Gemeenteblad van Nijkerk
| Datum publicatie | Organisatie | Jaargang en nummer | Rubriek |
|---|---|---|---|
| Nijkerk | Gemeenteblad 2026, 466011 | beleidsregel |
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.
Officiële publicaties van de overheid.
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.
U bent hier:
| Datum publicatie | Organisatie | Jaargang en nummer | Rubriek |
|---|---|---|---|
| Nijkerk | Gemeenteblad 2026, 466011 | beleidsregel |
Beleidsregel voor instandhouden en verduurzamen van monumenten Nijkerk
Deze beleidsregel voor instandhouding en verduurzaming van monumenten Nijkerk is bedoeld om de monumentenzorg in de gemeente Nijkerk goed te regelen. De gemeente Nijkerk wil monumenteigenaren, planontwikkelaars en planuitvoerders helpen die aan de slag gaan met restauratie en verduurzaming van monumenten. Tegelijkertijd is de beleidsregel een toetsingskader bij vergunningaanvragen en mogelijk in situaties van toezicht en handhaving. Dat wil zeggen dat de Omgevingsdienst De Vallei vergunningaanvragen voor het college van burgemeester en wethouders (bevoegd gezag) beoordeelt op basis van deze beleidsregel. Daarmee geeft deze beleidsregel inzicht in hoe het bevoegd gezag op basis van de hierin opgenomen regels verschillende belangen, waaronder de monumentenzorg, afweegt bij het beoordelen van een aanvraag omgevingsvergunning. Tegelijkertijd helpt deze beleidsregel de gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (AOK) bij de beoordeling van plannen. Verder is het doel van deze beleidsregel om voor de monumentenzorg in Nijkerk tot een voorspelbare en samenhangende koers en handelwijze te komen.
In deze beleidsregel zijn de meest actuele uitvoeringsrichtlijnen voor een goede monumentenzorg verzameld. Daarbij is gebruik gemaakt van de kennis van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM). De richtlijnen helpen om restauratie- en verduurzamingswerkzaamheden op een goede manier uit te voeren, zodat de monumentale waarden zowel op korte als lange termijn behouden blijven. De richtlijnen bieden houvast bij de meest voorkomende situaties in de praktijk, maar zijn niet volledig.
Het restaureren of verduurzamen van een monument is altijd maatwerk. Geen monument is hetzelfde. Iedere bouwperiode kent zijn eigen bouwmaterialen met specifieke eigenschappen. Architecten hebben op unieke wijze gebouwen vormgegeven. En ook monumenteigenaren hebben hun eigen wensen en budget voor restauratie- en verduurzamingswerkzaamheden. Daarom zijn de richtlijnen in deze beleidsregel richtinggevend en kan er in specifieke gevallen onderbouwd van worden afgeweken. Dat geldt ook wanneer nieuwe inzichten of technieken betere oplossingen bieden.
Ook wordt de vergunningsprocedure voor monumenten toegelicht. Een handige vuistregel is dat regulier onderhoud waarbij materiaal, kleur, detaillering en het formaat van onderdelen gelijk blijven aan het bestaande, vergunningsvrij is. Zodra werkzaamheden leiden tot wijzigingen, is een omgevingsvergunning nodig. Neem bij twijfel altijd contact op met de erfgoedadviseurs van de gemeente.
De erfgoedadviseurs van de gemeente Nijkerk zijn het eerste aanspreekpunt voor monumenteigenaren en andere planmakers. Zij denken graag al in een zo’n vroeg mogelijk stadium mee. Zij zijn bereikbaar via erfgoed@nijkerk.eu.
Los van de juridische betekenis stellen wij nogmaals voorop dat deze beleidsregel vooral bedoeld is als hulpmiddel voor monumenteigenaren, planontwikkelaars en planuitvoerders.
In juridische zin gaat van beleidsregels binding uit voor het college van burgemeester en wethouders als bevoegd gezag. Dit betekent dat wij (en namens ons de omgevingsdienst) bij het toetsen van een aangevraagde omgevingsvergunning voor een rijks- of gemeentelijke monumentenactiviteit ons moeten houden aan deze beleidsregel.
In tegenstelling tot ‘”harde” voorschriften zoals wetgeving is het voordeel van deze beleidsregel dat sprake is van enige flexibiliteit. Onder bijzondere omstandigheden kan er door het bevoegd gezag van af worden afgeweken,
Hoofdstuk 1 Algemene uitgangspunten
In de monumentenzorg is een aantal algemene basisprincipes van toepassing. Deze basisprincipes vormen de basis van deze beleidsregel.
Historische bouwmaterialen, structuren en constructiewijzen hebben belangrijke monumentale en historische waarden. Deze waarden moeten zoveel mogelijk worden behouden, zodat de geschiedenis en ontwikkeling van het bouwen, de gebruikte materialen en het vakmanschap zichtbaar blijven. Door vervanging gaat die zichtbaarheid verloren.
Onderdelen of elementen worden in principe niet vervangen als ze, ondanks slijtage, hun functie nog vervullen en herstel mogelijk is. Als een onderdeel niet meer goed werkt, heeft deels vervangen of het toevoegen van een klein nieuw element de voorkeur boven volledige vernieuwing. Gebruik bij voorkeur altijd de ‘restauratieladder’ om te bepalen of u kiest voor behouden of vernieuwen.
