsverbanden, zodat de burger op eenvoudige wijze kan oordelen over de aard van de interbestuurlijke samenwerking, de kwaliteit van de geleverde diensten, de financiële organisatie en de uitvoering en handhaving van gemaakte afspraken. Het gebruik van ICT kan een dergelijke gang van zaken vergemakkelijken en versterken.

Verder zou bij de toepassing van interactieve beleidsvorming bij het zoeken van oplossingen voor complexe maatschappelijke opgaven, vooraf duidelijkheid moeten bestaan over de randvoorwaarden die door het bestuur aan het proces worden gesteld.

Reactie kabinet:

Het kabinet is met de commissie van mening dat de transparantie van interbestuurlijke samenwerkingsverbanden kan worden verbeterd. Samenwerking is veelal noodzakelijk en past ook in de door de commissie gesignaleerde trend naar horizontalisering en naar een meer projectgeoriënteerde werkwijze. Op veel terreinen heeft interbestuurlijke samenwerking zijn kracht reeds bewezen, zoals bij de herstructurering van binnensteden, het creëren van knooppunten in en nabij steden, het verbeteren van de jeugdzorg, het terugdringen van criminaliteit en de vernieuwing van het platteland. Het kabinet onderschrijft ook de noodzaak om de transparantie van interbestuurlijke samenwerking te vergroten door het, met behulp van ICT, verstrekken van duidelijke informatie over bevoegdheden, doelen en resultaten. Burgers kunnen vervolgens via die elektronische weg de vertegenwoordigende en controlerende organen hierop gemakkelijker aanspreken. Het kabinet zal daarom een programma voorbereiden om de transparantie en verantwoording van interbestuurlijke samenwerkingsverbanden te vergelijken. Doel van het programma is het doen van verbeteringsvoorstellen en het aanreiken van alternatieven. Daarbij zouden de volgende criteria gehanteerd kunnen worden (deels ontleend aan publiekrechtelijke instrumenten in het kader van Wet Gemeenschappelijke Regelingen, Gemeentewet en Provinciewet):Criteria • (proces)eisen aangaande inzichtelijke en afrekenbare verantwoordingsrelaties • explicitering van probleem/doel, status van deelname, binding, prestaties, exitregels, duur en focus van de samenwerking • omschrijving van de inbreng van bevoegdheden en middelen • omschrijving van de te volgen procedure indien één of enkele deelnemers weigeren de samenwerking voort te zetten: doorzettingsmacht • (wijze van) rapportage over tussentijdse resultaten • kwaliteitsmaatstaven over het eindresultaat • explicitering van de ruimte voor maatwerk voor decentrale overheden en maatschappelijke instellingen • organisatie van het toezicht op de voortgang en de resultaten van beleidsprocessen en de besteding van overheidsfinanciën • wijze van betrokkenheid van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties • procesarchitectuur.

Het kabinet brengt in overleg met VNG en IPO de kansen en bedreigingen van een keurmerk voor effectieve samenwerking in beeld en zal in 2003 de Tweede kamer hierover berichten. Door middel van een dergelijk keurmerk kan transparant gemaakt worden of en in hoeverre deze concrete vorm van samenwerking voldoet aan bepaalde basiseisen.

Het kabinet constateert dat de verantwoordelijkheidsverdeling in de geldende algemene en sectorale wetgeving doorgaans heel specifiek en adequaat is geregeld. Voor de publiekrechtelijke vormen van samenwerking voorzien met name de Gemeentewet, de Provinciewet, de Wet gemeenschappelijke regelingen en de Wet openbaarheid bestuur in de nodige (juridisch afdwingbare) kwaliteitsvereisten ten aanzien van democratische verantwoording, rechtmatigheid, transparantie en openbaarheid. Het kabinet is van mening dat deze publiekrechtelijke instrumenten beter kunnen worden benut en ziet daarom geen aanleiding voor een nieuwe wettelijke voorziening zoals de door de commissie voorgestelde proceswet interbestuurlijke samenwerking.

Het kabinet constateert echter ook dat het gebruik van privaatrechtelijke vormen (o.a. stichtingen en naamloze vennootschappen) bij interbestuurlijke samenwerking groeit, zonder dat daarbij dezelfde waarborgen voor openbaarheid, transparantie en verantwoording zijn geregeld. Het kabinet acht deze ontwikkeling minder gewenst. Publieke taakbehartiging via de privaatrechtelijke weg is overigens niet uitgesloten. Dit blijkt onder meer uit de artikelen 151 van de Provinciewet en 155 van de Gemeentewet. Deze artikelen bepalen dat raads- en statenbesluiten tot oprichting van of deelname in privaatrechtelijke rechtsvormen alleen mogelijk zijn als «.zulks bijzonder aangewezen moet worden geacht voor de behartiging van het daarmee te dienen openbaar belang». Deze besluiten zijn aan preventief toezicht (goedkeuring) onderworpen. Uit de formulering van de genoemde artikelen en het preventieve toezicht blijkt dat de wetgever veel waarde hecht aan de hoofdregel dat publieke taken langs de publieke weg behartigd dienen te worden. Het publiekrechtelijke instrumentarium kent nu eenmaal waarborgen in de sfeer van bevoegdheidsverdeling, besluitvormingsstructuur, beïnvloedingsmogelijkheden, toezicht, democratische controle en openbaarheid die juist met het oog op een goede behartiging van het algemene belang zijn opgenomen. Ook de Wet gemeenschappelijke regelingen voorziet in dergelijke waarborgen voor samenwerking tussen overheden waarbij soms ook privaatrechtelijke rechtspersonen betrokken zijn. Het kabinet zal de stand van zaken in kaart brengen en evalueren, om te bezien of aangescherpt beleid nodig is. Daarbij is overigens niet op voorhand uitgesloten dat publiekrechtelijke regelingen (mede) moeten worden aangepast.

