STAATSCOURANT
Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.
Regeling van het College voor Toetsen en Examens van 15 juni 2015, nummer CvTE-15.01452, houdende vaststelling van toegestane hulpmiddelen voor de centrale examens van de eindexamens en de staatsexamens VO in 2017 (Regeling toegestane hulpmiddelen voor de centrale examens VO 2017)
Het College voor Toetsen en Examens,
Gelet op artikel 2, tweede lid, aanhef en onderdeel g van de Wet College voor toetsen en examens;
Besluit:
Artikel
1

Hulpmiddelen
Bij de centrale examens 2017 zijn de algemene hulpmiddelen toegestaan, zoals vermeld in bijlage 1A voor het vmbo en bijlage 1B voor havo en vwo.
Artikel
2

Hulpmiddelen kandidaten met een beperking
Bij de centrale examens 2017 zijn met betrekking tot kandidaten met een beperking, bij toepassing van artikel 55 Eindexamenbesluit, Afwijking wijze van examineren, hulpmiddelen toegestaan, zoals vermeld in bijlage 2.
Artikel
3

Bekendmaking
De regeling zal met de bijlagen en toelichting in de Staatscourant worden geplaatst. De bijlagen kunnen ook geraadpleegd worden op Examenblad.nl.
Artikel
4

Inwerkingtreding
Deze regeling treedt in werking op 1 augustus 2016.
Artikel
5

Citeertitel
Deze regeling kan worden aangehaald als Regeling toegestane hulpmiddelen voor de centrale examens VO 2017.
Het College voor Toetsen en Examens,
de voorzitter,
P.J.J.
Hendrikse

BIJLAGE 1A BEHORENDE BIJ ARTIKEL 1 VAN DE REGELING TOEGESTANE HULPMIDDELEN VOOR DE CENTRALE EXAMENS VAN DE EINDEXAMENS EN DE STAATSEXAMENS VO IN 2017, VAN 15 JUNI 2015, NUMMER CVTE-15.01452.

Hulpmiddelen vmbo 2017
1.

Wat is er anders in 2017?
- • Ten opzichte van 2016 wijzigt er in 2017 niets bij de hulpmiddelen voor het vmbo. Zie echter de opmerkingen over het gebruik van woordenboeken moderne vreemde talen en Fries in paragraaf 3.2.
2.

Toegestane hulpmiddelen vmbo 2017
vak | leerweg | hulpmiddel
Alle vakken | Alle leerwegen | Basispakket, bestaande uit: – Schrijfmateriaal incl. millimeterpapier – tekenpotlood – blauw en rood kleurpotlood – liniaal met millimeterverdeling – passer – geometrische driehoek – vlakgum – elektronisch rekenapparaat (zie 3.4)
Alle schriftelijke examens | Alle leerwegen | Woordenboek Nederlands (zie 3.1)
Fries, Moderne vreemde talen | Alle leerwegen | Woordenboek naar en van de doeltaal; Engels: (op verzoek kandidaat) woordenboek Engels-Engels in plaats van Engels-Nederlands (zie 3.2)
Papieren cse’s Nederlands | Alle leerwegen | Voorbeeld briefsjabloon Nederlands (zie 3.3)
Frans | BB en KB | Computer
wiskunde | Alle leerwegen | Naast of in plaats van de geometrische driehoek: een windroos Roosterpapier in cm^2
nask 1, nask 2 | Alle leerwegen | Door CvTE goedgekeurd informatiemateriaal (zie 3.5)
muziek, dans, drama | GL, TL | Computer
cspe beroepsgericht en cpe beeldend | BB, KB en GL (cspe), GL en TL (cpe beeldend) | De informatie over de benodigde materialen, grondstoffen, gereedschappen en/of hulpmiddelen bij de praktische opdrachten van het cspe wordt elk jaar in de instructie voor de examinator meegedeeld. Het gebruik van een woordenboek Nederlands is bij deze praktische examens niet toegestaan
3.