Het onderhouden van onderdelen en materiaal staat voorop. Als dat niet meer kan, worden onderdelen gerepareerd. Het uitgangspunt hierbij is dat zo min mogelijk materiaal wordt vervangen. Wanneer reparatie geen optie meer is, kan er worden vernieuwd. Daarbij gaat de voorkeur uit naar kopiëren: het exact namaken van wat er is. Alleen wanneer de oorspronkelijke situatie onbekend is, kan imitatie worden toegepast: in dezelfde stijl werken, zonder het origineel exact te kunnen namaken.
Respecteer de ontwikkelgeschiedenis
De functie van een gebouw kan door de eeuwen heen veranderen. Of het gebruik is in de loop van de tijd veranderd. Denk aan de veranderende manier van boeren en de daarmee gepaard gaande inrichting van een stal. Deze ontwikkeling is door de verschillende tijdslagen aan een monument af te lezen. Zodoende vormt een gebouw een soort geschiedenisboek. Bij reconstructie wordt vaak teruggegrepen naar één tijdslaag (naar de eerste tijdslaag en worden elementen uit een latere tijd weggehaald omdat die niet oorspronkelijk zijn). Na zo’n reconstructie lijkt het of een gebouw of bedrijf geen ontwikkeling heeft doorgemaakt. Dit moet voorkomen worden.
De bestaande situatie is het uitgangspunt. Wanneer de bestaande situatie niet de oorspronkelijke situatie is, kan overwogen worden de oorspronkelijke situatie te herstellen. Dit kan alleen wanneer er geen historisch relevante onderdelen voor dit herstel worden verwijderd en wanneer uit bronnen bekend is wat de oorspronkelijke situatie was. In zo’n geval kunt u contact opnemen met de erfgoedadviseurs van de gemeente. Zij kunnen aangeven of er een vergunning nodig is en of een bezoek ter plaatse wenselijk is.
Toevoegingen en veranderingen aan monumenten zijn bij voorkeur omkeerbaar
Aanpassingen aan een monument moeten in principe weer ongedaan kunnen worden gemaakt, zonder schade aan te brengen aan de monumentale waarden. Dit principe heet reversibiliteit. Zo blijft het monument ook op de lange termijn beschermd.
Nieuw toe te passen materialen zijn passend bij het monument
Historische materialen en/of technieken zijn niet altijd goed combineerbaar met moderne materialen of technieken. Nieuwe materialen en technieken kunnen bijvoorbeeld chemisch of fysisch reageren op bestaande materialen, met schade als gevolg. Daarom heeft hergebruik van historische materialen vaak de voorkeur. Historische bouwmaterialen zijn onder andere bij het Historisch Bouwfragmentendepot van de Monumentenwacht Gelderland of bij andere aanbieders te koop.
Innovatieve materialen of technieken kunnen alleen worden toegepast wanneer ze aantoonbaar veilig en geschikt zijn voor gebruik bij monumenten. Ze mogen geen mechanische, fysische of chemische schade veroorzaken aan een monument.
Ingrepen in een monument vragen om maatwerk
Elke restauratie of verduurzamingsopgave is uniek. Een restauratie- of verduurzamingsplan begint met een bouwtechnische én cultuurhistorische analyse van de huidige situatie. Bouwtechnisch onderzoek maakt duidelijk welke gebreken een monument heeft. Uit cultuurhistorisch onderzoek met waardestelling wordt duidelijk welke onderdelen monumentale waarde hebben, waarom ze die waarde hebben en waar ze precies uit bestaan.
Een geslaagde instandhouding of verduurzaming van monumenten staat of valt met een zorgvuldige uitvoering. Het werken aan een monument vraagt om kennis en kunde. Wij raden dan ook sterk aan om te werken met bedrijven die zijn gecertificeerd door de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg of die zijn opgenomen in het register van de regionale kwaliteitsregeling Kennis en Kunde.
Hoofdstuk 2 Constructieve onderdelen
De hoofdconstructie vormt de ruggengraat van een monument. Het is essentieel voor de stabiliteit en zegt veel over de bouw- en gebruiksgeschiedenis van het gebouw. Daarom is het belangrijk dat deze constructie bij werkzaamheden niet wordt aangetast. Behoud en herstel van de bestaande constructie is het uitgangspunt.
Paragraaf 2.3 Dragend metselwerk
Dynamische (actieve) scheuren worden niet dichtgesmeerd, maar ingeboet, zodat de constructie stabiel blijft. De te gebruiken stenen en mortel moeten passen bij de fysische en chemische eigenschappen (hardheid, samenstelling) van de bestaande muur. Ongeschikte mortel of verkeerde stenen kunnen leiden tot een slecht herstel of extra schade.
De gevel is naast een beschermende schil tegen weersinvloeden ook een visueel statement dat de esthetiek en de stijl van de bouwtijd of de architect weergeeft. De vormgeving van de gevel is een manier om creativiteit en symboliek uit te drukken door middel van materialen, ornamenten en proporties. Daarom zijn zowel uiterlijke kwaliteiten als de technische staat van een gevel van groot belang voor de historische waarde en de beleving van een monument. Een zorgvuldige en terughoudende omgang met de gevel is daarom belangrijk.