Het kabinet onderschrijft de conclusie dat interactiviteit kan bijdragen aan de versterking van de representatieve democratie. Het kabinet vindt dat de spelregels hiervoor bij de start van het proces helder moeten zijn. Niet alleen de rol van de diverse vertegenwoordigende organen moet duidelijk zijn, maar ook de criteria waaraan zij de uitkomsten van het proces zullen toetsen. Zo wordt voorkomen dat verwachtingen worden gewekt die niet waargemaakt kunnen worden. Om interactieve beleidsvorming te stimuleren, heeft het kabinet in 2001 het Expertisebureau Innovatieve Beleidsvorming (XPIN) opgericht, dat onder meer is gericht op de uitwisseling van instrumenten, kennis en ervaringen met interactieve beleidsvorming. Deze uitwisseling moet zorgen voor een verdere ontwikkeling, professionalisering en transparantie van interactieve beleidsvorming. Daarnaast is sinds januari 2002 een Stimuleringsregeling Innovatie Beleidsvorming van kracht, waarmee de inzet van ICT bij interactieve beleidsvorming wordt bevorderd.

Het kabinet zal de interactieve beleidsvorming van de overheid verder professionaliseren door de aanwezige expertise in een netwerk te bundelen en mede op grond van de ervaringen uit dat netwerk een beleidskader te ontwikkelen. In de kabinetsreactie op de commissie Toekomst Overheidscommunicatie1 heeft het kabinet reeds aangegeven een dergelijke professionalisering door te zullen voeren. Burgers en maatschappelijke instellingen zullen steeds vaker betrokken willen zijn bij beleidsvraagstukken, zowel bij de beleidsvoorbereiding als bij de uitvoering. Transparante overheden die meer informatie toegankelijk maken, roepen reacties van burgers en instellingen op, die vervolgens beantwoord moeten worden. Daardoor zal de interactie tussen de overheid en de diverse geledingen van de samenleving toenemen. De overheid zal daarbij heel helder moeten maken wat de verantwoordelijkheid van de overheid is en welke ruimte zij biedt aan de maatschappelijke instellingen en burgers. Coproductie of interactieve beleidsvorming versterkt niet alleen de rol van de burger in het democratische proces, maar geeft de overheid ook de mogelijkheid om optimaal gebruik te maken van de enorme kennis en ervaring in de maatschappij. Terwijl nu beleid wordt voorbereid en vastgesteld binnen de structuren van onze representatieve democratie, zal er in de nabije toekomst steeds vaker een combinatie van participatieve en representatieve democratie gezocht worden. Er is derhalve geen sprake van een vervanging, maar van een uitbreiding van de bestaande democratische structuren. Op gemeentelijk niveau zijn recent een aantal experimenten met interactieve beleidsvorming gestart met betrekking tot de rol van de gemeenteraad, als onderdeel van de Vernieuwingsimpuls Dualisme en lokale democratie. Deze experimenten moeten de rol van de gemeenteraad verduidelijken. De betrokken raadsleden moeten zich bezinnen op de rol die zij willen spelen bij interactieve beleidsprocessen. Op basis van zo verworven inzichten zal medio 2002 een Handreiking worden gepubliceerd over de rol van de raad bij interactief bestuur. Verder heeft het kabinet naar aanleiding van het rapport «De arbeidsmarkt in de collectieve sector. Investeren in mensen en kwaliteit» (februari 2001) het initiatief genomen tot de oprichting van een innovatiecentrum Openbaar Bestuur. Dit centrum ondersteunt de kwaliteitsen productiviteitsverbeteringen van de interne organisatie van de overheid, zodat overheden een meer responsieve werkstijl ontwikkelen. Ook in Europees verband zijn voorstellen gedaan om de beleidsvoering opener en transparanter te maken (Witboek Europees Bestuur). Het kabinet ondersteunt deze voorstellen van de Europese commissie in grote lijnen en zal in de komende jaren in dialoog met de andere lidstaten bevorderen dat de transparantie, toegankelijkheid en interactie met decentrale overheden, bedrijven en andere maatschappelijke instellingen onderdeel gaan uitmaken van de besluitvorming van de Unie.

2.4 Interbestuurlijke samenwerking: vereenvoudiging in de bevoegdhedenverdeling

Advies van de commissie:

Horizontalisering leidt tot een verschuiving in de wijze waarop de overheid haar ordenende taken uitoefent. Samenwerking in netwerken wordt belangrijker dan hiërarchie en verticale sturing. Hierdoor wordt de uitvoering van ordenende overheidstaken echter steeds complexer. Netwerken zijn vaak van tijdelijke aard en gericht op een bepaald doel. Dat vraagt om een meer projectmatig samenwerking, ook over organisatiegrenzen en grenzen tussen bestuurslagen heen.