Toelichting bij de tabel
3.1.

woordenboek Nederlands
Een eendelig verklarend woordenboek Nederlands is toegestaan bij alle schriftelijke examens; dus
NIET: bij cspe’s (ook niet bij de minitoetsen) en bij het cpe beeldend GL/TL
WEL: bij cse's beroepsgericht in de gemengde leerweg en bij het cse beeldend GL/TL
In plaats van het eendelig woordenboek Nederlands mag ook gebruik gemaakt worden van een woordenboek van Nederlands naar een vreemde taal (bijvoorbeeld naar de thuistaal van de kandidaat).
Een digitaal woordenboek is niet toegestaan.
Waar de spelling van het Nederlands wordt beoordeeld, zijn alleen schrijfwijzen volgens de huidige officiële spellingsregels toegestaan.
Het woordenboek kan een natuurlijk en vanzelfsprekend hulpmiddel zijn dat de kandidaat zekerheid verschaft bij een enkel woord; het kan ook leiden tot bijvoorbeeld tijdnood als een kandidaat zekerheidshalve te veel woorden opzoekt. Bij vakspecifieke termen kan het woordenboek ook aanleiding geven tot verwarring. Een voorbeeld: eentonigheid heeft in het vak muziek een betekenis die niet strookt met de beschrijving in een woordenboek. In situaties zoals het voorbeeld bij het vak muziek is de vakinhoudelijke omschrijving de geldige; voor een inhoudelijk afwijkende omschrijving worden geen punten toegekend, ook niet als de kandidaat deze omschrijving letterlijk aan het woordenboek heeft ontleend.
3.2.

woordenboek bij de moderne vreemde talen en Fries
In voorgaande jaren is gebleken dat scholen vragen hebben over wat ten aanzien van woordenboekgebruik mogelijk en toegestaan is.
Bij de moderne vreemde talen is een woordenboek doeltaal – thuistaal en thuistaal – doeltaal *) toegestaan.
Bij centrale examens met schrijfvaardigheid kan een woordenboek thuistaal – doeltaal de kandidaat behulpzaam zijn.
Bij centrale examens zonder schrijfvaardigheid is een woordenboek thuistaal – doeltaal niet zinvol maar ook niet verboden.
Een woordenboek doeltaal – thuistaal en thuistaal – doeltaal in één band is dus toegestaan.
Een digitaal woordenboek is niet toegestaan.
Voor Fries geldt ten aanzien van het woordenboekgebruik hetzelfde.
Bij het vak Engels mag het bevoegd gezag toestemming geven om een woordenboek Engels-Engels te gebruiken in plaats van een tweetalig woordenboek.
*) Voor de meeste leerlingen is Nederlands de thuistaal. Bij de centraal examens Frans is dus een woordenboek Frans – Nederlands en Nederlands – Frans toegestaan. Een kandidaat die Pools als thuistaal heeft mag in plaats van Frans – Nederlands kiezen voor een woordenboek Frans – Pools. 'Thuistaal' hoeft in dit verband niet letterlijk genomen te worden. Voorbeeld: Als Berbers de thuistaal is en een woordenboek doeltaal – Berbers is niet voorhanden, mag ook gekozen worden voor doeltaal – Arabisch.
3.3.

voorbeeld briefsjabloon Nederlands
Bij de centrale examens Nederlands GL/TL en in de papieren centrale examens Nederlands BB en KB komt een schrijfopdracht voor. Soms in de vorm van een brief die de kandidaat moet schrijven. De kandidaat mag bij deze examens een computer met tekstverwerker gebruiken, maar niet alle scholen bieden deze mogelijkheid. De kandidaten die het examen in een tekstverwerker maken hebben daarbij de toegang tot zogeheten briefsjablonen. Daarom wordt alle kandidaten de mogelijkheid geboden om een door het CvTE verstrekt voorbeeld van een sjabloon te gebruiken. Dit briefsjabloon is te downloaden via een link in de septembermededelingen.
3.4.