Het behouden van een licht beschadigde voeg die nog goed functioneert, heeft de voorkeur boven het aanbrengen van een nieuwe voeg. Een voeg is slecht als deze niet meer waterwerend is. Een beperkte hardheid is geen reden om de voeg te vervangen. Pas als meer dan 50% van het voegwerk slecht is, mag het volledig worden vervangen. Het percentage geldt per gevel. Wanneer een kleiner deel is aangetast, maar wel sterk verspreid over de gevel, kan in overleg met de vergunningverlener soms de gevel toch volledig vervangen worden.
Het vervangen van het gehele voegwerk (per gevel) is vergunningsplichtig. Het vervangen van een klein deel van het voegwerk wordt gezien als regulier onderhoud en is vergunningsvrij, maar alleen als dezelfde hardheid en samenstelling als het bestaande wordt toegepast. Het is altijd handig om vooraf contact op te nemen met de vergunningverlener om samen te bepalen of een vergunning nodig is.
Natuursteen mag pas vervangen worden als herstel niet mogelijk is. Uitgangspunt is het behoud van natuurstenen onderdelen van monumenten, inclusief eventuele trappen en bordessen. De aard van de schade bepaalt de herstelmethode. Soms is het alternatief om het deel natuursteen op de plek om te draaien.
Bestaand pleisterwerk mag alleen volledig worden vervangen als meer dan 40% van het pleisterwerk slecht is, verspreid over de gehele gevel. In de overige gevallen moet pleisterwerk plaatselijk worden hersteld. Het geheel vervangen van het pleisterwerk is vergunningsplichtig. Het plaatselijk herstellen wordt gezien al regulier onderhoud.
Paragraaf 3.5 Houten gevels en gevelonderdelen
Het behoud van het bestaande materiaal en gevelbeeld staat voorop. Houten onderdelen mogen pas vervangen worden als gedeeltelijk herstel niet meer mogelijk is. De aard van de schade bepaalt welke manier van herstel passend is. Gedeeltelijke vervanging in combinatie met herstel gaat vóór volledig vervangen.
Gebruik van plaatmaterialen zoals multiplex, kunststof, kunststofverlijmde vezelplaten, mdf en vergelijkbare plaatmaterialen wordt niet toegestaan bij vervanging. Er behoort massief hout te worden toegepast, bij voorkeur van dezelfde houtsoort. Als dit niet beschikbaar is in de juiste kwaliteit, mag een houtsoort met vergelijkbare textuur worden gekozen.
Als duurzame vervanger van eerder veel gebruikte naaldhoutsoorten (zoals vuren, grenen, yellow pine) kan fijnjarig Oregon Pine worden gebruikt. Voor het herstel van houten elementen zoals dakgoten, windveren, dekplanken, gevel- en dakbeschoeiing, behoort massief hout te worden gebruikt. Vanuit het oogpunt van duurzaamheid is hiervoor ook Western red cedar toegestaan (FSC gecertificeerd).
Het veranderen van de kleur van een gebouw is vergunningsplichtig. Als de vergunningverlener akkoord gaat met de onderbouwing, bijvoorbeeld op basis van een kleurhistorisch onderzoek, dan gelden deze werkzaamheden als onderhoud. In dit geval is geen vergunning meer nodig. Schilderen in bestaande kleur is vergunningsvrij.
Paragraaf 3.7 Kozijnen, ramen en deuren
Voor het schilderen van kozijnen en deuren wordt verwezen naar paragraaf 3.6.
Kozijnen, ramen en deuren (en de detaillering daarvan) bepalen voor een groot deel de uitstraling van een monument. Ze bepalen de opbouw en verhoudingen van de gevel. Aan de binnenzijde beïnvloeden ze hoe een ruimte wordt beleefd. Kozijnen, ramen en deuren kunnen ook onderdeel zijn van de historische afwerking van een ruimte, zoals van omtimmeringen, lambriseringen, vensterbanken en binnenluiken.
Gedeeltelijk herstel heeft altijd de voorkeur boven vervanging. Het volledig vervangen van onderdelen die deels nog in goede staat zijn en dus hersteld kunnen worden, wordt niet toegestaan. Als minder dan 40% van een element is aangetast, kan het worden hersteld. Alleen de slechte delen worden vervangen. De herstelde onderdelen moeten overeenkomen met het oorspronkelijk en historisch juiste werk, wat betreft type, materiaal, detaillering en kleur.
Het kan voorkomen dat kozijnen, ramen en deuren op het moment van de aanwijzing tot monument niet meer origineel waren. Als materiaal, vorm, detaillering of kleur niet past bij het monumentale karakter van het pand, mogen deze onderdelen worden vervangen door historisch juiste exemplaren. Dit gebeurt altijd in overleg met de erfgoedadviseurs en moet goed worden onderbouwd. Dit is vergunningsplichtig.
Als vervanging nodig is, moet het nieuwe glas zoveel mogelijk overeenkomen met het oorspronkelijke glas. De afmetingen van het historisch raamhout (of ijzer, beton) en van de roeden mogen niet worden aangepast om nieuw glas te kunnen plaatsen. Het bestaande raamhout mag licht worden uitgefreesd om het glas passend te maken, maar dit mag nooit het uiterlijk van het raamhout veranderen. Roeden mogen niet worden verzwaard om dikker glas mogelijk te maken.
