Beleidsnota sport en bewegen 2026-2030

Samen actief in Emmen

Voorwoord

Samen actief in Emmen. En daar mogen we samen ontzettend trots op zijn. Elke dag zetten sportverenigingen en andere sportaanbieders, buurtsportcoaches, maar vooral ook talloze vrijwilligers zich met hart en ziel in om mensen in beweging te krijgen. Zij zorgen voor trainingen, wedstrijden, ontmoeting en plezier. Daarvoor spreek ik dan ook mijn grote dank en waardering uit. Zonder hun inzet geen levendig en toegankelijk sportklimaat.

De afgelopen jaren hebben we samen een stevige basis gelegd. We hebben een grote slag geslagen in het op peil brengen en toekomstbestendig maken van onze sportaccommodaties. Daarnaast hebben we geïnvesteerd in onze buurtsportcoaches, die in de dorpen en wijken mensen in beweging brengen en verenigingen ondersteunen. Zij zijn van onschatbare waarde in het verbinden van sport, onderwijs, zorg en welzijn.

Tegelijkertijd weten we dat er nog een grote groep inwoners is die wel wíl bewegen, maar dit om uiteenlopende redenen nog niet doet. Juist daar ligt voor ons een belangrijke opgave en enorme kans. Want iedere inwoner die we extra in beweging krijgen is winst. Sport en bewegen moet voor iedereen toegankelijk zijn, ongeacht leeftijd, achtergrond of fysieke mogelijkheden.

Daarnaast blijven we bouwen aan een sportieve en aantrekkelijke gemeente. In de afgelopen jaren mochten we al prachtige sportevenementen verwelkomen, zoals het EK wielrennen. Ook de komende jaren staan er aansprekende evenementen op de planning, zoals het NK Veldrijden en het EK voetbal onder 19. Evenementen die vele bezoekers trekken en waar inwoners van genieten, maar die tegelijk ook bijdragen aan talentontwikkeling en een inspiratie zijn voor de breedtesport.

Met deze beleidsnota bouwen we verder op wat al goed is. We zetten de ingezette koers door, maar scherpen het waar nodig aan. De conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer zijn daarbij verwerkt. Zo versterken we onze aanpak en maken we onze doelen scherper. We zetten de volgende stap, zodat iedereen die dat wil mee kan doen.

Pascal Schrik

Wethouder Sport

Samenvatting

Met de beleidsnota sport en bewegen Samen actief in Emmen zet de gemeente Emmen een volgende stap in het versterken van het sport- en beweeglandschap om hiermee bij te dragen aan gezonde en gelukkige inwoners. Met dit beleid wordt sport en bewegen doelgericht versterkt en wordt een bijdrage geleverd aan maatschappelijke opgaven zoals kansengelijkheid, gezondheid, duurzaamheid, leefbaarheid en een aantrekkelijke leefomgeving.

De gemeente Emmen beschikt over een sterke sportinfrastructuur, een actief verenigingsleven, betrokken professionals en vrijwilligers en een groene leefomgeving. Dit beleidskader benut die kracht en richt zich nadrukkelijk op inwoners voor wie meedoen aan sport en bewegen niet vanzelfsprekend is. Uitgangspunt is dat gelijke kansen soms ongelijk investeren vragen.

Het beleid is gebaseerd op de filosofie van beweegwijsheid: inwoners ontwikkelen fysieke, mentale, sociale en cognitieve vaardigheden om een leven lang met plezier te bewegen. De gemeente richt zich daarbij zowel op de kwaliteit van accommodaties en openbare ruimte als op de kracht van organisaties, samenwerken in netwerken en passend en kwalitatief goed aanbod. De lange termijn ambitie is om richting 2040 structureel 10.000 extra inwoners in beweging te krijgen, met aantoonbare maatschappelijke impact.

Er zijn vijf samenhangende ambities geformuleerd:

• 1. Een sterke sportieve basis;

• 2. Ontwikkelen, de opvoedende waarde van sport en spel benutten;

• 3. Goed voelen, bijdragen aan positieve gezondheid en preventie;

• 4. Meedoen, het verkleinen van kansenongelijkheid;

• 5. Het versterken van de aantrekkelijkheid van Emmen via sport, evenementen en recreatie.

Hierbij hanteren we zeven spelprincipes: verbinden, faciliteren, vraaggericht, lokaal gebiedsgericht, kennisgedreven, inspireren en resultaatgericht scoren.

De uitvoering krijgt vorm via een jaarlijkse uitvoeringsagenda waarin prioriteiten, acties en indicatoren worden vastgelegd. Door cyclisch, datagedreven en samen met partners te werken, kiest Emmen voor lerend beleid. Doen wat werkt, zichtbaar maken wat het oplevert en bijsturen waar nodig. Zo wordt sport en bewegen een verbindende kracht in de gemeente en een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven van inwoners.

Hoofdstuk 1 Warming-up

“We gaan de kracht van sportief bewegen gebruiken om iedereen die dat wil de mogelijkheid te bieden om deel te nemen en hiermee bij te dragen aan de gezondheid, welzijn en persoonskapitaal van onze inwoners.” Bron: Kadernota Sportief Bewegen^1

1.1 Aanleiding

De Kadernota Sportief Bewegen van de gemeente Emmen was in 2017 vernieuwend in de manier waarop sport- en beweegbeleid onderdeel werd van het integraal benaderen van maatschappelijke vraagstukken als gezondheid, welzijn, ongelijke kansen en inrichting van de openbare ruimte. De samenwerking met sportverenigingen, erkende overlegpartners (EOP’s) en andere belanghebbenden is vervolgens verder versterkt door het lokale sportakkoord Emmen Beweegt!² in 2019, dat voortborduurde op de ambities uit de kadernota.

De directe aanleiding voor de herijking van de kadernota was het onderzoek naar de doeltreffendheid en doelmatigheid van het gemeentelijk sportbeleid, dat de Rekenkamer Emmen heeft laten uitvoeren door het Mulier Instituut. Dit rekenkameronderzoek³ adviseert:

• meer te werken met meetbare doelstellingen;

• te zorgen voor een concretere relatie tussen de doelen en beleidsactiviteiten;

• meer gebruik te maken van data en effectieve sport- en beweeginterventies;

• het integraal samenwerken, ondersteunen van sportclubs verder ontwikkelen

• effectief inzetten van de buurtsportcoach gericht op kansengelijkheid verder ontwikkelen.

Met dit herijkte beleidskader sport en bewegen streven wij ernaar om de beleidsdoorvertaling van de gestelde ambities te verbeteren, maar het was ook aanleiding om samen met onze stakeholders opnieuw te bepalen hoe we samen kunnen bouwen aan een sterke sport- en beweegsector in Emmen die bijdraagt aan gezonde en gelukkige inwoners.

1.2 Opgaven

In de Strategienota Emmen⁴, het beleidskader sociaal domein⁵, kadernota economie⁶ en de omgevingsvisie⁷ (en in het verlengde hiervan het integraal Beleidsplan Openbare Ruimte) worden een aantal lange termijn opgaven voor Emmen benoemd die relevant zijn voor het sport- en beweegbeleid:

• 1. Gezonde en gelukkige inwoners. Je goed voelen begint met een stevige sociale basis, bestaanszekerheid en een veilige en prettige leefomgeving. Sociaaleconomische gezondheidsverschillen zijn de afgelopen decennia echter toegenomen⁸ en niet iedereen kan in gelijke mate meedoen in het maatschappelijk leven. Zeker voor mensen die moeilijk rond kunnen komen is het essentieel dat zij wel mee kunnen blijven doen in de samenleving⁹. Sport en bewegen levert een bijdrage aan de gezondheid, het welzijn, het sociaal netwerk en de veerkracht van inwoners en kan zo bijdragen aan deze opgave¹⁰. Bestaande voorbeelden hiervan zijn beweeggroepen voor senioren en kwetsbare inwoners die geïnitieerd worden door onze buurtsportcoaches.

• 2. Kansengelijkheid en jezelf ontwikkelen. Kinderen en jongeren verdienen gelijke kansen om hun talenten te ontplooien, veilig en gezond op te groeien en te kunnen participeren in de samenleving. Kwalitatief goed bewegingsonderwijs vormt een sterke basis. Samen met het primaire onderwijs willen we verkennen hoe we deze basis kunnen versterken.

  De ontplooiingswaarde van sport en bewegen kan als derde opvoedmilieu (naast gezin en school) van grote waarde zijn voor het opgroeiende kind¹¹. ¹²¹³

  Vanuit de brede scholen wordt hierin samen met buurtsportcoaches al veel ondernomen. Angelslo Academy is een voorbeeld hoe jongeren betrokken worden om zichzelf te ontwikkelen, waarbij naast sport ook cultuur als middel wordt benut.

• 3. Leefbare, veilige en groene gemeente. Emmen is een groene gemeente waarin wonen, werken en natuur aan elkaar verbonden worden. In de inrichting van wijken en dorpen is er nog winst te boeken als het gaat om speel-, beweeg- of sportvoorzieningen in de openbare ruimte. Maar er zijn ook kansen om de actieve mobiliteit te verhogen. Een beweegvriendelijke en gezonde omgeving met ruimte voor bewegen en ontmoeting draagt bij aan de leefbaarheid van een wijk of dorp¹⁴. ¹⁵

• 4. Duurzaamheidstransitie. Opgaven op het gebied van klimaat, energie, biodiversiteit en circulaire economie raken ook de sport- en beweegsector. Er is een landelijke routekaart voor verduurzaming van de sportsector¹⁶, maar het vraagstuk is breder dan alleen sportaccommodaties. Ook als het gaat om actieve mobiliteit (fietsen, wandelen), voedingsaanbod, afvalscheiding en respect voor de natuur zijn stappen te zetten¹⁷.