rekenmachine
Bij wiskunde KB en GL/TL, nask 1 KB en GL/TL, nask 2 GL/TL en bij de cspe’s GL voor bouw-breed, bouwtechniek-metselen, bouwtechniek-timmeren, bouwtechniek-schilderen en bouwtechniek- fijnhoutbewerking moet de rekenmachine naast de grondbewerkingen tevens beschikken over toetsen voor pi, x tot de y^e macht, x kwadraat, 1/x en sin/cos/tan in graden (en hun inversen). Bij de overige vakken en bij alle vakken BB zijn de grondbewerkingen optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen voldoende. Meer mogelijkheden mag, maar:
de rekenmachine mag niet één of meer van de volgende eigenschappen hebben: lichtnetaansluiting tijdens het examen, opladen tijdens het examen, schrijfrol, alarm of ander geluid, alfanumeriek (letters op scherm)*, grafieken weergeven, zend- of ontvanginstallatie.
Meerregeligheid van het scherm wordt in de criteria niet genoemd. Dit houdt in dat een meerregelige machine niet is verboden als hij aan de overige criteria voldoet. Wel is het zo dat de meerregelige machines mogelijkheden hebben die bij de eenregelige ontbreken, zoals het maken van tabellen. Bij de huidige centrale examens is niet gebleken is dat die extra mogelijkheden de kandidaat voordeel bieden.
Ook bij de digitale centrale examens is de rekenmachine een toegestaan hulpmiddel.
* Bedoeld is dat er geen teksten kunnen worden ingevoerd of uitgelezen, zoals bijvoorbeeld met de mobiele telefoon wel kan. De letters ‘sin’ als afkorting van sinus worden in dit verband dus niet als alfanumeriek beschouwd.
3.5.

informatieboek bij nask 1 en nask 2
Bij het centraal examen nask 1 in alle leerwegen en nask 2 in de gemengde en theoretische leerweg heeft de kandidaat op het centraal examen informatiemateriaal nodig. Goedgekeurd zijn:
Voor BB: BINAS vmbo-basis, informatieboek nask 1 (2^e editie, ISBN 978-90-01-80067-3)
Voor KB en GL/TL: BINAS vmbo-kgt, informatieboek voor nask 1 en nask 2 (2^e editie, ISBN 978.90.01.80069.7)
4.

Aanvullende opmerkingen:
4.1.

formules wiskunde
Bij de exameneenheid Meetkunde van het centraal examen wiskunde in BB, KB en GL/TL moet de kandidaat enkele oppervlakte- en inhoudsformules kunnen toepassen, de kandidaat hoeft deze formules echter niet te kennen (zie de syllabus). Bij de examens BB worden de formules vermeld in het examen bij de opgave(n) waarvoor en indien zij relevant zijn. De kandidaat moet eenvoudige meetkundige berekeningen (zoals de oppervlakte in een rechthoekige driehoek) ook kunnen uitvoeren zonder de bijgeleverde formule.
Bij de examens KB en GL/TL worden alle formules opgesomd in één tabel in het examen.
4.2.

computer
Bij alle schriftelijke examens is de computer toegestaan als schrijfgerei. De school kan dat toestaan voor alle kandidaten, kan het ook toestaan voor speciale groepen kandidaten bijvoorbeeld de dyslectische kandidaten. Als de computer als schrijfgerei wordt gebruikt, is het van belang dat kandidaten geen toegang hebben tot verboden hulpmiddelen (zoals een digitale atlas of een digitaal woordenboek), en moet ook o.m. de opslag (bijvoorbeeld uitprinten) worden geregeld. Op www.hetcvte.nl : HomePublicatiesOverig staan aanwijzingen voor scholen die de computer als schrijfgerei willen inzetten.
Bij elke inzet van de computer geldt tevens onverkort de lijst van toegestane hulpmiddelen. Met andere woorden: ook naast een computerexamen of voor een kandidaat die schrijft op de computer, is o.m. een (papieren) woordenboek toegestaan. Uit een kleine praktijkproef is gebleken dat deze op het eerste gezicht wellicht anachronistische oplossing goed uitvoerbaar is.
4.3.

noodzakelijk of toegestaan?
De lijst geeft een opsomming van de toegestane hulpmiddelen. Een kandidaat die bij een vak een voor dat vak toegestaan hulpmiddel gebruikt, is niet in overtreding. Een kandidaat die zonder het hulpmiddel aan het examen wenst deel te nemen, mag echter niet op grond van het ontbreken van het hulpmiddel de toegang worden ontzegd.
De mate waarin een toegestaan hulpmiddel ook noodzakelijk is, varieert tussen vakken, hulpmiddelen en kandidaten. Een feitelijk noodzakelijk hulpmiddel is de Binas bij nask 1 en nask 2: het lijkt niet aannemelijk dat een kandidaat alle informatie heeft gememoriseerd. Bij het verklarend woordenboek Nederlands is de behoefte en noodzaak kandidaat-afhankelijk: de een kent meer woorden dan de ander, de een heeft ook meer behoefte aan de zekerheid van het woordenboek dan de ander. Bij examens moderne vreemde talen zonder schrijfvaardigheid is een woordenboek naar de vreemde taal eigenlijk overbodig – het is slechts toegestaan om de regelgeving eenvoudig te houden (bij examens met schrijfvaardigheid is het immers weer wel zinvol), en ter voorkoming van veronderstelde rechtsongelijkheid ten opzichte van kandidaten die beschikken over beide delen in één band.
Door scholen wordt soms gevraagd of de school de hulpmiddelen ter beschikking moet stellen, of dat aan de kandidaat kan worden gevraagd ze mee te nemen. Dat is ter keuze aan de school.