Het reinigen van gevels is in principe niet toegestaan. Onder reiniging wordt verstaan: het schoonmaken met water onder (hoge) druk, met of zonder toevoeging van fijne materialen of chemische middelen. Reiniging wordt niet toegestaan omdat dit direct schade kan veroorzaken aan de gevel. Daarnaast wordt door reiniging de buitenlaag van het gevelmateriaal poreuzer. Dit zorgt voor meer wateropname, een grotere kans op vorstschade en een snellere en diepere vervuiling van de gevel.
In uitzonderlijke gevallen kan met een vergunning reiniging met stoom onder lage druk (maximaal 3 bar) worden toegestaan. Dit is alleen mogelijk als vervuiling (organisch of chemisch) schade kan veroorzaken aan het metselwerk of natuursteen. Ook kan dit worden toegestaan als de gevel zo vervuild is dat volgens de erfgoedadviseurs de architectonische uitstraling grotendeels is verdwenen.
Het dak is een belangrijk onderdeel van het uiterlijk van een monument. De vorm en de constructie van het dak laten vaak zien welke bouwstijl, (plaatselijke) bouwmethode en materialen zijn gebruikt. Daarom dragen oorspronkelijke daken en dakbedekking sterk bij aan de historische waarde van een monument.
Het kan voorkomen dat sommige dakonderdelen bij aanwijzing als monument niet meer origineel waren. Als deze onderdelen door type, materiaal, detaillering of kleur niet passen bij het monumentale karakter van het gebouw, mogen ze worden vervangen door historisch juiste onderdelen. Dit gebeurt alleen in overleg met de erfgoedadviseurs. De historische juistheid moet worden onderbouwd én er mag geen waardevol onderdeel uit een latere bouwperiode verloren gaan. Let daarbij ook op materiaalsoort, kleur, type, afwerking, fabrikant of steengroeve. Voor deze vervanging is een vergunning nodig.
Bij het opnieuw leggen van de dakpannen worden de bestaande pannen en de nieuwe pannen in aparte dakvlakken gelegd. Als er veel oude pannen ontbreken, is het verstandig om één dakvlak volledig te dekken met de nog bruikbare oude pannen. Kies hiervoor bij voorkeur het meest zichtbare dakvlak, meestal aan de straatzijde.
Het aansmeren van pannen is alleen toegestaan bij noodherstel of voor het repareren van plaatselijke lekkages. Voor het aansmeren van de nok en hoekkepervorsten mag alleen gewapende kalkspecie worden gebruikt. De kalkmortel kan, als nodig, iets worden bijgekleurd. Het gebruik van portlandcement wordt niet toegestaan. Nokvorsten behoren van het weer af over elkaar te worden gelegd.
Bij vervanging van traditioneel bitumen mag gemodificeerd bitumen worden gebruikt. Sommige moderne bitumineuze producten, zoals ABP, kunnen in combinatie met regenwater een reactie veroorzaken die schadelijk is voor zink. Als zink in contact komt met deze bitumen, bijvoorbeeld bij goten, worden extra maatregelen geadviseerd, zoals het coaten van het zink.
Paragraaf 4.7 Goten en hemelwaterafvoeren
Bij de oudste bebouwing werden geen goten toegepast. Dit bleef ook lange tijd gebruikelijk bij sommige gebouwtypen, zoals agrarische en industriële bebouwing. Bij historisch gootloze bebouwing mogen daarom in principe geen goten en hemelwaterafvoeren worden aangebracht. Dat hoeft geen probleem te zijn, mits er voorzorgsmaatregelen worden getroffen om vochtproblemen, schade aan de gevel en wateroverlast te voorkomen. Voorbeelden hiervan zijn: het laten aflopen van het maaiveld van de gevel af, het aanleggen van drainage of het toepassen van een grindbed, gras of lage beplanting rond de plint.
Hemelwaterafvoeren worden uitgevoerd in zink, koper of lood. Waar nodig mag een gietijzeren of gietstalen ondereinde worden toegepast. PVC wordt in principe niet toegestaan, behalve wanneer dit materiaal origineel is (bijvoorbeeld bij Post 65-architectuur). PVC mag wel worden gebruikt voor ondergrondse aansluitingen op het riool.
Hoofdstuk 5 Monumentale (groen)aanleg
Er is sprake van een monumentale aanleg wanneer een (deel van een) terrein wettelijk is beschermd als monument. Vaak gaat het om ‘groen’ erfgoed, maar niet altijd. Voorbeelden zijn begraafplaatsen, parken, plantsoenen, landgoederen, boerenerven en waardevolle tuinen, stoepen of terrassen rond villa’s of woonhuismonumenten.
Het behoud van een monumentale aanleg richt zich op de manier waarop de verschillende onderdelen zijn ontworpen en met elkaar verbonden. Vaak bestaat er een duidelijke relatie tussen deze aanleg en de nabijgelegen, meestal monumentale, gebouwen of elementen. Het doel is om het karakter, de verhoudingen en de levendigheid van de aanleg te behouden door zorgvuldig beheer.
Het uitgangspunt is dat de oorspronkelijke monumentale aanleg behouden blijft. Het gaat daarbij om alles wat bij het ontstaan bewust is aangelegd en gerangschikt, zoals het authentieke plantmateriaal, de gebruikte plantensoorten, het plantverband, de verhoudingen, de paden en hun profielen, het type verharding, materiaal, detaillering en kleur.