• 5. Versterking vrijetijdseconomie. Emmen wil uitgroeien tot een onderscheidende, duurzame en hoogwaardige vrijetijdsbestemming door te investeren in landschap, verhalen, kwaliteit, innovatie en sterke samenwerking¹⁸. De vrijetijdssector is waardevol voor zowel de lokale economie als het welzijn van inwoners¹⁹. Sportief recreatieve voorzieningen, evenementen²⁰ en aanbod dragen bij aan de aantrekkelijkheid en profilering van Emmen²¹.

1.3 Waar staan we nu?

Sport- en beweegcijfers van een gemeente worden sterk beïnvloed door de bevolkingsopbouw. Leeftijdsopbouw, opleidingsniveau, sociaaleconomische positie, fysieke gesteldheid en culturele achtergrond van inwoners²⁴. Op al deze factoren scoort Emmen ongunstig ten opzichte van Drenthe en Nederland. Met effectief sport- en beweegbeleid kunnen we daardoor een des te grotere impact maken. Tijdens de laatste gezondheidsmonitor scoorde Emmen op sport én op bewegen niet meer de laagste cijfers van Drenthe²⁵.

Emmen heeft veel ingrediënten in huis om nog meer inwoners bij sport te betrekken en in beweging te krijgen. Er is de afgelopen jaren flink geïnvesteerd in duurzame en toekomstbestendige accommodaties, het verenigingsleven bloeit, ondernemende sportaanbieders (zoals fitness, dans, vechtsport) timmeren aan de weg, aantrekkelijke sportevenementen waarmee Emmen zich sportief op de kaart zet. We zijn een groene gemeente waar het heerlijk recreatief en sportief bewegen is. In de wijken en dorpen worden steeds meer inwoners die nog niet meedoen met sport en bewegen betrokken bij programma’s. Succes van onze topsportclubs zoals FC Emmen, E&O en Hurry Up maken ons trots. Samen kunnen we de volgende stap zetten om nog meer inwoners van de gemeente Emmen de kracht van sport te laten ervaren. Tijd voor de volgende stap!

Figuur 1a: Sport- en beweegcijfers in Emmen en Drenthe25

Figuur 1b: Sport- en beweegcijfers in Emmen en Drenthe25

76 grasvelden, 13 kunstgras + rugby, honkbal, wielerbaan, beachvelden, tennisbanen	12 sporthallen, 22 gymzalen	7 zwembaden
650 speeltuinen, 10 met water	20 sport-en beweegplekken 14 jeu de boules plekken	24 urban sport plekken
2.600 hectare openbaar groen	110.000 bomen	0% versteende wijken^26
205 sportverenigingen	>100 ondernemende sport- en beweegaanbieders	3 topsportclubs
31 aangepaste sporttakken	140 senioren groepen	2 life goals projecten
10 sportevenementen	15 buurtsportcoaches	146 samenwerkingspartners

1.4 Waarom sport en bewegen?

Meer sporten en bewegen draagt direct bij aan de fysieke, sociale en mentale gezondheid van inwoners10. Maar het draagt ook bij aan de betaalbaarheid van de zorg, leefbare wijken en dorpen en sociale cohesie²² . Spelen en sporten vanaf een jonge leeftijd hebben een opvoedende waarde die bijdragen aan de sociaalemotionele en intellectuele ontwikkeling, maar waar je ook vele andere levensvaardigheden door opdoet12. Bewegen maakt meedoen mogelijk voor iedereen, ook als sport net een treetje te ver is. Een beweegvriendelijke en gezonde omgeving geven een impuls aan de actieve en gezonde leefstijl van inwoners14. Wandelen, fietsen of andere beweegactiviteiten kunnen plaatsvinden bij de kinderopvang, op school, het werk, de zorg, in de vrije tijd en de eigen leefomgeving.

Dankzij sport en bewegen ga je jezelf ontwikkelen, goed voelen en meedoen in de samenleving. Wij investeren als gemeente Emmen in sport en bewegen vanwege de positieve impact die het maakt op onze inwoners én op de samenleving als geheel.

Wanneer we met ons sport- en beweegbeleid één inwoner extra in beweging krijgen, creëren wij een sociaaleconomische waarde tot € 75.000 in besparing van zorgkosten, toegenomen kwaliteit van leven, arbeidsproductiviteit en sociale waarde. Het in beweging krijgen van 10% meer Emmenaren levert een jaarlijkse maatschappelijke waarde van € 7,5 miljoen op 22,²³ .

1.5 Totstandkoming

Een leven lang sporten en bewegen maken we samen mogelijk. Sport- en beweegbeleid wordt voor een groot deel uitgevoerd door andere domeinen (o.a. vastgoedbedrijf, openbare ruimte, sociaal domein), de sport- en beweegsector (sportverenigingen, ondernemende sportaanbieders, anders georganiseerde sport) en andere sectoren (zoals kinderopvang, onderwijs, zorg, welzijn, recreatie). Het is onmogelijk om goed in kaart te krijgen wat deze andere domeinen en sectoren precies bijdragen aan de opgaven en ambities in ons sport- en beweegbeleid, maar deze is vermoedelijk een veelvoud van de gemeentelijke sportbegroting.

Vanuit team sport hebben we samen met SportDrenthe/ Drenthe Beweegt de herijking van ons sport- en beweegbeleid vormgegeven. We hebben breed met andere domeinen verkend hoe we de opgaven samen kunnen benaderen. We hebben vervolgens samen met experts en partners uit het veld gebouwd aan Emmense filosofie, ambities en aanpak die terug te lezen zijn in dit beleidskader. Tot slot hebben we intern en extern getoetst of we met dit beleidskader goed inspelen op wat er leeft in de gemeente Emmen. In bijlage 1 beschrijven we in meer detail hoe we invulling gegeven hebben aan deze herijking.

1.6 Positie

Het sport- en beweegbeleid raakt diverse grote maatschappelijke opgaven en daarmee zowel het sociaal-, fysiek- als economische domein. De strategienota4 en de drie sectorale visies5,6,7 geven integraal richting aan de inhoud van het sport- en beweegbeleid en daarin geformuleerde ambities, doelen en werkwijze. Door expliciet te maken hoe sport en bewegen bijdraagt aan de grote opgaven binnen gemeente, draagt het bij aan het meer domeinloos samenwerken dat wordt beoogd. Het sport- en beweegbeleid kan integraal optrekken met andere sectorale nota’s zoals het beleidskader vrijetijdseconomie,18 de cultuurnota²⁷ en beleid rondom wonen en ruimte. In de uitwerking naar een doe-agenda sport en bewegen wordt concreet gemaakt hoe de gemeente samen met het sport- en beweegveld en andere partners uitvoering wil geven aan het beleid. Waar dit mogelijk is sluiten we aan bij bestaande doe-agenda’s en uitvoeringsplannen om zo de kans op integrale oplossingen per situatie te bevorderen. Samen op zoek naar win-win, daarmee maken we impact.

Op de sportbegroting staan met name de kosten van sportaccommodaties, inzet van buurtsportcoaches en een aantal specifieke regelingen. Dit beleidskader vormt een leidraad voor deze beleidsuitvoering en team sport zet zich dagelijks 100% in voor de ambities en doelen in dit beleid. Tegelijkertijd wordt er ook vanuit andere domeinen op de begroting bijgedragen aan deze ambities. Denk bijvoorbeeld aan WMO, minimaregelingen, onderwijs, jeugdhulp, verkeer, groen en economie. In deze nota beschrijven we daarom domeinloos wat er nodig is om samen met onze partners in het veld meer inwoners in beweging te krijgen.

Figuur 2: De rol van sport- en beweegbeleid tussen strategie en uitvoering

(*) Zoals het recent opgestelde programma Jeugd en Onderwijs.

Hoofdstuk 2 Speelveld

Het speelveld van sport en bewegen is onoverzichtelijk en veelomvattend. Overheden, ondernemers, verenigingen, eigen initiatieven, ze spelen allemaal een eigen rol in het complexe systeem waarin we iedereen een leven lang mee willen laten doen. In dit hoofdstuk brengen we in kaart hoe het speelveld eruitziet, wat het verschil is tussen sportbeleid en beweegbeleid en welke trends en ontwikkelingen we zien.

2.1 Het sport- en beweegveld

Sport en bewegen kent vele verschijningsvormen die allemaal met elkaar verweven zijn. Een sportieve levensloop ziet er voor iedereen anders uit, maar gaat veelal van buitenspelen, langs een sportclub, naar sportief en recreatief bewegen op latere leeftijd. Vooral de meer sportieve mensen, die fit en gezond ouder worden, zullen dagelijkse beweegmomenten blijven zoeken.

Om de stille ramp van de toenemende bewegingsarmoede te stoppen zal er vanuit een levensloopbenadering integraal gewerkt moeten worden om bewegen vanzelfsprekend te maken²⁸.

In de Sportagenda 2032 maakt NOC*NSF onderscheid in spelen, sportief bewegen en sporten²⁹.

Als het gaat om bewegen maakt de Beweegalliantie onderscheid in de contexten werk, zorg, onderwijs, leefomgeving, vrije tijd en mobiliteit waar bewogen kan worden³⁰.

Zonder compleet te kunnen zijn laat tabel 1 zien hoe divers het speelveld is en hoe veelomvattend sport- en beweegbeleid kan, en misschien wel moet, zijn.

Spelen	Dagelijks bewegen	Recreatief bewegen	Sportief bewegen	Sporten
Vrij spel en speelplekken	Actieve mobiliteit (wandelen, fietsen)	Recreatief wandelen en fietsen	Hardlopen, sportief fietsen, MTB	Wedstrijdsport (sportvereniging)
Spelen in de natuur	Huishouden, tuinieren	Recreatieve arrangementen (bijv. bowlen)	Fitness en ondernemend sportaanbod	Topsport- en talentprogramma’s
Onderwijs, kinderopvang	Beweegmomenten op school of werk	Beweeggroepen	Urban Sports zoals skaten	Aangepaste (wedstrijd)sport

Tabel 1: Voorbeelden van diversiteit in het sport- en beweeglandschap

2.2 Sportbeleid en beweegbeleid

Sportbeleid: accommodaties, sportstimulering, clubondersteuning.