Het tempo van het Nederlandse bestuur, gericht op consultatie en consensus, staat soms op gespannen voet met het tempo van de maatschappelijke ontwikkelingen. Er moet daarom een projectmatige werkwijze ontwikkeld worden waarbij duidelijke afspraken worden gemaakt over de verantwoordelijkheden, bij voorkeur onder de leiding van een speciale projectminister, projectwethouder of projectgedeputeerde, steeds op een zo laag mogelijk bestuursniveau. Een dergelijke werkwijze biedt mogelijkheden om slagvaardigheid en snelheid te combineren met zorgvuldigheid.

In een proceswet interbestuurlijke samenwerking kan geregeld worden wanneer overheden gedwongen kunnen worden om deel te nemen aan een samenwerkingsverband.

Reactie kabinet:

Het kabinet onderkent dat bij het werken aan complexe vraagstukken, waarbij meerdere overheden en conflicterende maatschappelijke belangen betrokken zijn, overheden tempo verliezen. Echter, bij zorgvuldige, democratische besluitvorming is in sommige gevallen een langere doorlooptijd onontkoombaar. Het kabinet is met de commissie van mening dat de soms lange doorlooptijd van de besluitvorming een probleem kan vormen, zeker als de op te lossen problemen een hoge urgentie hebben.

Het kabinet heeft een aantal initiatieven genomen om een verbetering en versnelling van interbestuurlijke samenwerking mogelijk te maken, enerzijds door speciale wettelijke voorzieningen te treffen voor grootschalige rijksprojecten en grootstedelijke gebieden, anderzijds door projectmatig werken gebiedsgericht toe te passen.

Voorbeelden van wettelijke voorzieningen zijn de Tracéwet en de in voorbereiding zijnde Rijksprojectenprocedure (RPP). De RPP is een algemene regeling voor de publieke besluitvorming over ruimtelijke investeringsprojecten, die zo belangrijk zijn dat het Rijk de regie van begin tot eind in eigen hand wenst te nemen. De RPP zorgt dat een vastgesteld projectbesluit niet nog eens via een separate procedure moet worden vertaald naar het gemeentelijk ruimtelijk beleid. Met het wetsvoorstel voor de Wet bestuur in stedelijke regio's wil het kabinet een goede bestuurlijke voorziening in stand houden op het grootstedelijke niveau. Voorbeelden van vereenvoudigingen die het kabinet heeft aangebracht in de besluitvorming ten aanzien van gebiedsspecifieke integrale opgaven zijn de programmatische benadering van het grotestedenbeleid en de ontwikkeling en herstructurering van specifieke plattelandsgebieden. De Meerjarenontwikkelingsprogramma's van de steden en de provinciale gebiedsprogramma's in het landelijk gebied, worden in bestuursovereenkomsten vastgelegd. Zo heeft een verschuiving plaatsgevonden van projectfinanciering naar programmafinanciering. Daarnaast heeft het kabinet het initiatief genomen om regiovisie's voor de zorg te laten ontwikkelen. Op die manier wordt op regionaal niveau de afstemming tussen bij de zorg betrokken partijen bevorderd en ontstaat er inzicht in het zorgaanbod in relatie tot de zorgvraag.

In het Bestuursakkoord Nieuwe Stijl heeft het kabinet procedurele afspraken gemaakt met VNG en IPO over o.m. het jeugd-, water- en plattelandsbeleid. In 2000 is een voorontwerp van de Commissie wetgeving algemene regels van bestuursrecht verschenen dat voorziet in een aanvulling van de Algemene wet bestuursrecht met een regeling over samenhangende besluiten. De coördinatieregeling regelt situaties waarin voor het verrichten van één bepaalde activiteit verschillende overheidsbesluiten nodig zijn: vergunningen, ontheffingen, subsidiebeschikkingen e.d. Deze samenhangende besluiten kunnen dan via één procedure in samenhang worden afgehandeld. De coördinatieregeling beslaat alle fasen van het besluitvormingsproces, vanaf de voorbereiding van het besluit tot en met de rechtsbescherming. De regeling voorziet in een bundeling van beslis- en beroepsmomenten, waardoor wordt voorkomen dat over dezelfde vragen steeds opnieuw per afzonderlijk besluit procedures worden gevoerd. Het is moeilijk in algemene zin te zeggen of lange doorlooptijden een illustratie zijn van een gebrek aan bestuurlijke slagvaardigheid, ingewikkelde regelgeving of van een grote verdeeldheid in de samenleving. Voor rijksprojecten heeft het kabinet een aantal voorzieningen getroffen om lange doorlooptijden te beperken. Voor urgente lokale problemen blijkt de huidige programmatische aanpak echter niet altijd voldoende tempo te houden. Er zullen drie al langer lopende complexe projecten in de stedelijke invloedsfeer onderzocht worden op de oorzaken van de lange doorlooptijd en de mogelijkheden om het tempo op te schroeven. Het betreft hier projecten waar meerdere bestuursorganen bij betrokken zijn en waarvan de probleemurgentie evident is. Daarbij zal onderzocht worden of door wijziging van de bestaande wettelijke kaders dan wel met een specifieke wettelijke voorziening een versnelling kan worden bereikt. Hierbij zullen de op rijksniveau opgedane ervaringen met projectwetgeving, zoals de Deltawet grote rivieren, worden betrokken. Op dit moment zijn 4 mogelijke projecten geïdentificeerd: Klarendal in Arnhem, de Millinxbuurt in Rotterdam, stadsvernieuwing in Schiedam en het stadshart Heerlen. De definitieve keuze van de te onderzoeken projecten zal gemaakt worden door het volgende kabinet Het onderzoek zal in nauw overleg met de betrokken steden worden opgezet. Korte kenschets van mogelijk te onderzoeken projecten in de stedelijke invloedssfeerKlarendal in Arnhem Het stadsbestuur loopt in de laatste fase van de herstructurering aan tegen stagnerende planvorming van railinfrastructuur, waardoor de aan het spoor gelegen koffieshops voorlopig niet uitgekocht kunnen worden en de veilige verbinding met de binnenstad niet tot stand komt.Millinxbuurt in Rotterdam Ondanks het integraal project buurtherstel blijken de problemen van onveiligheid, verpaupering en leefbaarheid niet eenvoudig te keren.Station en binnenstad van Schiedam De met elkaar samenhangende projecten «revitalisering binnenstad» en ontwikkeling «stationslocatie Schieveste» komen ten gevolge van uitdijende wet- en regelgeving niet in voldoende tempo van de grond.Het stadshart van Heerlen De drugsoverlast en criminaliteit rond het verouderde stationsgebied zorgen al jarenlang voor grote problemen.