Als het (plant-) materiaal slechts is aangetast door het niet onderhouden of verkeerd beheer, is herstel van de oorspronkelijke situatie het uitgangspunt. Als het (plant-) materiaal grotendeels is aangetast of verdwenen, is restauratie nodig of moet gekeken worden naar een nieuwe toevoeging of invulling. Bij restauratie wordt opnieuw gestreefd naar herstel van de oorspronkelijke, gewaardeerde situatie.
Nieuwe toevoegingen of aanpassingen zijn mogelijk, zolang de beheerder of eigenaar voldoende rekening houdt met de (tuin)historische waarden en de gebruiksgeschiedenis van de aanleg. Deze waarden blijven altijd het uitgangspunt voor wat er wel en niet kan en geven richting aan nieuwe ontwikkelingen. Kennis van het oorspronkelijke ontwerp is daarom noodzakelijk. Laat zo nodig een (tuin)historisch onderzoek uitvoeren.
Het kan voorkomen dat bij de aanwijzing als monument sommige onderdelen van de aanleg al niet meer origineel waren. Als deze onderdelen niet passen bij de monumentale uitstraling, mogen ze worden vervangen door historisch juiste onderdelen. Dit kan alleen als de historische juistheid goed wordt onderbouwd en zeker is dat hierdoor geen waardevolle elementen uit een latere ontwikkelingsfase verloren gaan.
Zorg ervoor dat de beheerders van groen erfgoed beschikken over voldoende en passende deskundigheid. Het beheer moet ook regelmatig worden uitgevoerd. Hoveniers die zijn aangesloten bij de Vakgroep van Erfgoedhoveniers doen aan deskundig en historisch verantwoord beheer. In Gelderland bestaat de kwaliteitsregeling Kennis & Kunde. In dit register van de Monumentenwacht Gelderland zijn ook ‘groene monumentenspecialisten’ opgenomen. Deze bedrijven hebben aangetoond dat zij voldoen aan verschillende kwaliteitseisen.
Bij het onderhoud van paden is het belangrijk dat de opbouw en het profiel behouden blijven. Dit gebeurt met hetzelfde materiaal, eventueel van ergens anders aangevoerd. Voorkom onnodige en niet-historische verhardingen van onverharde of half verharde paden. De historische vorm en afwerking van paden hangen samen met de tuinstijl, het gebruik, de bodem en de waterhuishouding.
Alle werkzaamheden binnen een beschermde aanleg die verder gaan dan gewoon onderhoud te zijn vergunningsplichtig. Hieronder vallen restauraties, reconstructies, wijzigingen en nieuwe toevoegingen of invullingen. Van gewoon onderhoud is sprake bij inboetwerk en kleinschalig herstel met hetzelfde (plant-)materiaal. Dit betreft onder andere dezelfde soort, kweekvorm, patroon verharding, materialen, details en kleur. Gewoon onderhoud is vergunningsvrij.
Het historische interieur bestaat uit de oorspronkelijke indeling van het gebouw én de bijbehorende oude onderdelen en afwerkingen.
De interieurstructuur is de basis van het gebouw. Het gaat om historische onderdelen die ruimtes vormen of scheiden, zoals wanden, vloeren, plafonds, gangen en trappenhuizen. Deze structuur laat zien hoe het gebouw vroeger werd gebruikt. Daarom is het belangrijk voor de monumentale waarde.
De historische interieurelementen zijn alle vaste onderdelen van de afwerking en inrichting die horen bij het oorspronkelijke uiterlijk. Voorbeelden zijn lambriseringen, tegelvloeren, trappen, stucwerk, terrazzoaanrechten, muurkasten, bedsteden en historisch behang.
Zowel de historische structuur als de waardevolle interieurelementen en afwerkingen moeten behouden blijven. Ze bepalen het karakter en de geschiedenis van het monument.
Paragraaf 6.2 Interieurelementen en afwerkingen
In de loop van de tijd zijn soms veranderingen in het interieur aangebracht. Deze latere onderdelen passen niet altijd bij de monumentale waarden en hebben vaak minder monumentale waarde. Ze mogen soms worden aangepast of verwijderd. Dit moet goed worden onderbouwd. Er mogen geen waardevolle onderdelen uit latere bouwfasen verloren gaan. Overleg hierover altijd met de erfgoedadviseurs. Controleer ook of een sloopmelding nodig is.
Hoofdstuk 7 Verduurzamingsmaatregelen
Zie ook het stappenplan voor verduurzaming in de bijlage 2 van deze beleidsregel.
Historische panden voldoen vaak niet aan de huidige wensen voor duurzaamheid. Daardoor kan de wens ontstaan maatregelen te treffen die energie besparen of comfort verbeteren. Bij monumenten is hierbij maatwerk nodig. Het is belangrijk dat de duurzame aanpassingen passen bij de monumentale waarden en de bouwfysische kenmerken van het gebouw.
Het verduurzamen van monumenten vraagt om een totaalaanpak. Maak daarom zoveel mogelijk een samenhangend verduurzamingsplan, omdat maatregelen invloed op elkaar hebben. Zo kan het isoleren van een historisch pand zorgen voor een andere vochtbalans. Daarom is het ook nodig om naar ventilatie te kijken.
Bij het kiezen van verduurzamingsmaatregelen zijn veel keuzes te maken. Gebruik hiervoor het Afwegingskader verduurzamen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Voor meer informatie over het verduurzamen van een monument kunt u ook het stappenplan voor verduurzaming in de publieksversie van deze beleidsregel raadplegen (zie onze website) en het strategische deel (Deel A) van het handboek Een warme jas voor oude huizen.