Het sportbeleid is een complex samenspel tussen de gemeenten, sportbonden en sportclubs. De gemeente heeft een faciliterende rol door sportaccommodaties te realiseren die veelal onder de kostprijs worden verhuurd. Gemiddeld geven gemeenten 75% van de netto-sportuitgaven uit aan sportaccommodaties³¹ en de rest naar sportbeleid en activering. Sportbonden (i.s.m. NOC*NSF) organiseren de competities, verzorgen opleidingen, zorgen voor ontwikkeling van de sport en dragen bij aan topsport- en talentprogramma’s. De vereniging verzorgt het dagelijks aanbod, maar is tegelijkertijd ook een sociale ontmoetingsplek of gemeenschap en draagt vanuit een pedagogische omgeving bij aan de persoonlijke ontwikkeling van deelnemers en vrijwilligers. Het onderwijs werkt aan de beweegvaardigheid van onze jeugd, thuis worden in de beweegcultuur en draagt bij aan oriëntaties en kennismaking met divers aanbod, zodat kinderen een sport kunnen vinden die bij hen past.

Er zijn drie modellen van lokaal sportbeleid te onderscheiden³²:

• 1) Het sportstimuleringsmodel: vergroten van het rendement van gefaciliteerde sportfaciliteiten door levensloopgerichte sportstimulering;

• 2) Het sociale ontwikkelingsmodel: sport inzetten als middel om gezondheid, welzijn, leefbaarheid en participatie te bevorderen;

• 3) Het economische ontwikkelingsmodel: sport als onderdeel van de vrijetijdseconomie bijvoorbeeld door het te benutten in citymarketing, gebiedsontwikkeling en toerisme.

Beweegbeleid: speelbeleid, beweegstimulering, beweegvriendelijke openbare ruimte.

Het maken van beweegbeleid staat in Nederland nog relatief in de kinderschoenen. Gemeenten investeren normaal gesproken wel al in speelplekken, parken, voetpaden en fietspaden. De kinderopvang laat kinderen buitenspelen. Het onderwijs verzorgt bewegingsonderwijs. Recreatieondernemers ontwikkelen leuke activiteiten waar markt voor is. Beweegbeleid is het strategisch en planmatig samen werken met relevante stakeholders uit diverse beleidsdomeinen om gericht spelen, dagelijks bewegen en recreatief bewegen te stimuleren.

Er zijn drie modellen van lokaal beweegbeleid te onderscheiden32:

• 1) Het omgevingsmodel: de fysieke leefomgeving zo inrichten dat bewegen vanzelfsprekend en aantrekkelijk wordt;

• 2) Het programmamodel: systematisch ontwikkelen interventies, beweegaanbod en -activiteiten voor inwoners voor wie voldoende bewegen niet vanzelfsprekend is;

• 3) Het netwerkmodel: ontwikkelen van domein overstijgende netwerken (bewegen, welzijn, zorg, onderwijs) en ketenaanpakken om samen inwoners die nog weinig bewegen te betrekken.

De sterke kanten van de modellen benutten we ter inspiratie voor het opstellen van het Emmense beleid.

2.3 Trends en ontwikkelingen

Grote maatschappelijke wereldwijde trends raken ook het sport- en beweeglandschap in Emmen. Soms vormen ze een kans, soms vormen ze een bedreiging. In een samenleving waarin steeds vaker complexe, veranderlijke en onvoorspelbare vraagstukken (wicked problems) voorkomen, zijn trends steeds vaker een kans en bedreiging tegelijk³⁴. Voorbeelden van deze vraagstukken zijn ook specifiek voor het sport- en beweegveld geformuleerd in het ZonMW MOOI in Beweging programma³⁵.

Figuur 3: Megatrends voor de toekomst van Nederland ³³

Verwachting 2040 (megatrends)33	Wicked Problem Sport & Bewegen35	Relevante ontwikkelingen
Bevolkingsgroei en vergrijzing	Sport en bewegen inzetten in de zorg^36	Vergrijzing, specifiek aanbod nodig Zorg onder druk, aandacht voor preventie Ketenaanpakken van zorg/welzijn naar passend aanbod of interventies Meer mantelzorg en langer doorwerken, impact op vrijwilligerswerk
Sociale versplintering en onvrede	Bewoners in aandachtswijken sporten minder^37; Betaalbaarheid van de sport onder druk^38	Sociale tweedeling in samenleving groeit en daarmee ook gezondheidsverschillen Inclusie en sociale veiligheid grote thema’s Financiële én sociaal-culturele barrières Ondernemend aanbod dat sommige groepen inwoners beter weet te bedienen
Klimaat en natuur	Ruimte voor sport staat onder druk^39	Grote verduurzamingsopgave sport- accommodaties Druk op de ruimte, divers gebruik nodig Bewegen in de openbare ruimte is populair Druk op het gebruik van natuurgebieden

Tabel 2: Van trends in de samenleving naar ontwikkeling in sport en bewegen (1e deel)

Verwachting 2040 (megatrends)33	Wicked Problem Sport & Bewegen35	Relevante ontwikkelingen
Digitale revolutie en AI	Beweegvaardigheid kinderen en jongeren^40	Vaardigheid neemt af door minder spelen Veel zitten door gaming en schermgebruik Kansen e-sports en gamification Gebruik fitness trackers en apps Mentaal welzijn in een prestatiemaatschappij waarin mensen continu geprikkeld worden Datagedreven werken en gedragsverandering
Geopolitiek en Europa (nieuwe wereldorde)	De waarde van (top)sport is onvoldoende aantoonbaar^41	Verbindende waarde sport meer benadrukt Samenwerking tussen sport en bedrijfsleven Talentontwikkeling en weerbaarheid Evenementen als platform voor activatie Topsporters als rolmodellen

Tabel 2: Van trends in de samenleving naar ontwikkeling in sport en bewegen (2e deel)

Deze trends en ontwikkelingen vragen van de professionals en vrijwilligers in het veld specifieke vaardigheden om in te spelen op de complexe vraagstukken en snel veranderende omgeving42. Voorbeelden van deze vaardigheden zijn patronen herkennen, breder kijken naar een vraagstuk, samenwerken in netwerken, experimenteren, aanpassingsvermogen, reflectie, communicatie en omgaan met onzekerheid. Hoewel we in deze nota niet alle trends letterlijk kunnen verwerken, nemen we deze benodigde vaardigheden wel mee in onze filosofie en spelprincipes in het volgende hoofdstuk.

Hoofdstuk 3 Speelwijze

We willen met sport en bewegen iets betekenen voor de inwoner van de gemeente Emmen en de opgaven waar we met zijn allen voor staan. Vanuit onze eigen visie op sport en bewegen kijken we naar de ambities die leven in Emmen. Vervolgens beschrijven we hoe we willen werken en welke doelen we hierbij geformuleerd hebben.

3.1 Onze filosofie

Als je met veel plezier meedoet met sport en bewegen dan ga je de gezondheidswaarde, sociale waarde en ontplooiingswaarde ervan pas ervaren. Meedoen begint met het ontwikkelen van beweegwijsheid⁴³. ⁴⁴⁴⁵ Het is een concept dat beschrijft in hoeverre iemand in staat is om een leven lang met plezier en vertrouwen te bewegen.

Het bestaat uit:

• 1. Fysieke vaardigheden en mogelijkheden om te kunnen bewegen. Vaardigheid, kracht, uithoudingsvermogen en lenigheid, maar ook een goede fysieke gezondheid;

• 2. Psychologische vaardigheden om te willen bewegen. De motivatie, het zelfvertrouwen en discipline om met plezier bewegen vol te houden;

• 3. Sociale vaardigheden en een sociaal netwerk waarmee je jezelf leert verhouden tot sport, bewegen en spel. Het vermogen om samen te bewegen, sociale steun te ervaren en je thuis te voelen;

• 4. Cognitieve vaardigheden om te weten waarom en hoe je kan bewegen. Weten welke vormen van bewegen bij je passen, inzicht in regels en begrijpen waarom bewegen belangrijk is.

Figuur 4: Beweegwijsheid43

Naast de beweegwijsheid van de inwoner is ook de kwaliteit van de omgeving belangrijk om meer mensen mee te laten doen met sport en bewegen.

Figuur 5: Kwaliteit beweegvriendelijke omgeving

Kwalitatief en kwantitatief voldoende hardware (accommodaties, faciliteiten), orgware (organisatie- en samenwerkingskracht) en software (aanbod en begeleiding) nodigt inwoners uit om te gaan en blijven sporten en bewegen⁴⁶.

Samen bouwen aan een gezonde sport-, beweeg- en leefomgeving⁴⁷ die ervoor zorgt dat inwoners met veel plezier mee blijven doen, zich veilig en welkom voelen⁴⁸, zodat ze zich kunnen ontwikkelen als sporter, beweger en als persoon12.

Kwaliteit zorgt voor plezier en ontwikkeling.

Naast het verhogen van de kwaliteit in de basis van het sport- en beweegbeleid, is er met name in het werk van de buurtsportcoach extra focus te leggen op de inwoners voor wie meedoen in sport en bewegen minder vanzelfsprekend is. Gelijke kansen om mee te doen vraagt ongelijk investeren in de beweegreis van deze inwoners36.

Het benutten van vindplaatsen in zorg en welzijn, het in kaart brengen van behoeften en barrières, ondersteunen in het ontwikkelen van passend aanbod en initiatief nemen op het bij elkaar brengen van vraag en aanbod in de wijk of dorp, hoort bij deze aanpak.

Figuur 6: Gelijke toegang vs gelijke kansen

Onze filosofie is erop gericht de eigen kracht van inwoners te vergroten door beweegwijsheid te ontwikkelen, de samen(levings)kracht optimaal te faciliteren en te ondersteunen en waar mogelijk ongelijk te investeren voor gelijke kansen.