2.5 Kabinetsreactie op de resterende aanbevelingen van de commissie

Aanbeveling 1.

De fysieke, intellectuele en financiële toegang van burgers tot de informatiemaatschappij moet worden gegarandeerd.

Advies van de commissie:

De overheid dient iedere burger fysieke, intellectuele en financiële toegang te bieden tot de elektronische overheid, c.q. tot diensten met een publieke dimensie. Alleen zo kunnen burgers zonder drempels hun elektronische relaties met de overheid onderhouden. Er gebeurt al veel op dit terrein, zoals in het onderwijs, in de bibliotheken en door de digitale trapvelden, maar dat dit nog niet voldoende is.

Reactie kabinet:

Het kabinet onderschrijft het belang van universele toegankelijkheid, zowel voor publieke informatie en diensten, als voor de toegang tot de informatiemaatschappij in het algemeen. Het gevaar van een digitale tweedeling is naar de mening van het kabinet echter niet zo groot als soms wordt gedacht. Dat blijkt uit de studie van het Sociaal en Cultureel Planbureau van mei 2000 «Digitalisering van de leefwereld; een onderzoek naar informatie- en communicatietechnologie en sociale ongelijkheid». Deze studie constateert dat de verspreiding van moderne communicatiemiddelen hetzelfde patroon volgt als van traditionele consumptiegoederen. Dit blijkt onder meer uit de snelle groei van het computerbezit en het internetgebruik in Nederland. Van een tweedeling, dat wil zeggen een grens die slechts met moeite overschreden kan worden, kan dus niet worden gesproken. Ook de Commissie Toekomst Overheidscommunicatie deelt deze taxatie. Het kabinet heeft derhalve geen voornemens om extra financiële maatregelen te nemen om de toegankelijkheid tot de informatiemaatschappij te vergroten.

In de Bouwstenennotities1 heeft het kabinet een handreiking gedaan aan een volgend kabinet op welke terreinen de komende jaren extra impulsen gewenst zijn om de positie van Nederland op ICT-gebied te versterken. Onderdeel van de Bouwstenennotitie is de uitbreiding van het aantal computers in het onderwijs en bij de scholing van de docenten. Uiteindelijk moeten alle onderwijsinstellingen worden aangesloten op een breedband-backbone. Ook zal worden onderzocht op welke manier de overheid andere partijen kan faciliteren bij de realisatie van huis aan huis breedband-verbindingen.

Aanbeveling 2.

Op grond van zijn recht op informationele zelfbeschikking bepaalt de burger de doelbinding. Vraag het één keer in plaats van telkens weer.

Advies van de commissie:

Een meer vraaggeoriënteerde dienstverlening, een transparante organisatie en kortere wachttijden zijn niet voldoende om een echt individuele benadering van de burger te realiseren. Daarvoor moet er ook sprake zijn van een sterke bescherming van de privacy, het recht op anonimiteit en de garantie dat gegevens alleen gebruikt mogen worden voor het doel waarvoor ze zijn verzameld. In dat licht stelt de commissie ter discussie of het recht op privacy niet veranderd zou moeten worden in «informationele zelfbeschikking». Daarmee bedoelt de commissie dat de burger niet alleen de regie over zijn eigen gegevens zou moeten hebben (b.v. door het zogenaamde kluisjesconcept), maar ook zelf moet kunnen bepalen óf hij de overheid toestemming geeft zijn persoonlijke gegevens te koppelen om zodoende de persoonlijke dienstverlening te verbeteren (doelbinding). Daarbij is een periodiek overzicht van belang, waarin de overheid aan elke individuele burger kenbaar maakt over welke persoonsgegevens zij beschikt en waarvoor deze worden gebruikt.

Ook de Commissie Toekomst Overheidscommunicatie1 komt tot de conclusie dat een overheid die zich dienstbaar opstelt de burger pro-actief informeert over zijn rechten (en plichten) en daartoe zonodig gegevens koppelt (aanbeveling 14: «Vraag het één keer en plaats van telkens weer»). De burger ziet de overheid immers als één organisatie ziet en verwacht dat deze door koppeling van gegevens voorkomt dat dezelfde informatie meerdere keren moet worden verstrekt. Ook de Commissie Toekomst Overheidscommunicatie is van mening dat de individuele burger zelf moet kunnen aangeven wanneer zij geen prijs stelt op een dergelijke pro-actieve benadering.