Het op een verkeerde manier na-isoleren van oude panden kan ernstige en blijvende vochtproblemen veroorzaken. Dit kan leiden tot schade aan het monument. Deze werkzaamheden vragen om bouwfysische kennis en een vakkundige uitvoering. Laat u daarom altijd adviseren door een specialist met ervaring in het isoleren van monumenten. Kijk hiervoor in het register van vakkundige aannemers en specialisten en op Monumenten.nl.
Geïsoleerde voorzetwanden aan de binnenzijde zijn vaak mogelijk. Het plaatsen van voorzetwanden mag alleen als hierdoor geen monumentale interieuronderdelen worden beschadigd of uit zicht verdwijnen. Denk hierbij aan historische lambriseringen, wandbespanningen, monumentale plafonds en plafondlijsten.
Als strijkbalken en strijkspanten te dicht bij de gevel liggen (<25 mm) is er soms te weinig ruimte voor isolatie. Ook monumentale plafonds kunnen het doorzetten van isolatie verhinderen. In zulke gevallen moet (plaatselijk) worden afgezien van isolatie. Een strijkspant of strijkbalk mag niet worden verplaatst en mag ook niet aan de koude kant van de isolatie terechtkomen.
Meer informatie over welke manier van na-isoleren in welke situatie mogelijk is, is te vinden in het online detailboek Een warme jas voor oude huizen.
De vorm, constructie, opbouw en het materiaal van een dak zijn bepalend voor hoe het gebouw eruitziet. Het dak vertelt iets over de bouwtijd, de bouwstijl, de bouwtechniek en de bouwgeschiedenis van het monument. Daarom heeft het dak een grote monumentale waarde.
Voor het na-isoleren van een dak zijn er twee opties: aan de binnenzijde of aan de buitenzijde. Of na-isolatie mogelijk is en op welke wijze, verschilt per monument. Het Afwegingskader verduurzamen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed kan helpen bij het maken van een keuze.
Bij isolatie aan de buitenzijde is het belangrijk dat het dak door de extra isolatie niet te hoog wordt. Dit mag het uiterlijk van het monument en de aansluitingen met andere dakelementen niet te veel veranderen. Bij isolatie aan de binnenzijde geldt dat bijzondere afwerkingen zichtbaar moeten blijven.
Meer informatie over welke manier van na-isoleren in welke situatie mogelijk is, is te vinden in het online detailboek Een warme jas voor oude huizen.
Paragraaf 7.2 Verwarming- en koelsystemen
Een warmtepomp haalt warmte uit de lucht, bodem of het grondwater. Deze warmte wordt gebruikt om een gebouw en/of het kraanwater te verwarmen. Sommige warmtepompsystemen kunnen ook koelen.
Voor het plaatsen van een warmtepomp zijn aanpassingen in het gebouw nodig. Bij luchtwarmtepompen is er meestal ook een buitenunit met warmtewisselaar en ventilator nodig. De buitenunit staat los op het erf of op een dak. Zo’n unit kan het uiterlijk van het gebouw of de tuin veranderen. Dit geldt ook voor installaties voor koeling, zoals airco’s. Deze zien er vaak hetzelfde uit als de buitenunit van een luchtwarmtepomp.
Er bestaan twee soorten luchtwarmtepompen: de split-systemen hebben een losse binnenunit en een losse buitenunit. Bij monoblock-systemen zit de binnen- en buitenunit in één apparaat. Dit systeem kan binnen of buiten worden geplaatst.
Een nieuw verwarmings- en/of koelsysteem behoort zorgvuldig te worden geplaatst en goed zijn ontworpen. Daarbij moet rekening gehouden worden met de monumentale waarden van het pand. Ook moet het reversibel zijn, oftewel het kan later weer worden verwijderd zonder blijvende schade aan het monument of de groenaanleg. Daarnaast mag het systeem het uiterlijk van het pand niet ontsieren.
Buitenunits die warmte en/of koude uit de lucht halen zijn mogelijk bij gebouwde monumenten als het dak of de dakbedekking niet zeldzaam of bijzonder is. Daarnaast is het van belang dat de unit bij voorkeur niet zichtbaar is vanaf de openbare weg. Verder moet de plaatsing reversibel zijn. Dit betekent dat de hele installatie later kan worden verwijderd zonder blijvende schade aan het gebouw. Dit geldt voor de hele installatie: buitenunit, kabels, leidingen, regelapparatuur, buffervat en boiler.
Voor het plaatsen van buitenunits geldt deze volgorde:
Als optie a niet mogelijk is, kan plaatsing op het dak of aan de gevel van een beschermd monument worden overwogen. Dit mag alleen als de unit niet zichtbaar is vanaf openbaar toegankelijk gebied en de gekozen plek het gebouw zo min mogelijk verstoort. Plaatsing op een plat dak heeft daarbij de voorkeur boven een schuin dak.