Met deze filosofie dragen we bij aan het verhogen van de sport- en beweegdeelname. Maar nog belangrijker is dat we onze inwoners helpen zichzelf te ontwikkelen, gezond en goed te voelen, erbij te horen en rond te komen en daarmee Emmen een aantrekkelijke en leefbare gemeente maken. Met dit impactgericht sport- en beweegbeleid streven we erna de sociale kloof die in de samenleving dreigt te ontstaan te verkleinen⁴⁹.

Figuur 7: Impactgericht sport- en beweegbeleid

3.2 Sportieve ambities

Onze sportieve ambities reiken verder dan alleen het verhogen van de sport- en beweegdeelname, deze is eigenlijk slechts een bijvangst van de bijdrage die het gaat leveren aan gezonde en gelukkige inwoners. Toch zijn het de indicatoren wekelijkse sportdeelname (43,8%, 2024) en voldoen aan de beweegrichtlijnen (42,8%) die het effect van sport- en beweegbeleid erg zichtbaar maken25.

Onze lange termijn ambitie is om, tegen de onderliggende trends en verwachtingen in, 10.000 extra inwoners (10%) structureel aan het sporten en/of bewegen te krijgen in 2040, om daarmee de positieve maatschappelijke impact van sport en bewegen in Emmen verder te verhogen.

Ambitie 1: Sportieve basis

Een kwalitatief en kwantitatief sterke sport- en beweeginfrastructuur waarbij hardware (accommodaties, openbare ruimte), orgware (organisatiekracht) als software (kwaliteit en divers aanbod) uitnodigen tot het in beweging krijgen en houden van onze inwoners.

• Kwaliteit en kwantiteit sport- en beweegfaciliteiten die voldoen aan de vraag;

• Vitale sport- en beweegaanbieders met voldoende organisatiekracht en die toekomstbestendig zijn;

• In het ontwikkelen van de openbare ruimte is er aandacht voor voldoende groen, actieve mobiliteit en veilige, uitdagende en toegankelijke spel-, sport- en beweegvoorzieningen.

Ambitie 2: Ontwikkelen

De opvoedende waarde van sporten, bewegen en spelen benutten zodat meer inwoners zelfredzaam worden, participeren en ook de samenredzaamheid verbeterd.

• Spelen en bewegen worden vanzelfsprekend in de verschillende opvoedcontexten (thuis, kinderopvang, school en bij sportaanbieders) en werken samen in de brede school;

• Deelnemers aan sport en bewegen, zeker de kinderen, worden begeleid door pedagogisch en didactisch bekwaam kader;

• Sport- en beweegaanbieders zorgen voor een sociaal veilige, positieve en inclusieve sportcultuur waarin plezier en ontwikkeling van deelnemers voorop staat.

Ambitie 3: Goed voelen

Deelnemen aan sport en bewegen draagt bij aan gezonde en gelukkige inwoners (positieve gezondheid). Samen met onze partners werken we aan de beweging van zorg naar preventie.

• Werken van zorg naar preventie door samen met partners het ontwikkelen van ketenaanpakken vanuit de zorg en welzijn naar passend beweegaanbod;

• Vergroten van veerkracht bij inwoners door samen met het sociaal domein gebruik te maken van sport- en beweeginterventies gericht op sociaal en mentaal welbevinden;

• Ontwikkelen van een gezonde leefomgeving om via deze weg bij te dragen aan een actieve en gezonde leefstijl en positieve gezondheid van inwoners.

Ambitie 4: Meedoen

Het verkleinen van de kansenongelijkheid in het meedoen in sport en bewegen en daarmee het vergroten van het sociale netwerk en de mogelijkheid om mee te doen in de samenleving.

• Ongelijk investeren om gelijke kansen te creëren, specifiek inzetten op dorpen, wijken en inwonersgroepen die extra geholpen moeten worden om mee te kunnen doen;

• Vergroten van het sociale netwerk van inwoners door inzet op de sociale functie van sport- en beweegaanbieders;

• Een divers sport- en beweegaanbod met procesbegeleiding op het bij elkaar brengen van vraag en aanbod, met voldoende aanbod voor aangepaste sporters en senioren;

• Inwoners die moeite hebben met rondkomen betrekken door financiële drempels van sport en bewegen waar mogelijk te verlagen.

Ambitie 5: Aantrekkelijk

Een sportief en aantrekkelijk Emmen waarbij (top)sport, evenementen en recreatieondernemers samen werken aan een duurzame, gastvrije en aantrekkelijke vrijetijdseconomie.

• Sportieve recreatie, toerisme en sportevenementen die zichtbaar zijn;

• Topsportclubs en -evenementen als inspiratiebron voor de jeugd en talentontwikkeling;

• Duurzame sportsector die een bijdrage levert aan de circulaire economie en innovatie.

3.3 spelprincipes

Voor de uitvoering van sport- en beweegbeleid hebben we een aantal leidende principes geformuleerd die ons gezamenlijk kompas vormen van waaruit de gemeente en onze partners handelen. Zo doen we met elkaar de goede dingen op de juiste manier. Onze principes die centraal staan in onze speelwijze:

• 1. Verbinden. Iedereen laten meedoen is teamsport.

  Sport en bewegen dragen bij aan de doelen van het sociale, fysieke en economische domein én andersom. Deze win-win maken we alleen door een goede verbinding beleidsmatig, maar vooral ook in de uitvoering. We brengen sport- en beweegaanbieders met elkaar in contact en slaan bruggen naar stakeholders uit andere domeinen.

• 2. Faciliteren. Faciliteren en ondersteunen om de eigenkracht en samenkracht te vergroten.

  Zonder gemeenten geen sport in Nederland. We faciliteren sportaccommodaties en -faciliteiten, maar ook een beweegvriendelijke openbare ruimte. We ondersteunen aanbieders waar nodig om samen vraagstukken op te lossen en inwoners om zelfredzamer te worden.

• 3. Vragen. Vraaggericht werken en maatwerk leveren.

  We werken vanuit de relatie. Onze sport- en beweegaanbieders ondersteunen we vraaggericht en op maat. Onze partners vragen we waar we meerwaarde kunnen bieden. We blijven in gesprek met inwoners om hun beweegreis op maat mogelijk te maken.

• 4. Lokaal. Gebiedsgericht werken in de leefwereld en vanuit samenhang.

  We werken zo veel mogelijk lokaal in de dorpen of wijken, waarbij we inspelen op de vraag en energie die daar is. Tegelijkertijd bekijken we in samenhang wat er in geheel Emmen nodig is om effectief te zijn in ons sport- en beweegbeleid.

• 5. Kennisgedreven. De juiste dingen doen en doen wat werkt.

  We benutten data en wetenschappelijk bewezen mechanismen, maar ook professionele expertise en praktijkervaring, om optimaal in te spelen op wat nodig is in de lokale context en doelgroepen.

• 6. Inspireren. Letterlijk en figuurlijk de beweging op gang brengen.

  Om effectief te zijn hebben we elkaars inzet nodig. Wij voelen ons als aanjager verantwoordelijk om te inspireren op wat sport en bewegen kan betekenen, maar we nodigen ook anderen uit om met goede voorbeelden inspirerend te zijn.

• 7. Scoren. Resultaatgericht werken en deze zichtbaar maken.

  Complexe maatschappelijke vraagstukken zijn vaak lastig in overzichtelijke indicatoren te vangen. Toch streven wij ernaar om vooral actie- en resultaatgericht te werken en zichtbaar te maken wat er gerealiseerd is en wat nog beter kan.

3.4 Doelenboom

Onze ambities, en de manier waarop we daaraan gaan werken, komen samen in de ‘doelenboom’.

Deze doelenboom is een schematische weergave van de vijf ambities, de doelen die hierbij horen, de boogde resultaten en impact op de samenleving. In het volgende hoofdstuk trappen we af met het benoemen van mogelijke inspanningen die samen met alle partners geleverd kunnen worden en indicatoren om de voortgang op de doelen en ambities zichtbaar te maken. Op sommige indicatoren is er eerst een 0-meting nodig voor er een meetbaar doel gesteld kan worden. Uiteindelijk willen wij inspanningen goed kunnen onderbouwen en zichtbaar maken, maar progressie moet ook aantoonbaar worden. Net als in het sociaal domein willen wij vanuit sport en bewegen werken met een DOE-agenda om inspanningen en uitvoering concreter te maken en doelen en indicatoren verder aan te scherpen. Dit bevordert ook het verbinden van initiatieven.

Figuur 8: Doelenboom sport en bewegen

Hoofdstuk 4 De Aftrap

Hoewel een beleidskader met name als doel heeft een visie, ambities, doelen en een werkwijze op hoofdlijnen te formuleren, willen we met dit hoofdstuk toch een aantal concrete aandachtspunten formuleren per ambitie om mee aan de slag te gaan. Dit om de relatie tussen doelen en beleidsactiviteiten (inspanningen) en beoogde resultaten direct concreter te maken. Met deze aftrap geven we richting aan de DOE-agenda(’s) die op het thema sport en bewegen ontwikkeld gaan worden en als uitnodiging samen op te trekken waar dit mogelijk is. Indicatoren met een * zijn indicatoren waarvoor een 0-meting uitgevoerd zou moeten worden voor er een doelstelling geformuleerd kan worden.

4.1 Ambitie 1: Sportieve basis

De sportieve basis op orde. Een kwalitatief en kwantitatief toekomstbestendige sport- en beweeginfrastructuur, waarbij

• hardware (faciliteiten)

• orgware (organisatiekracht) en

• software (kwalitatief goed aanbod)

uitnodigen tot het in beweging krijgen en houden van onze inwoners.