Reactie kabinet:

Omdat deze aanbevelingen van beide commissies in hoge mate overeenkomen reageert het kabinet hierbij op beide.

Zoals beide commissies reeds aangeven heeft het kabinet in de nota Contract met de Toekomst2 al te kennen gegeven informationele zelfbeschikking («recht op regie over de eigen persoonsgegevens») als leidend principe in de informatierelatie overheid-burger zeer interessant te vinden. Datzelfde geldt voor het principe van eenmalige gegevensverstrekking. Het kabinet heeft in Contract met de Toekomst dan ook aangegeven een aantal strategische verkenningen te zullen doen om de haalbaarheid hiervan in kaart te brengen. Deze verkenningen zijn inmiddels gestart en zullen in het voorjaar van 2002 zijn afgerond. Op basis hiervan zal het kabinet beslissen over nadere acties.

De uitkomsten van de verkenning «regie over de eigen persoonsgegevens» zullen ook worden betrokken bij het project Modernisering GBA1. Het gaat dan vooral om het zogenaamde kluisjesconcept als mogelijke invulling van dat recht op regie. De verkenning moet antwoord te geven op de vraag of de burger behoefte heeft aan een digitale kluis, of andere maatschappelijke actoren behoefte hebben aan gegevens uit een dergelijke kluis, wat de toepassingsmogelijkheden zijn en op welke wijze de kluis zou moeten worden ingericht. De uitkomsten van de verkenning «eenmalige gegevensverstrekking» zullen worden betrokken bij de verdere invulling van het programma Stroomlijning Basisgegevens2, dat de gegevenshuishouding van de overheid op orde moet brengen. (zie ook de kabinetsreactie op aanbeveling 8: «overheidsinformatie is van alle overheden»).

Aanbeveling 4.

De aard en omvang van de ICT-investeringen van de overheid moeten worden aangepast om tot een betere dienstverlening, een beter toezicht en een betere verantwoording te komen.

Advies van de commissie:

De aard en omvang van de ICT-investeringen van de overheid moeten worden aangepast om tot een wezenlijk betere dienstverlening, een beter toezicht en een betere verantwoording te komen. Aanpassing van de ICT-investeringen (waarbij het accent dient te liggen op innovatieve toepassingen) is een noodzakelijke voorwaarde voor de overheid om als procesarchitect in de informatiemaatschappij te kunnen optreden.

Reactie kabinet:

Het kabinet herkent het pleidooi van de commissie en onderschrijft het belang om te investeren in innovatieve toepassingen. In de Bouwstenennotities3 heeft het kabinet een handreiking gedaan aan een volgend kabinet op welke terreinen de komende jaren extra impulsen gewenst zijn om de positie van Nederland op ICT-gebied te versterken.

Aanbeveling 8.

Overheidsinformatie is van alle overheden. Alleen in gevallen bij de wet bepaald, kan er sprake zijn van gesloten informatiehuishoudingen.

Advies van de commissie:

Samenwerking en projectmatig werken zijn de kernbegrippen voor een moderne en beter functionerende overheid. Eén van de belangrijkste obstakels daarbij is de geringe informatiedeling tussen overheidsorganisaties onderling, én het feit dat hiervoor in bepaalde gevallen betaald moet worden. Omdat alle overheden werk doen met een publieke dimensie zou informatie, verzameld en beheerd door een overheidsorganisatie, toegankelijk moeten zijn voor alle overheden. Voor veel gebruikte gegevens zou het daarom raadzaam zijn om basisregistraties te ontwikkelen naar het voorbeeld van de Gemeentelijke Basisadministratie voor Persoonsgegevens (GBA).

Reactie kabinet:

Het kabinet deelt de analyse en conclusie van de commissie. De afgelopen jaren is de bereidheid van overheidsorganisaties om informatie en gegevens te delen duidelijk gegroeid. Er is op dit terrein dan ook al de nodige samenwerking in gang gezet, met name in het kader van het actieprogramma Elektronische Overheid1. Van een «open» informatiehuishouding binnen de overheid is echter nog lang geen sprake. Om dat te bewerkstelligen moet er gewerkt worden langs twee lijnen:

1. publieke openbaarmaking van overheidsinformatie;

2. het streven naar zogenaamde authentieke gegevensregistraties (programma Stroomlijning Basisgegevens).

Ad 1. publieke openbaarmaking van overheidsinformatie

Het kabinet streeft naar actieve openbaarmaking van overheidsinformatie via het internet. Zo worden burgers en bedrijven actiever betrokken bij de overheid, zowel bij de ontwikkeling van nieuw beleid, de uitvoering en handhaving, als bij de beleidsverantwoording. Door actieve openbaarmaking wordt de informatie niet alleen voor burgers en maatschappelijke organisaties beschikbaar, maar uiteraard ook voor de overheidsorganisaties zelf.