Paragraaf 7.3 Kierdichting, luchtdichting en ventilatie
Het dichten van (grote) kieren en het na-isoleren zorgt voor meer comfort en een lager energieverbruik. Deze aanpassingen kunnen er echter voor zorgen dat de vochtbalans in het monument verandert. Dit is vaak niet direct zichtbaar, maar kan op langere termijn schade veroorzaken aan het monument. Ook kan het binnenklimaat hierdoor ongezonder worden. Daarom is het belangrijk om te onderzoeken of extra ventilatie nodig is. Schakel hiervoor een specialist in die ervaring heeft met monumenten. Zie voor meer informatie Een warme jas voor oude huizen hoofdstuk 3, en het Afwegingskader verduurzamen onder het kopje Verbeteren.
Bij het na-isoleren van een monument en zeker bij het verbeteren van de kierdichting in ramen, deuren en kozijnen, behoort ook een ventilatieplan te worden gemaakt. Ventilatie kan soms op een natuurlijke manier, bijvoorbeeld door ramen weer bruikbaar te maken of een verdekt rooster in de gevel te plaatsen. Wanneer natuurlijke ventilatie niet voldoende is, kan mechanische ventilatie worden toegepast.
Paragraaf 7.4 Zonnepanelen en -collectoren
Zonnepanelen horen, net als zonnecollectoren en pvt-warmtepomppanelen, bij de belangrijkste maatregelen om zelf energie op te wekken. Een installatie behoort zorgvuldig te worden ontworpen en geplaatst. Daarbij wordt rekening gehouden met de monumentale waarden van het gebouw en met het uiterlijk.
Voor het plaatsen van zonnepanelen en -collectoren geldt deze volgorde:
Alleen als optie a en b niet mogelijk zijn, kan plaatsing op een zichtbaar dakvlak worden overwogen. Dit is alleen toegestaan als de visuele gevolgen niet te groot zijn. Plaatsing op een zichtbaar dak is niet passend bij iconische of beeldbepalende panden met een hoge visuele waarde. Bij industriële gebouwen kan het soms wel.
Zichtbare zonne-energie installaties worden niet toegestaan op hoofdgebouwen van buitenplaatsen. Ze worden ook niet toegestaan in de zichtassen van deze ensembles. Op ondergeschikte gebouwen kunnen zonnepanelen soms wel, als ze niet in een zichtas liggen en niet goed zichtbaar zijn vanuit de historische tuin of het park.
Er behoort altijd sprake te zijn van een zorgvuldig legpatroon. Plaats panelen tegen elkaar in een rustige vorm, zoals een rechthoek of vierkant. Zet ze ook allemaal in dezelfde (staande) richting. Houd afstand tot de dakranden, frontons, koepels, dakkapellen en schoorstenen. Plaats ze zoveel mogelijk in de onderste helft van het dak, behalve bij mansardedaken.
Hoofdstuk 8 Toelichting vergunningstraject
Voor de meeste activiteiten die in deze beleidsregel worden genoemd, is een omgevingsvergunning nodig. Regulier onderhoud is vergunningsvrij. Onder regulier onderhoud wordt verstaan:
Voorbeelden van vergunningsvrij onderhoud zijn schilderwerk in de bestaande kleur, het opstoppen van een rieten dak of het plaatselijk herstellen van metselwerk. Ook het vervangen van overduidelijke niet monumentale onderdelen, zoals een 25-jaar oude keuken zonder dat er wijzigingen plaatsvinden aan monumentale onderdelen, is vergunningvrij.
Wel gelden dan deze beleidsregels en de uitvoeringsrichtlijnen van stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg. Over het algemeen is de regel: plaatselijke herstelwerkzaamheden zijn meestal vergunningsvrij, vervangingen en werkzaamheden waarbij iets aan het monument verandert zijn meestal vergunningsplichting. Controleer daarom altijd vooraf of u een vergunning nodig heeft. Doe altijd de Vergunningscheck op het Omgevingsloket. Twijfelt u? Neem dan alstublieft contact op met de gemeente Nijkerk of de Omgevingsdienst De Vallei. Zo voorkomt u problemen achteraf.
Als u werkzaamheden uitvoert zonder verplichte omgevingsvergunning, dan kunnen de werkzaamheden worden stilgelegd. U moet alsnog een vergunning aanvragen en u mag pas verder na goedkeuring. In het uiterste geval kan een dwangsom worden opgelegd.
Hoe verloopt het vergunningstraject?
Heeft u plannen voor onderhoud, herstel of verduurzaming van uw monument? Neem dan alstublieft eerst contact op met de erfgoedadviseurs van de gemeente Nijkerk via erfgoed@nijkerk.eu. Zij denken met u mee, geven vaak al aan wat wel en niet mogelijk is en helpen om onnodige kosten en werk te voorkomen. Laat u daarnaast bij voorkeur adviseren door specialisten op het gebied van monumenten in stand houden en verduurzamen.
2. Planvorming en vergunning aanvragen
Voorafgaand aan een vergunningsaanvraag is het verstandig om een cultuurhistorisch onderzoek te laten uitvoeren, zeker bij complexere of grootschalige plannen. Dit kan bestaan uit een bouwhistorisch onderzoek, kleuronderzoek, tuin- of landschappelijk onderzoek, etc. Zo’n onderzoek laat zien welke monumentale waarden aanwezig zijn. Het maakt ook duidelijk waar kansen en risico’s liggen en helpt om plannen beter af te stemmen op het monument. Soms kan de gemeente zo’n onderzoek verplichten voordat een vergunning wordt verleend.