Doel	Inspanningen		Indicatoren
1.1 Ruimte voor sport	Integraal zicht op de ontwikkeling van de vraag (bevolkingsgroei, trends) en anticiperen in het ontwikkelen van sportfaciliteiten. Voortzetten ontwikkeling en uitvoering Integraal Huisvestingsplan (IHP) binnensport^50 en verkennen of er ook een IHP buitensport haalbaar is. Meer jaren onderhoudsplan (MJOP) voor de buitensport maken. Optimale benutting van accommodaties in samenwerking met aanbieders en lokaal netwerk. Gebruik 1/3 regeling voor ontwikkelen en verbeteren van sport- en beweegaccommodaties Gelijk speelveld voor sportaanbieders nastreven.		Aantal sportaccommodaties per 10.000 inwoners stabiel houden (nu +/- 30)^51 Gemiddelde afstand tot verschillende typen accommodaties^52 Bezettingsgraden sportaccommodaties* Gebruikerstevredenheid op clubniveau*
1.2 Vitale aanbieders	Inzicht krijgen in de bestuurlijke en organisatorische vitaliteit van clubs. Sterke relatie opbouwen met lokale sport- en beweegaanbieders. Sportclubs vraaggericht ondersteunen bij organisatorische vraagstukken i.s.m. het provinciaal coördinatiepunt en sportbonden. Veel voorkomende vraagstukken gezamenlijk oppakken met scholingen, trainingen en effectieve ondersteuningstrajecten. Ook ondernemende aanbieders omarmen, ondernemend sportnetwerk ontwikkelen en op maat ondersteuning.		% Vitale sportclubs* Contactmomenten met sportclubs (verenigingen en anders georganiseerd)* Aantal ondersteunings-trajecten verhogen* Aantal getrainde/ geschoolde kaderleden verhogen*
1.3 Speel-, sport- en beweegruimte	Speel-, sport- en beweegruimte onderdeel van ruimtelijke plannen. Bij gebiedsontwikkeling of nieuwbouw sport en bewegen aan tafel om mee te helpen ontwikkelen. Meedenken in kwaliteit speel- en sportplekken als het gaat om toegankelijk, uitdaging en veiligheid. Activerende projecten en/of activiteiten gericht op actieve mobiliteit, recreatief en sportief bewegen.		Beweegvriendelijke omgeving (BVO) score stabiel houden (nu 63)^53 Drie samenspeelplekken (nu 1)26 Activatie projecten / activiteiten in de openbare ruimte*
Samenwerkings-partners:		Ruimtelijk domein, beheer en onderhoud, sportverenigingen, ondernemende aanbieders, anders georganiseerd aanbod, zwembaden, speeltuinverenigingen
Sport en/of bewegen:		sportstimuleringsmodel (sport); omgevingsmodel (bewegen)
Spelprincipes:		faciliteren, vragen, lokaal

4.2 Ambitie 2: Ontwikkelen

De opvoedende waarde van sporten, bewegen en spelen benutten zodat meer inwoners zelfredzaam worden, participeren en ook de samenredzaamheid wordt verbeterd.

Inspanningen	Inspanningen		Indicatoren
2.1 Spelen, bewegen en vaardigheid	Eerste duizend dagen aandacht voor bewegen in de opvoeding. Veelzijdig bewegen vanuit de brede school. Inzet op vakleerkrachten, volgen ontwikkeling van kinderen en extra inzet op beweegachterstanden. Dynamische en/of verrijkte schooldag met energizers, bewegend leren en oriëntaties op divers aanbod binnen de visie van de brede school. Sportaanbieders ondersteunen om een bijdrage te leveren aan sportoriëntatie en kennismaking		Buitenspeelminuten* Schermtijd omlaag* Motorische vaardigheid* Doorverwijzing naar kennismakingsaanbod bij sportaanbieders*
2.2 Pedagogisch bekwaam kader	Aan de slag met gedeelde visie en jeugdbeleid bij sportclubs. Kadercoaching bij clubs stimuleren. Aftrapmodules beginnende trainers i.s.m. sportbonden. Cursussen, bij- en nascholing in Emmen, samenwerken MBO S&B.		% clubs met jeugdbeleid* Aantal opgeleide kadercoaches* Geschoolde trainers* Aangeboden scholingen*
2.3 Veilige en positieve sportcultuur	Ontwikkelen sociale veiligheid bij sportclubs: De Veilige Kleedkamer. Vergroten van de openheid van sportaanbieders door aandacht voor diversiteit, discriminatie en pesten. Positief Opgroeien Drenthe (POD) aanpak voor positief opgroeiklimaat.		100% van de sportaanbieders voldoen aan 4 V’s* Vignet De Veilige Kleedkamer Vignet POD Sport
Samenwerkingspartners		verloskundigen, consultatiebureau, GGD Drenthe, kinderopvang, vve, onderwijs, sportvereniging, ondernemende aanbieders, MBO sport & bewegen, sportbonden, De Veilige Kleedkamer, welzijnsorganisatie.
Sport en/of bewegen		sociaal ontwikkelingsmodel (sport); netwerkmodel (bewegen)
Spelprincipes		verbinden, inspireren, vragen

4.3 Ambitie 3: Goed voelen

Deelnemen aan sport en bewegen draagt bij aan de positieve gezondheid van inwoners. Wij willen inwoners die (nog) niet meedoen, doordat deze minder beweegwijsheid hebben en/of een kleiner positieve gezondheid spinnenweb, begeleiden naar passend sport- en beweegaanbod.

Doel	Inspanningen	Indicatoren
3.1 Van zorg naar preventie	Ontwikkelen visie hoe kansen-ongelijkheid in sport, bewegen en gezonde leefstijl te verkleinen. Ketenaanpakken van zorg en/of welzijn naar sport- en beweegaanbod (valpreventie, GLI, welzijn op recept, één tegen eenzaamheid, etc). Het lokaal netwerk inspireren en trainen in ‘de beweegreis’. Sport- en beweegaanbieders ondersteunen verbeteren aanbod gericht op specifieke doelgroepen.	Aantal deelnemers per ketenaanpak* Verminderen uitstroom en relapse in interventies* Tien getrainde ‘beweegcoaches’ Aantal proces-begeleiding inclusieve sport*
3.2 Sociaal en mentaal welzijn	Samenwerking met welzijnswerk en sociaal domein op thema veerkracht. Voorbeeld is Angelslo Academy. Sport betrekken bij vroeg signalering. Sport en bewegen inzetten bij projecten gericht op mentaal welbevinden kinderen en jongeren. Sportieve weerbaarheidsinterventies. Voor kinderen en jongeren hierin aansluiten op de visie van de brede school. Maar ook het middelbaar- en beroepsonderwijs i.s.m. MDT. Inzet sport en bewegen bij wachtlijsten GGZ.	Aantal samen-werkingsrelaties met welzijn en ggz verhogen (nu 13). Doorverwijzingen vanuit aanbieders in kader van vroegsignalering* Aantal inwoners geholpen met sportieve Weerbaarheids- interventies*
3.3 Gezonde leefomgeving	Visie Positieve Gezondheid omarmen en breed verspreiden in het veld. Stimuleren gezonde sportkantine, rookvrije sport en NIX18. Aandacht creëren voor actieve mobiliteit en gezond werkgeverschap. Beweegvriendelijke omgeving verder ontwikkelen en activeren in samenwerking met het ruimtelijk domein.	Aantal projecten om de omgeving beweegvriendelijker te maken* Sport- en beweeg-aanbieders die maatregelen nemen op gezonde omgeving* Bedrijven die werken aan gezonde werkomgeving*
Samenwerkingspartners	sociaal domein gemeente, huisartsen, fysiotherapeuten, welzijn, diëtisten, ziekenhuis, Gezonde Marke, GGZ, gebiedsteams
Sport en/of bewegen	netwerkmodel, omgevingsmodel (bewegen)
Spelprincipes	verbinden, faciliteren, vragen, lokaal, kennis gedreven

4.4 Ambitie 4: meedoen

Iedereen kan meedoen. Het verkleinen van de kansenongelijkheid in het meedoen in sport en bewegen door specifiek in te zetten op het inspelen op behoeften en motieven, maar ook het wegnemen van barrières.

Doel	Inspanningen	Indicatoren
4.1 Gelijke kansen	Specifiek inzetten op buurten en inwonersgroepen die extra geholpen moeten worden om mee te doen. Waar mogelijk wegnemen van financiële barrières. Onderzoeken en wegnemen van sociaal-culture barrières. Inzetten effectieve interventies voor inwoners die wel willen, maar die het nog niet lukt om mee te blijven doen.	Verdeling inspanningen over de wijken of dorpen die extra aandacht vragen Activiteiten voor niet-sporters* Ondersteunen aanbieders die met specifieke doelgroepen succesvol zijn
4.2 Sociale ontmoeting	Versterken van de sociale functie van sportaanbieders vanuit de open club gedachte. Interventies die gaan over ontmoeten én ontwikkelen zoals Life Goals of Eén Tegen Eenzaamheid Gebiedsgericht kijken hoe sport en bewegen kan bijdragen aan cohesie.	Aantal open clubs in Emmen* Aantal deelnemers Life Goals* Andere gerichte interventies op sociale ontmoeting*
4.3 Divers en specifiek aanbod	Initiatief nemen op het samen-brengen van de lokale vraag en te ontwikkelen aanbod dat aansluit. Aanbieders begeleiden in het inspelen op behoeften doelgroepen. (Sociale) marketing benutten om vanuit de levensloop doorstroom te faciliteren. Zicht op het aangepast aanbod voor mensen met beperking, chronische ziekte en voor ouderen en initiatief nemen om dit door te ontwikkelen.	Wijk/dorpsscan beweeg-vraag en -aanbod Ondersteunings-trajecten voor specifiek aanbod* Aantal deelnemers aangepaste sport* Aantal deelnemers seniorensport*
Samenwerkingspartners	sociaal domein, sportaanbieders, gebiedsregisseurs, dorpshuizen, wijkvoorzieningen, Jeugdfonds Sport & Cultuur, Life Goals, Uniek Sporten, Gehandicaptensport Nederland en andere Maatschappelijke Organisaties in de Sport (MOS)
Sport en/of bewegen	sociaal ontwikkelingsmodel (sport); programmamodel (bewegen)
Spelprincipes	verbinden, vragen, lokaal, kennis gedreven

4.5 Ambitie 5: Aantrekkelijk

We bouwen aan een sportief en aantrekkelijk Emmen waarbij topsport, het fysieke domein en ondernemers in de vrijetijdseconomie samen werken aan een duurzame en gastvrije sporteconomie.