In de beleidslijn Naar optimale beschikbaarheid van overheidsinformatie2 heeft het kabinet het streven vastgelegd om overheidsinformatie zo ruim mogelijk beschikbaar te stellen, waarbij maximaal de verstrekkingskosten in rekening worden gebracht. Bestaande wetgeving ten aanzien van openbaarheid en privacy is hierbij vanzelfsprekend kaderstellend, maar ook voor specifieke wetgeving (zoals de Kadasterwet) wordt in de beleidslijn een uitzondering gemaakt. Als vervolg op de beleidslijn is een aantal nadere activiteiten en onderzoeken in gang gezet, onder meer naar mogelijke alternatieve bekostigingsstructuren van overheidsbestanden waarvoor (bijvoorbeeld op basis van specifieke wetgeving) nu nog meer betaald moet worden dan de verstrekkingskosten.

Het kabinet heeft zijn streven naar actieve openbaarmaking recent bevestigd in het kabinetsstandpunt op het advies van de Commissie Toekomst Overheidscommunicatie3. Het kabinet constateert daarin echter ook dat actieve openbaarmaking van alle informatie voorlopig om meerdere redenen niet haalbaar is. Het kabinet zegt daarom toe de technische en financiële haalbaarheid en de consequenties van actieve openbaarmaking nader te onderzoeken, alsmede de eisen die actieve openbaarmaking stelt aan de interne organisatie en de informatie-infrastructuur van de overheid. Op basis van het advies van de Commissie Toekomst Overheidscommunicatie heeft het ministerie van BZK i.s.m. OC&W en AZ/RVD een studie laten maken van de organisationele en functionele consequenties van de implementatie van dit advies. Het onderzoek geeft aan dat de kosten daarvan, afhankelijk van de te kiezen variant, tussen € 75 & € 150 miljoen per jaar bedragen.

Ad 2. authentieke registraties (programma Stroomlijning Basisgegevens)

Het programma Stroomlijning Basisgegevens wil de gegevenshuishouding van de overheid op orde brengen door het bevorderen van zogenaamde authentieke gegevensregistraties, zoals de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA). Stroomlijning Basisgegevens wil zo een noodzakelijke voorwaarde creëren voor de realisatie van al die beleidsdoelen waarbij eenduidige gegevens essentieel zijn: toezicht en handhaving, fraude- en criminaliteitsbestrijding, administratieve lastenverlichting (voor burgers en bedrijven), publieke dienstverlening (zowel door één loket als via pro-actieve dienstverlening), beleidsvorming en -evaluatie (o.a. VBTB), en interne efficiencyverbetering.

Medio 2001 zijn de hoofdlijnen van het authentieke registratieconcept bepaald en door het kabinet vastgesteld4. Kern hiervan is het slechts éénmalig verzamelen van gegevens bij burgers en bedrijven, gekoppeld aan een verplicht gebruik binnen de overheid. Het kabinet heeft zes gegevenssoorten aangemerkt als zodanig vitaal voor het functioneren van de overheid, dat de ontwikkeling van authentieke registraties hiervoor bij voorrang dient te worden aangepakt. Dit betreft de basisgegevens over personen, bedrijven, vastgoed, gebouwen, adressen en geografische basiskaarten. Deze gegevens zijn essentieel voor de eenduidige identificatie en lokalisering van nagenoeg alle binnen de overheid gebruikte gegevens en vormen daarmee de spil van de gegevenshuishouding van de overheid. Inmiddels zijn op elk van de genoemde terreinen haalbaarheidsstudies gestart of is een begin gemaakt met de realisatie (Basisgebouwenregister, Basisbedrijvenregister, Geografische Basiskaart Nederland, Modernisering GBA, Geografisch Kernbestand, Nationaal Adressenregister). In 2000 en 2001 is verder een groot aantal verkenningen en haalbaarheidsstudies op andere terreinen gestart om de wenselijkheid en haalbaarheid van authentieke registraties voor andere gegevens in kaart te brengen, zoals sociaal verzekerden, inkomens en vee. Voor een nadere toelichting op de aanpak en status van het programma Stroomlijning Basisgegevens wordt verwezen naar bovengenoemde voortgangsrapportage.

In het najaar van 2001 is een in de nota Contract met de Toekomst aangekondigde strategische verkenning gestart naar de haalbaarheid en consequenties van de algemene invoering van het principe van eenmalige gegevensverstrekking. De resultaten hiervan worden medio 2002 verwacht en zullen worden betrokken bij de verdere ontwikkeling van Stroomlijning Basisgegevens.

Aanbeveling 11.

Het kabinet moet een regeringscommissaris aanstellen voor de elektronische relaties tussen burgers en overheid en de daarmee gepaard gaande institutionele innovatie van de overheid.

Advies van de commissie:

Stel een regeringscommissaris aan die voldoende gezaghebbend kan optreden ten aanzien van alle onderdelen van de overheid om daarmee zeker te stellen dat voortdurend aandacht wordt gegeven aan de institutionele innovatie van het contact tussen burgers en overheid door de inzet van ICT.

Reactie kabinet:

Het kabinet is met de commissie van mening dat voortdurende aandacht voor de in institutionele innovatie van het contact tussen burgers en overheid door de inzet van ICT noodzakelijk is. Maar het kabinet is van mening dat hiervoor geen aparte regeringscommissaris noodzakelijk is. Binnen dit kabinet is de minister voor GSI verantwoordelijk voor het ICT-beleid voor de overheid. Daarmee is het onderwerp beter verankerd dan wanneer een regeringscommissaris hiermee zou worden belast. Dat blijkt ook uit de in de afgelopen periode in gang gezette initiatieven. Een volgend kabinet zal opnieuw kunnen bezien op welk niveau het onderwerp ICT wordt belegd en hoe de coördinatie hiervan wordt geregeld.