3. Optioneel: Indienen van aanvraag ‘Verken uw idee’ omgevingsvergunning
Heeft u concrete instandhoudings- of verduurzamingsplannen, maar twijfelt u of deze vergunningstechnisch mogelijk zijn? Dan kunt u een aanvraag ‘Verken uw idee’ indienen. Uw plannen worden dan beoordeeld met betrekking tot regelgeving, welstand en cultuurhistorie. Zo krijgt u helder wat mogelijk is. Voor deze aanvraag worden leges in rekening gebracht volgens onze legesverordening.
U vraagt een omgevingsvergunning aan via het Omgevingsloket.
Bij de aanvraag moet u duidelijk aangeven:
U kunt de aanvraag onderbouwen met (detail)tekeningen en plattegronden, foto’s van de bestaande situatie, historische foto’s, productinformatie en onderzoeksrapporten.
Vink bij de aanvraag “monumentenactiviteit’” aan, zodat duidelijk is dat het om een monument gaat.
Ook kunt u voorafgaand aan de “echte” aanvraag eerst een conceptaanvraag omgevingsvergunning indienen. Dit heeft als voordeel dat er dan bijvoorbeeld al gekeken kan worden of de aanvraag volledig is. Op die manier kan de kans op vergunningverlening worden vergroot en de procedure mogelijk worden versneld.
Wilt u werkzaamheden in fases uitvoeren? Vraag dan bij voorkeur één vergunning aan voor alle geplande werkzaamheden. Dit bespaart tijd en kosten. Let op, een vergunning is niet onbeperkt geldig. Vraag deze alleen aan als u de werkzaamheden ook echt gaat uitvoeren.
De kosten voor een vergunning hangen onder andere af van de bouwkosten, het type activiteit en of het plan afwijkt van het Omgevingsplan. Meer informatie vindt u in onze legesverordening en de bijbehorende tarieventabel.
De behandeling van een complete vergunningsaanvraag duurt meestal 8 tot 26 weken. Verlenging met 6 weken is mogelijk. Als er informatie ontbreekt, duurt de behandeling langer.
De Omgevingsdienst De Vallei beoordeelt namens het college van burgemeester en wethouders van Nijkerk de aanvraag onder andere op bouwtechnische aspecten en monumentenzorg.
Voor aanpassingen aan monumenten wordt advies gevraagd aan de Adviescommissie Omgevingskwaliteit. Deze commissie adviseert ook over welstand. Bij ingrijpende plannen voor een rijksmonument worden ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de provincie Gelderland om advies gevraagd.
Het college van burgermeester en wethouders besluit op basis van alle adviezen of u een vergunning krijgt. Pas na afloop van de bezwaartermijnen mag u beginnen met de werkzaamheden.
Burgemeester en wethouders kunnen onderdelen uit deze beleidsregel buiten toepassing laten of daarvan afwijken voor zover toepassing gelet op het belang van een goede monumentenzorg leidt tot een onbillijkheid van overwegende aard.
Deze beleidsregel treedt in werking de dag na publicatie.
Deze beleidsregel wordt aangehaald als: Beleidsregel voor instandhouden en verduurzamen van monumenten Nijkerk
Aldus besloten in de collegevergadering van 15 september 2026.
Burgemeester en wethouders van Nijkerk,
de secretaris,
de heer drs. J.G. de Jager
de burgemeester,
mevrouw T.T.E. de Jonge-Ruitenbeek
Bijlage 1: Stappenplan instandhouding
In het geval u onderdelen wilt herstellen in de oorspronkelijke staat, is het van belang om vooraf onderzoek te doen. Denk aan bouwhistorisch onderzoek, beeldonderzoek (bijvoorbeeld naar foto’s met oorspronkelijke roedenverdeling), kleurhistorisch of tuinhistorisch onderzoek. Ook als u andere wijzigingen wilt aanbrengen aan het monument kan de vergunningverlener vragen om een (bouw)historisch onderzoek.
Vraag een omgevingsvergunning aan. Soms is het handig om in één keer een vergunning aan te vragen voor meerdere onderdelen uit het onderhoudsplan. Dit bespaart legeskosten. In het geval de uitvoering nog niet precies duidelijk is, kunt u de vergunning beter opknippen. In geval van regulier onderhoud waarbij de kleur, het materiaal, de detaillering en formaat niet wijzigen, is een omgevingsvergunning meestal niet nodig. Daarnaast bestaat zoals hiervoor genoemd de mogelijkheid van het indienen van een conceptaanvraag omgevingsvergunning.
Bijlage 2: Stappenplan verduurzamen
We raden u ten sterkste aan gebruik te maken van een specialist met betrekking tot het verduurzamen van monumenten. U vindt specialisten op www.monumenten.nl.
Gebruik deze monumentale waarden, samen met de bouwtechniek van uw pand, bij het bepalen van de te nemen verduurzamingsmaatregelen. Maak hierbij ook gebruik van het Afwegingskader.
Stel op basis van het duurzaamheidsadvies een verduurzamingsplan op. Gebruik hierbij ook het detailboek ‘Een warme jas voor oude huizen’.
Werk het plan uit met die partij(en) en maak een kostenraming. Wacht met de uitvoering tot de omgevingsvergunning is verleend. Als u subsidie heeft aangevraagd voor de instandhouding van gemeentelijke monumenten, behoort u ook te wachten op de subsidiebeschikking voordat u start met de werkzaamheden.
Kopieer de link naar uw clipboard
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/gmb-2026-466011.html
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.