Doel	Inspanningen		Indicatoren
5.1 Sportieve recreatie en evenementen	Sportieve recreatie en een beweegvriendelijke omgeving dragen bij aantrekkelijkheid voor toeristen én inwoners. Ontwikkelen en onder de aandacht brengen van sportieve recreatiemogelijkheden. Binnenhalen en versterken van topsportevenementen voor hun sportieve en economische waarde. Ontwikkelen en versterken van breedtesportevenementen als motor voor sportief bewegen. Maatschappelijke activatie van (top)sportevenementen, deze benutten voor de andere ambities.		Aantal breedtesport-evenementen* Sportief recreatief aanbod op Actief in Emmen Maatschappelijke activatie van topsportevenementen
5.2 Talentontwikkeling en topsport	Kansen voor Emmens talent om zich te ontplooien door goede instroom in talentprogramma’s. Samenwerking tussen talent-programma’s, onderwijs en clubs. Samenwerken met topsportclubs als ontmoetingsplek en als inspiratiebron voor de jeugd.		Maatschappelijke activiteiten topsport-clubs* Aantal talenten in talentprogramma’s*
5.3 Duurzame sport	Sport en bewegen dragen bij aan de verduurzamingsopgaven in Emmen. Duurzame (ver)bouw centrale positie in het sportaccommodatiebeleid. Bewustwording en ondersteuning voor sportclubs die aan de slag willen met verduurzaming en circulariteit. Bewustwording vergroten door sportclubs hun leden te laten betrekken.		Aantal aanbieders ondersteund op verduurzamings-vraagstukken* Aantal initiatieven met sportclubs gericht op circulaire economie*
Samenwerkingspartners		economisch en ruimtelijk domein, recreatieondernemers, sportevenementen, topsportclubs, Topsport Noord, talentprogramma’s, onderwijs.
Sport en/of bewegen		economisch ontwikkelingsmodel (sport)
Spelprincipes		verbinden, vragen, inspireren, scoren

Figuur 9: Beleidscyclus

Hoofdstuk 5 Actie

In het voorgaande hoofdstuk is een vertaalslag van opgaven en ambities naar inspanningen en resultaten gemaakt. Maar hoe gaan we deze inspanningen prioriteren en implementeren in de praktijk? Hierin speelt een goede inrichting van de beleidscyclus een belangrijke rol. Door cyclisch te werk te gaan, met aandacht voor monitoring van de uitvoering en hiervan leren, kunnen er systematisch stappen gezet worden in de geformuleerde ambities.

5.1 Uitvoeringsplan sport en bewegen

De strategische beleidscyclus begint bij een beleidsevaluatie, in dit geval was dit het Rekenkameronderzoek van het Mulier Instituut. Werkend vanuit strategische beleidskaders (strategienota, sociaal/economisch/ruimtelijk domein) zijn we samengekomen tot een operationeel beleidskader sport en bewegen. De strategische cyclus eindigt met een uitvoeringsplan sport- en bewegen. In dit uitvoeringsplan worden de organisatie en inspanningen voor het komende jaar beschreven. Hierbij wordt gebruik gemaakt van datagedreven werken om prioriteiten te stellen en worden waar mogelijk effectieve interventies ingezet.

In de jaarlijkse operationele cyclus wordt met de verschillende teams binnen de gemeente én met de partners de uitvoering voorbereid.

Door acties systematisch te monitoren en hiervan te leren, kan het uitvoeringsplan voor het jaar daarna weer worden aangepast. We streven hierbij naar lerend beleid. Dus niet alleen gericht op cijfers ter verantwoording, maar altijd in combinatie met feedback verzamelen om van te leren en zo nodig bij te sturen.

Richting het einde van de laatste operationele cyclus van deze beleidsperiode wordt er een evaluatieonderzoek in gang gebracht om de strategische cyclus weer te kunnen starten en het beleid opnieuw te herijken.

5.2 Uitgangspunten uitvoering

Er zijn een aantal uitgangspunten in onze manier van werken waardoor we samen met onze inwoners de beoogde ambities en doelen kunnen realiseren. Belangrijk uitgangspunt is dat we altijd proberen te werken vanuit onze filosofie gericht op een leven lang sporten en bewegen en de zeven spelprincipes die hierbij horen. We willen vooral het verschil maken in de leefwereld van onze inwoner. Door niet alleen mooie plannen op papier te maken, maar vooral ook praktisch aan de slag te gaan in de dorpen en wijken.

Het verschil maken in de praktijk

Het faciliteren van sport- en beweeg-aanbieders door goed accommodatiebeleid, onderhoud en verhuur. Naast aandacht voor goede accommodaties in eigen beheer van de gemeente, hoort hierbij ook de samenwerking met andere aanbieders. Het zijn de partners in het veld, zoals sportverenigingen, ondernemende aanbieders, beweegclubjes, onderwijs, evenementen, initiatieven in dorp of wijk die de inwoners in beweging brengen.

De buurtsportcoach / beweegcoach maakt het verschil in de dorpen en wijken. Zij zijn het meest zichtbare uithangbord van het sport- en beweegbeleid, zorgen voor de lokale verbindingen, brengen vraag en aanbod bij elkaar. Hun werkwijze is vraaggericht of het nu gaat om een individuele inwoner, groep, aanbieder of partner. Maar ze nemen ook zelf het initiatief om te inspireren op de ambities die zijn geformuleerd. Buurtsportcoaches dragen bij aan zorg- en welzijnsopgaven.

Verbindingen maken en samenwerken met partners

De beleidsmedewerkers sport en bewegen hebben een belangrijke rol in het realiseren van verbindingen met andere domeinen binnen de gemeente. Zij nemen het initiatief om de win-win met sociaal, economisch en ruimtelijk domein te maken. Hierbij inspireren zij kennisgedreven hoe sport en bewegen een bijdrage kan leveren aan de grote opgaven in Emmen. Anderzijds laten zij zich inspireren door verschillende beleidsvelden en bouwen samen aan een domeinloze samenwerking.

We werken onder andere door de inzet van een verenigingsondersteuner aan de relaties met onze partners in het veld. Hierbij brengen we partners bij elkaar op thema om samen te werken aan de gestelde ambities. Maar we zorgen ook voor de onverwachte ontmoetingen, zoals de sportakkoord bijeenkomsten de afgelopen jaren een divers netwerk bij elkaar brachten. Naast verenigingen willen we ook een sterker ondernemen sportnetwerk ontwikkelen. Professionals en vrijwilligers in de gemeente Emmen hebben enorm veel kennis, wij nodigen hen uit om deze onderling te delen.

5.3 Monitoring en lerend beleid

Het afgelopen jaar heeft team sport al een flinke stap gezet met datagedreven werken in de operationele cyclus. Een voorbeeld hiervan is de uitvoering van een groot onderzoek naar het sport en beweeggedrag van inwoners van de gemeente Emmen. De opbrengst komt binnenkort beschikbaar en zal worden benut voor de verdere vormgeving en uitwerking van het sport- en beweegbeleid.

De operationele cyclus is een continu proces van doelen stellen, proces ontwikkelen en uitvoeren, feedback vragen en resultaten in kaart brengen. Lerend beleid betekent dat het niet statisch is, maar dat het zich continu ontwikkelt door systematisch te leren van wat werkt, voor wie, waarom en in welke context. Dit lerend beleid gebruikt zowel data- en vraaggericht werken aan de voorkant om prioriteiten te stellen als wetenschappelijk kennis en professionele ervaring (mechanismen) om de juiste activiteiten te doen.

In de strategische cyclus wordt geëvalueerd op basis van data, ervaringen, uitkomsten van experimenten en in samenwerking met partners in het veld. Hierbij evalueren wij of de resultaten uit de operationele cyclus ook daadwerkelijk leiden tot een positieve verandering op de gestelde beleidsindicatoren. De resultaten van de operationele cyclus worden jaarlijks teruggekoppeld aan het college en de raad, de strategische cyclus wordt in ieder geval aan het einde van de looptijd van het beleidskader geëvalueerd.

Door meer kortcyclisch te werken streven wij ernaar om beter in te spelen op veranderingen in de omgeving, maar ook om de uitvoering elk jaar een stukje effectiever te maken. Samen juiste dingen doen voor de inwoner en de juiste dingen zo goed mogelijk doen.

Operationele cyclus			Strategische cyclus
Input	Proces	Resultaten	Effecten	Impact
Ambities Doelen Middelen Wie doet wat?	Uitvoeringsplan (DOE-agenda) Effectieve interventies en inspanningen Uitvoering	Bereik Tevredenheid, Samenwerking Resultaat-indicatoren Zichtbaarheid	Kwaliteit en divers aanbod Gedragsverandering Cultuurverandering	Gezondheid Welzijn Kansengelijkheid Leefbaarheid Duurzaamheid Vrijetijdseconomie
Keuzes maken	Evalueren	Monitoren	Onderzoeken	Samen leren

Figuur 10: Theorie van verandering sport en bewegen

5.4 Financiën

De gemeente Emmen voert een evenwichtig financieel beleid. De uitvoering van dit beleidskader vindt plaats binnen de budgetten uit de (meerjaren)begroting. Zoals eerder aangegeven hebben de inspanningen niet alleen betrekking op de sportbegroting en is het de ambitie om samen met het sociaal, ruimtelijk en economisch domein te werken aan de ambities in dit beleidskader. En hiermee direct te werken aan de ambities die in de visies van deze domeinen zijn geformuleerd. Jaarlijks in de begrotingscyclus zal gekeken worden of er knelpunten zijn binnen de uitvoering van dit beleidskader.