Aanbeveling 12.

Er dient een Platform voor de Elektronische Samenleving (PES) te worden ingesteld, ter ondersteuning van het werk van de regeringscommissaris.

Advies van de commissie:

Roep een platform bestaande uit vertegenwoordigers van overheid, bedrijfsleven, wetenschap en consumentenorganisaties in het leven om de regeringscommissaris, en daardoor de overheid, gevraagd en ongevraagd te adviseren over de gevolgen van (nieuwe) ICT ontwikkelingen voor de rol en functie van de overheid in de informatiemaatschappij.

Reactie kabinet:

Het kabinet acht het instellen van een nieuw adviesorgaan voor een specifiek beleidsterrein ongewenst. De afgelopen jaren heeft het kabinet juist actie ondernomen om het aantal specifieke adviesorganen terug te brengen en de resterende organen een brede, integralere adviesrol te geven. Wel acht het kabinet het gewenst dat de bestaande adviesorganen het onderwerp ICT en de gevolgen voor de overheid mee nemen in hun bestaande adviestaken. Bij nieuwe adviesaanvragen zal het kabinet bezien of specifieke vragen op dit terrein gesteld moeten worden.

Aanbeveling 13.

Overheden doen geen investeringen in gesloten infrastructuren, maar kiezen voor het gebruik van een open netwerk waarlangs haar elektronische diensten worden getransporteerd. De overheid stimuleert investeringen in glasvezel en garandeert aansluiting van elk huishouden op het open netwerk.

Advies van de commissie:

Maak waar mogelijk gebruik van open infrastructuren, zoals het internet. Een vraaggerichte en geïndividualiseerde overheid is alleen mogelijk door de flexibiliteit van open infrastructuren. Dat betekent dat we af moeten van de huidige, op arbitraire organisatiegrenzen gebaseerde gesloten infrastructuren. Door een dergelijke overgang naar open infrastructuren moet iedere burger in Nederland er op kunnen rekenen dat hij toegang heeft tot een open infrastructuur met voldoende bandbreedte. De overheid zal daarom moeten stimuleren dat wordt geïnvesteerd in glasvezel, zodat elk huis daadwerkelijk toegang heeft tot het open netwerk waarlangs de overheidsdiensten kunnen worden verstrekt.

Reactie kabinet:

Het kabinet acht de opkomst van open netwerken een wezenlijk en vanzelfsprekend element van de ICT-maatschappij. De ontwikkelingen binnen de overheid sluiten hierbij in hoge mate aan. De investeringen in organisatie- of sectorspecifieke netwerken en standaarden zijn afgenomen ten gunste van open netwerken en standaarden. Dat komt door de toegenomen onderlinge communicatie en de toenemende oriëntatie op elektronische communicatie met de burger. Het kabinet acht de optredende verschuiving in investeringen een wenselijke ontwikkeling. De activiteiten van de Europese Unie op het terrein van open netwerken worden door Nederland actief ondersteund. Deze activiteiten zijn gericht op het krijgen van aandacht voor, het publiceren over en het doorontwikkelen van standaarden waarop open netwerken zijn gebaseerd. Overigens moeten de evidente voordelen van open netwerken zorgvuldig moeten worden afgewogen tegen de nadelen, met name in het licht van beveiliging. Dat is vooral van belang bij de ordenende taken van de overheid zoals de openbare orde en veiligheid, defensie en de nationale veiligheid. Voor het merendeel van de elektronische diensten van de overheid vormen open netwerken echter de meest voor de hand liggende keuze. Om ook in deze open context de continuïteit en vertrouwelijkheid te waarborgen is de afgelopen jaren een aantal activiteiten in gang gezet zoals de Taskforce Public Key Infrastructure-overheid en de inrichting van een Computer Emergency Response Team (CERT) voor de overheid. Daarbij wordt aangesloten op en in sommige gevallen zelfs enigszins vooruitgelopen op de Europese acties die voorzien in technische en juridische harmonisatie die noodzakelijk zijn bij het verder invullen van nationale en internationale PKI structuren. Nederland participeert onder meer in de opzet van een Europese vertrouwensstructuur die een van de pijlers vormt voor de internationale wederzijdse erkenning van elektronische identiteiten. Ook de afstemming van de nationale CERT instellingen zoals deze door de Europese Unie wordt voorgestaan, wordt door Nederland ondersteunt.

Met betrekking tot de toegang van iedere burger tot een open infrastructuur met voldoende bandbreedte, wordt verwezen naar de kabinetsreactie op de aanbeveling van de commissie met betrekking tot de fysieke, intellectuele en financiële toegang van burgers tot de informatiemaatschappij (aanbeveling 1).

Aanbeveling 14.

De overheid stimuleert concurrentie ten aanzien van elektronische overheidsdienstverlening door zowel private als publieke organisaties bepaalde loketfuncties te laten vervullen. Alle overheidsinformatie dient te worden gepubliceerd op het internet, ondersteund door een veelheid aan publieke zoekmachines en helpdesks met dezelfde functionaliteit.

Advies van de commissie:

Innovatie van de publieke dienstverlening kan worden bevorderd door de introductie van concurrentie, omdat concurrentie tot meer klantgerichte ICT-toepassingen leidt. Dit betekent dat niet alleen overheden als loket of contactpunt kunnen fungeren, maar dat deze rol ook kan worden vervuld door bedrijven.