Hoofdstuk 6 Cooling-down

Eindnoten

1  Gemeente Emmen (2017). Kadernota sportief bewegen 2017-2030.

Emmen: gemeente Emmen.2  Bruins, M. & Zijl, M. (2019). Sportakkoord Emmen Beweegt!

Emmen: gemeente Emmen.

3  Geurink, N., Hoekman, R. & van Vugt, H. (2024). Sport in Emmen: bijsturen met kennis.  Rapport Rekenkameronderzoek Sport Emmen. Utrecht: Mulier Instituut.

4  Gemeente Emmen (2021). Strategienota Emmen. Ambities van Emmen voor de middellange termijn in een snel veranderende wereld. Emmen: gemeente Emmen.5  Gemeente Emmen (2023). Erbij horen en meedoen in Emmen! Emmen: gemeente Emmen.

6  Gemeente Emmen (2025). Kadernota Economie. Duurzaam en veerkrachtig met impact.  Emmen: gemeente Emmen.

7  Gemeente Emmen (2025). Ontwerp Omgevingsvisie Emmen 2040 ‘Sterke stad, vitale dorpen, veelzijdig buitengebied’ (concept). Emmen: gemeente Emmen.

8  Pharos: Sociaal economische Gezondheidsverschillen (SEGV)

9  Movisie: Tips en belemmeringen bij versterken sociale netwerken van mensen in armoede | Movisie

10 Kenniscentrum Sport & Bewegen: Human Capital Model: Sporteffecten11 Holt, N. L., Neely, K. C., Slater, L. G., Camiré, M., Côté, J., Fraser-Thomas, J., ... & Tamminen, K. A. (2017). A grounded theory of positive youth development through sport based on results from a qualitative meta-study.

International review of sport and exercise psychology, 10(1), 1-49.

12 Yperen, N. van (2019). Levenslessen. SportScience Blog. 13 Voorst van Beest, M. van (2021). Medeopvoeders in de vrije tijd.

Utrecht: Nederlands Jeugd Instituut.

14 Kenniscentrum Sport & Bewegen (z.d.). Argumenten voor een beweegvriendelijke omgeving. Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

15 Vanderbos, J., Hosper, K. & Loenen, T. van (2023). Leefomgeving en gezondheidsverschillen.  Utrecht: Pharos.

16  Kenniscentrum Sport & Bewegen (z.d.). Routekaart verduurzamen sport. ‘Succesvol verduurzamen  in de sportsector doe je zo’. Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

17  NOC*NSF (z.d.). Strategie duurzaamheid, toekomstbestendig sportplezier.

Arnhem: NOC*NSF.

18  Gemeente Emmen (2022). Beleidskader Vrijetijdseconomie 2022-2025. Waardevol toerisme - bestemming Emmen. Emmen: gemeente Emmen.

19  Wijn, C. & Ruis, A. (2025). Position paper en achtergronddocument recreatie en toerisme.

Den Haag: IPO.

20 Hover, P., Dijk, B., Breedveld, K., van Eekeren, F. J. A., & Slender, H. (2016). Creating social impact  with sport events. Utrecht: Mulier Instituut.

21 Arends, H. (2020). Hoe draagt lokaal sportbeleid bij aan lokale welvaart?

Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

22 Peters, N., Gerretsen, B. & Geijsen, T. (2020). De sociaaleconomische waarde van sporten en bewegen.  Rotterdam: Ecorys. 23 Pol, F. van der (2021). Wat levert sporten en bewegen op?

Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

24 Dool, R. van den (2023). Welke groepen mensen bewegen minder?

Utrecht: Mulier Instituut.

25  Trendbureau Drenthe: Sport- en beweegmonitor - Trendbureau Drenthe

26 Meliefste, J. & Jannink, B. (2024). Tekort aan groen in Nederlandse steden Onderzoek naar de verstening van Nederlandse gemeenten. Utrecht: Sweco / Natuur & Milieu.

27 Gemeente Emmen (2024). Cultuurnota 2025-2028 'Het verhaal van Emmen'.

Emmen: gemeente Emmen.

28  Nederlandse Sportraad (2024). Nederland, sta op! Maak dagelijks voldoende bewegen  vanzelfsprekend. Den Haag: Nederlandse Sportraad.

29 NOC*NSF (2022). Nederland: het sportiefste land ter wereld. Sportagenda 2032.

Arnhem: NOC*NSF.

30 Zes contexten waar bewogen kan worden: Beweegalliantie. Netwerk voor méér bewegen

31 Eldert, P. van (2025). Monitor sportuitgaven gemeenten. Gemeentelijke uitgaven aan sport in de periode 2017 tot en met 2023. Utrecht: Mulier Instituut.

32  Vereniging Nederlandse Gemeenten (2025). Raadgever Gemeentelijk sportbeleid.

Den Haag: VNG.

33  Toekomst van Nederland: https://toekomstnederland2040.nl/

34 Berkel, K. van & Manickam, A. (2019). Wicked World. Systeeminnovatie voor complexe  vraagstukken. Groningen: Noordhoff Uitgevers.

35  ZonMW MOOI in Bewegen: Aan de slag met complexe maatschappelijke uitdagingen in de sport

36 Collard, D. & Gutter, K. (2023). Sport en bewegen wordt te weinig ingezet in de gezondheidszorg. Kennis- en innovatiescan WP3. Utrecht: Mulier Instituut.

37 Stuij, M. & Pulles, I. (2023). Bewoners in aandachtswijken sporten minder.  Kennis- en innovatiescan WP1. Utrecht: Mulier Instituut.

38  Hover, P. & Eldert, P. van (2023). Betaalbaarheid van sport. Kennis- en innovatiescan WP6. Utrecht: Mulier Instituut.

39  Hoekman, R. & Schadenberg, B. (2023). Onderbenutting van sportaccommodaties.

Kennis- en innovatiescan WP5. Utrecht: Mulier Instituut.

40  Singh, A., Veldman, S. & Jonge, M. de (2023). Kinderen en jongeren bewegen minder en hun motoriek gaat achteruit. Kennis- en innovatiescan WP2. Utrecht: Mulier Instituut.

41  Balk, L. & Veldman, S. (2023). De maatschappelijke waarde van topsport is onvoldoende bewezen. Kennis- en innovatiescan WP4. Utrecht: Mulier Instituut.

42  Vandamme, R. (2024). Wicked Skills. Floreren op de Plek der Moeite. De Ronde Tafel SU.

43  Singh, A., Plompen, E., Veldman, S. & Heerschop, M. (2025). Beweegwijsheid: de basis voor een leven lang bewegen. Visiedocument. Utrecht: Mulier Instituut.

44 Bailey, R. (2021). Defining physical literacy: making sense of a promiscuous concept.

Sport in Society, 25(1), 163-180.

45 Rowe, N. F. (2015). Sporting capital: a theoretical and empirical analysis of sport participation determinants and its application to sports development policy and practice. International journal of sport policy and politics, 7(1), 43-61.

46 Hoyng, J. & Eck, M. van (2021). Model Beweegvriendelijke Omgeving (BVO-model).  Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

47 Sallis, J. F., Owen, N., & Fisher, E. (2015). Ecological models of health behavior.

Health behavior: Theory, research, and practice, 5(43-64).

48 Schipper-van Veldhoven, N. (2025). Sociale veiligheid en risicobeheersing in de georganiseerde sport: Een verantwoordelijkheid van het gehele systeem.

Enschede: Universiteit Twente.

49  Hiemstra, A. (z.d.) Een écht inclusief GALA: bereikbaar of begoocheling?

Rotterdam: Pharos.

50 Gemeente Emmen (2023). Samen voor een sportief Emmen. IHP Binnensport 2023-2032. Emmen: gemeente Emmen.

51 Indicator aantal sportaccommodaties per inwoner: Op de kaart: Sportaccommodaties | Sport en bewegen in cijfers

52  Indicator gemiddelde afstand tot sportaccommodaties: Op de kaart: Afstand tot sportaccommodaties | Sport en bewegen in cijfers

53 Indicator beweegvriendelijke omgeving: Op de kaart: Beweegvriendelijke omgeving | Sport en bewegen in cijfers

Bijlage 1: Totstandkoming

In eerste instantie was de ambitie van deze herijking van de bestaande Kadernota Sportief Bewegen1 erop gericht om te voldoen aan de adviezen van het rekenkameronderzoek3 en daarmee het bestaande beleid effectiever te maken. Gaandeweg het proces is er steeds meer het gevoel gekomen dat het meer dan een technische herijking aan het worden was en dat het goed zou zijn om naast andere domeinen binnen de gemeente ook het sport- en beweegveld en de partners waarmee samengewerkt wordt te betrekken om tot een kwalitatief goed en toekomstbestendig beleid te komen.

Daarom hebben we op meerdere manieren interne én externe stakeholders betrokken in de totstandkoming van dit beleidskader:

• Verkennen

  Er is een projectgroep samengesteld met vertegenwoordigers uit diverse relevante beleidsdomeinen die we gedurende het proces een aantal keren hebben geconsulteerd.

  • Er zijn 30 interviews en gesprekken gevoerd met stakeholders uit het sportdomein en andere relevante beleidsdomeinen zoals gezondheid, jeugd, onderwijs, welzijn, openbare ruimte, gebiedsteams, talentontwikkeling, data/onderzoek, economie en evenementen.

  • Om de nieuwste inzichten te kunnen benutten in deze nota zijn er gesprekken gevoerd met experts vanuit NOC*NSF, BeweegAlliantie, Vereniging Sport & Gemeenten, Maatschappelijke Organisaties in de Sport (MOS), Platform Ondernemende Sportaanbieders (POS), Topsport Noord, GGD Drenthe, Trendbureau Drenthe, Hanzehogeschool Groningen, Hogeschool Windesheim Zwolle, Hogeschool Arnhem & Nijmegen en Universiteit Utrecht.

• Bouwen

  Er zijn diverse bijeenkomsten geweest met vertegenwoordigers uit het veld.

  • Tijdens een brede bijeenkomst vanuit het lokale sportakkoord is een interactieve workshop gedaan om de mening van inzichten van ruim 50 stakeholders op te halen.

  • Thematische bijeenkomsten en gesprekken over leren bewegen, jeugdsport, ondernemend aanbod, kwetsbare doelgroepen en talentontwikkeling. Hierbij hebben in totaal ongeveer 60 stakeholders geparticipeerd.

• Toetsen

  Conceptversies van de beleidsnota zijn getoetst en van feedback voorzien door:

  • De initiële projectgroep, een aantal medewerkers uit andere domeinen binnen de gemeente, beleidsmedewerkers sport, de buurtsportcoaches en het CMT.

  • Deze conceptversie is vastgesteld in het college en ter inzage gelegd voor inwoners van de gemeente Emmen. Er zijn geen formele zienswijzen ingediend. De reacties hebben geleid tot enkele aanscherpingen in de tekst of vormen aandachtspunten bij de uitvoering van de nota.

• Besluiten

  • Na de periode van ter inzagelegging is de actuele conceptversie voorgelegd aan het college van B&W. In de collegevergadering van 30 juni 2026 is besloten om de gemeenteraad voor te stellen de beleidsnota sport en bewegen 2026-2030 “Samen actief in Emmen” vast te stellen. De raad heeft donderdag 24 september 2026 de nota vastgesteld.

• Bekendmaken

  • Na vaststelling door de gemeenteraad zal de nota worden bekendgemaakt en gedeeld op www.overheid.nl in een standaard, toegankelijke versie.

    Daarnaast is er ook een versie beschikbaar, die is opgemaakt in de huisstijl (boekje en digitaal).

---

1

Gemeente Emmen (2017). Kadernota sportief bewegen 2017-2030. Emmen: gemeente Emmen.

2

Bruins, M. & Zijl, M. (2019). Sportakkoord Emmen Beweegt!

Emmen: gemeente Emmen.

3

Geurink, N., Hoekman, R. & van Vugt, H. (2024). Sport in Emmen: bijsturen met kennis.  Rapport Rekenkameronderzoek Sport Emmen. Utrecht: Mulier Instituut.

4

Gemeente Emmen (2021). Strategienota Emmen. Ambities van Emmen voor de middellange termijn in een snel veranderende wereld. Emmen: gemeente Emmen.

5

Gemeente Emmen (2023). Erbij horen en meedoen in Emmen! Emmen: gemeente Emmen.

6

Gemeente Emmen (2025). Kadernota Economie. Duurzaam en veerkrachtig met impact.  Emmen: gemeente Emmen.

7

Gemeente Emmen (2025). Ontwerp Omgevingsvisie Emmen 2040 ‘Sterke stad, vitale dorpen, veelzijdig buitengebied’ (concept). Emmen: gemeente Emmen.

8

Pharos: Sociaal economische Gezondheidsverschillen (SEGV)

9

Movisie: Tips en belemmeringen bij versterken sociale netwerken van mensen in armoede | Movisie

10

Kenniscentrum Sport & Bewegen: Human Capital Model: Sporteffecten

11

Holt, N. L., Neely, K. C., Slater, L. G., Camiré, M., Côté, J., Fraser-Thomas, J., ... & Tamminen, K. A. (2017). A grounded theory of positive youth development through sport  based on results from a qualitative meta-study.International review of sport and exercise psychology, 10(1), 1-49.

12

Yperen, N. van (2019). Levenslessen. SportScience Blog.

13

Voorst van Beest, M. van (2021). Medeopvoeders in de vrije tijd.

Utrecht: Nederlands Jeugd Instituut.

14

Kenniscentrum Sport & Bewegen (z.d.). Argumenten voor een beweegvriendelijke omgeving. Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

15

Vanderbos, J., Hosper, K. & Loenen, T. van (2023). Leefomgeving en gezondheidsverschillen.  Utrecht: Pharos.

16

Kenniscentrum Sport & Bewegen (z.d.). Routekaart verduurzamen sport. ‘Succesvol verduurzamen  in de sportsector doe je zo’. Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

17

NOC*NSF (z.d.). Strategie duurzaamheid, toekomstbestendig sportplezier.

Arnhem: NOC*NSF.

18

Gemeente Emmen (2022). Beleidskader Vrijetijdseconomie 2022-2025. Waardevol toerisme - bestemming Emmen. Emmen: gemeente Emmen.

19

Wijn, C. & Ruis, A. (2025). Position paper en achtergronddocument recreatie en toerisme.

Den Haag: IPO.

20

Hover, P., Dijk, B., Breedveld, K., van Eekeren, F. J. A., & Slender, H. (2016). Creating social impact  with sport events. Utrecht: Mulier Instituut.

21

Arends, H. (2020). Hoe draagt lokaal sportbeleid bij aan lokale welvaart?

Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

24

Dool, R. van den (2023). Welke groepen mensen bewegen minder?

Utrecht: Mulier Instituut.

25

Trendbureau Drenthe: Sport- en beweegmonitor - Trendbureau Drenthe

26

Meliefste, J. & Jannink, B. (2024). Tekort aan groen in Nederlandse steden Onderzoek naar de verstening van Nederlandse gemeenten. Utrecht: Sweco / Natuur & Milieu.

22

Peters, N., Gerretsen, B. & Geijsen, T. (2020). De sociaaleconomische waarde van sporten en bewegen.  Rotterdam: Ecorys.

23

Pol, F. van der (2021). Wat levert sporten en bewegen op?

Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

27

Gemeente Emmen (2024). Cultuurnota 2025-2028 'Het verhaal van Emmen'.

Emmen: gemeente Emmen.

28

Nederlandse Sportraad (2024). Nederland, sta op! Maak dagelijks voldoende bewegen  vanzelfsprekend. Den Haag: Nederlandse Sportraad.

29

NOC*NSF (2022). Nederland: het sportiefste land ter wereld. Sportagenda 2032.

Arnhem: NOC*NSF.

30

Zes contexten waar bewogen kan worden: Beweegalliantie. Netwerk voor méér bewegen

31

Eldert, P. van (2025). Monitor sportuitgaven gemeenten. Gemeentelijke uitgaven aan sport in de periode 2017 tot en met 2023. Utrecht: Mulier Instituut.

32

Vereniging Nederlandse Gemeenten (2025). Raadgever Gemeentelijk sportbeleid.

Den Haag: VNG.

34

Berkel, K. van & Manickam, A. (2019). Wicked World. Systeeminnovatie voor complexe  vraagstukken. Groningen: Noordhoff Uitgevers.

35

ZonMW MOOI in Bewegen: Aan de slag met complexe maatschappelijke uitdagingen in de sport

33

Toekomst van Nederland: https://toekomstnederland2040.nl/

36

Collard, D. & Gutter, K. (2023). Sport en bewegen wordt te weinig ingezet in de gezondheidszorg. Kennis- en innovatiescan WP3. Utrecht: Mulier Instituut.

37

Stuij, M. & Pulles, I. (2023). Bewoners in aandachtswijken sporten minder.

Kennis- en innovatiescan WP1. Utrecht: Mulier Instituut.

38

Hover, P. & Eldert, P. van (2023). Betaalbaarheid van sport. Kennis- en innovatiescan WP6. Utrecht: Mulier Instituut.

39

Hoekman, R. & Schadenberg, B. (2023). Onderbenutting van sportaccommodaties.

Kennis- en innovatiescan WP5. Utrecht: Mulier Instituut.

40

Singh, A., Veldman, S. & Jonge, M. de (2023). Kinderen en jongeren bewegen minder en hun motoriek gaat achteruit. Kennis- en innovatiescan WP2. Utrecht: Mulier Instituut.

41

Balk, L. & Veldman, S. (2023). De maatschappelijke waarde van topsport is onvoldoende bewezen. Kennis- en innovatiescan WP4. Utrecht: Mulier Instituut.

43

Singh, A., Plompen, E., Veldman, S. & Heerschop, M. (2025). Beweegwijsheid: de basis voor een leven lang bewegen. Visiedocument. Utrecht: Mulier Instituut.

44

Bailey, R. (2021). Defining physical literacy: making sense of a promiscuous concept.

Sport in Society, 25(1), 163-180.

45

Rowe, N. F. (2015). Sporting capital: a theoretical and empirical analysis of sport participation determinants and its application to sports development policy and practice. International journal of sport policy and politics, 7(1), 43-61.

46

Hoyng, J. & Eck, M. van (2021). Model Beweegvriendelijke Omgeving (BVO-model).  Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen.

47

Sallis, J. F., Owen, N., & Fisher, E. (2015). Ecological models of health behavior.

Health behavior: Theory, research, and practice, 5(43-64).

48

Schipper-van Veldhoven, N. (2025). Sociale veiligheid en risicobeheersing in de georganiseerde sport: Een verantwoordelijkheid van het gehele systeem. Enschede: Universiteit Twente.

49

Hiemstra, A. (z.d.) Een écht inclusief GALA: bereikbaar of begoocheling?

Rotterdam: Pharos.

50

Gemeente Emmen (2023). Samen voor een sportief Emmen. IHP Binnensport 2023-2032.  Emmen: gemeente Emmen.

51

Indicator aantal sportaccommodaties per inwoner: Op de kaart: Sportaccommodaties | Sport en bewegen in cijfers

52

Indicator gemiddelde afstand tot sportaccommodaties: Op de kaart: Afstand tot sportaccommodaties | Sport en bewegen in cijfers

53

Indicator beweegvriendelijke omgeving: Op de kaart: Beweegvriendelijke omgeving | Sport en bewegen in cijfers