Reactie kabinet:

Het kabinet acht concurrentie tussen private en publieke organisaties – mede in het licht van het Wetsvoorstel markt en overheid – niet wenselijk. Het inschakelen van de markt mag niet primaire bedoeld zijn om de prestaties van overheidsorganisaties zelf te verbeteren. Inschakeling van de markt moet het resultaat zijn van een bewuste keuze om overheidstaken uit te besteden of af te stoten. Dit neemt niet weg dat het een goede oplossing kan zijn om loketfuncties te laten vervullen door private organisaties:. Dit gebeurt al jaren voor de verstrekking van kentekenbewijzen en visaktes (i.c. Postkantoren N.V.).

Voor verbetering van de publieke dienstverlening denkt het kabinet primair aan de mogelijkheid diensten elektronisch, dus onafhankelijk van een territoriale binding te verrichten. Voor een aantal diensten, zoals de verstrekking van reisdocumenten, zal de territoriale koppeling echter niet losgelaten kunnen worden. Daarnaast zullen er altijd burgers zijn die de voorkeur geven aan fysieke dienstverlening boven elektronische dienstverlening; ook voor die diensten die volledig elektronisch kunnen worden geleverd. In deze gevallen kan de dienstverlening worden verbeterd door plaatsonafhankelijke afgifte van dergelijke producten mogelijk te maken, zodat burgers zich voor deze producten kunnen wenden tot een stadhuis naar eigen keuze. Deze keuze wordt dan niet zozeer bepaald door het prijsniveau, dat voor veel diensten door regelgeving landelijk gelijk is getrokken of slechts binnen beperkte bandbreedtes mag bewegen, maar meer door het serviceniveau van de dienstverlening. Onderzocht zal worden in hoeverre dergelijke plaatsonafhankelijke dienstverlening kan worden gerealiseerd.

Voor de aanbeveling van de commissie om alle overheidsinformatie te publiceren op het internet, verwijst het kabinet naar haar reactie op het advies van de Commissie Toekomst Overheidscommunicatie. Het kabinet geeft daarin aan veel belang te hechten aan de actieve openbaarmaking van overheidsinformatie, maar ook te beseffen dat openbaarmaking van alle informatie voorlopig om technische, financiële en organisatorische redenen niet haalbaar is. Het kabinet zal op basis van nader onderzoek bepalen hoe en in welke mate invulling kan worden gegeven aan een grotere mate van actieve openbaarmaking. In deze kabinetsreactie gaat het kabinet ook in op de door de commissie wenselijk geachte veelheid aan publieke zoekmachines en helpdesks met dezelfde functionaliteit (zie ook de kabinetsreactie op aanbeveling 8).


XNoot
1

Kamerstukken II, 2001–2002, 26 387, nr. 12

XNoot
1

Kamerstukken II, 1998–1999, 26 387, nr. 1.

XNoot
2

Kamerstukken II, 1999–2000, 26 387, nr. 8.

XNoot
3

Kamerstukken II, 1999–2000, 26 387, nr. 7.

XNoot
4

Kamerstukken II, 2000–2001, 27 157, nr. 20

XNoot
5

Kamerstukken II, 2001–2002, 26 387, nr. 12.

XNoot
6

Kamerstukken II, 2001–2002, 26 643, nr. 32. De Bouwstenennotitie is een handreiking aan het volgende kabinet, dat moet besluiten over de daadwerkelijke uitvoering.

XNoot
1

De Grondwet bepaalt in het tweede lid van artikel 124 dat regeling en bestuur van provincie- en gemeentebesturen kunnen worden gevorderd bij of krachtens de wet. In de kern weergegeven betekent dat «verplicht» (van hogerhand voorgeschreven bestuur) alleen mogelijk is voor zover voor die vordering uiteindelijk een legitimatie kan worden gevonden in een wet in formele zin (besluit van regering en Staten-Generaal) of in een op die wet gebaseerde uitvoeringsregeling. Op deze wijze is een stelsel van gevorderd bestuur in het leven geroepen waarbij rekening wordt gehouden met elementen als spreiding van verantwoordelijkheden en lokale omstandigheden.

XNoot
1

Kamerstukken 2001/02, 26 387, nr. 12.

XNoot
1

Kamerstukken II, 2001–2002, 26 643, nr. 32. De Bouwstenennotitie is een handreiking aan het volgende kabinet, dat moet besluiten over de daadwerkelijke uitvoering.

XNoot
1

Kamerstukken II, 2001–2002, 26 387, nr. 12.

XNoot
2

Kamerstukken II, 1999–2000, 26 387, nr. 8.

XNoot
1

Kamerstukken II, 2000–2001, 27 859, nr. 1.

XNoot
2

Kamerstukken II, 2001–2002, 26 387, nr. 11.

XNoot
3

Kamerstukken II, 2001–2002, 26 643, nr. 32. De Bouwstenennotitie is een handreiking aan het volgende kabinet, dat moet besluiten over de daadwerkelijke uitvoering.

XNoot
1

Kamerstukken II, 1998–1999, 26 387, nr. 1.

XNoot
2

Kamerstukken II, 1999–2000, 26 387, nr. 7.

XNoot
3

Kamerstukken II, 2001–2002, 26 387, nr. 12.

XNoot
4

Voortgangsrapportage Stroomlijning Basisgegevens, Kamerstukken II, 2001–2002, 26 387, nr. 11.