BIJLAGE 1B BEHORENDE BIJ ARTIKEL 1 VAN DE REGELING TOEGESTANE HULPMIDDELEN VOOR DE CENTRALE EXAMENS VAN DE EINDEXAMENS EN DE STAATSEXAMENS VO IN 2017, VAN 15 JUNI 2015, NUMMER CVTE-15.01452.

Hulpmiddelen havo en vwo 2017
1.

Wat is anders in 2017?
- • In 2017 is bij zowel het centraal examen aardrijkskunde havo als vwo alleen de 54e druk van de Bosatlas toegestaan.
- • In 2017 is voor havo voor het eerst het nieuwe informatieboek ScienceData toegestaan bij de centrale examens van de vakken biologie, natuurkunde en scheikunde. Voor vwo is in 2017 ScienceData nog niet toegestaan.
- • In 2017 is voor havo én vwo bij vakken waar een grafische rekenmachine is toegestaan géén gewone rekenmachine toegestaan.
- • Alleen de in de Regeling genoemde grafische rekenmachines zijn nog toegestaan op havo. Dat betekent dat oudere types grafische rekenmachines, ook die eerder wel waren toegestaan, NIET meer toegestaan zijn in 2017. Op vwo zijn oudere types in 2017 nog wel toegestaan.
2.

Hulpmiddelen havo en vwo 2017
Vak | Havo en vwo
Alle vakken | Basispakket (zie 3.4)
Alle schriftelijke examens | Woordenboek Nederlands (zie 3.1)
Latijn, Grieks | Latijns resp. Grieks woordenboek (zie 3.2)
Fries, moderne vreemde talen | woordenboek naar en van de doeltaal; Engels: (op verzoek kandidaat) woordenboek Engels-Engels in plaats van Engels-Nederlands (zie 3.3)
Wiskunde A, B, C | – grafische rekenmachine (zie 3.5.2) – roosterpapier in cm^2
Biologie havo, Natuurkunde havo, Scheikunde havo | – goedgekeurd informatieboek: Binas 6e editie of Sciencedata
Biologie vwo, Natuurkunde vwo, Scheikunde vwo | – Goedgekeurd informatieboek: Binas 6^e editie
Aardrijkskunde | Door het CvTE goedgekeurde atlas voor het CE in 2017 is de Grote Bosatlas: – 54e druk voor vwo - 54^e druk voor havo
Economie, M&O | N.b.: grafische rekenmachine is ook in 2017 niet meer toegestaan
3.

Toelichting
3.1.

woordenboek Nederlands bij alle schriftelijke examens
Een eendelig verklarend woordenboek Nederlands is toegestaan bij alle schriftelijke examens.
In plaats van het eendelig woordenboek Nederlands mag ook gebruik gemaakt worden van een woordenboek van Nederlands naar een vreemde taal (bijvoorbeeld naar de thuistaal van de kandidaat).
Bij vakspecifieke termen kan het woordenboek aanleiding geven tot verwarring. Een voorbeeld: eentonigheid heeft in het vak muziek een betekenis die niet strookt met de beschrijving in een woordenboek. In situaties zoals het gegeven muziekvoorbeeld is de vakinhoudelijke omschrijving de geldige. Voor een inhoudelijk afwijkende omschrijving worden geen punten toegekend, ook niet als de kandidaat deze omschrijving letterlijk aan het woordenboek heeft ontleend.
3.2.

woordenboek bij klassieke talen
Bij Latijn en Grieks is een woordenboek toegestaan en een grammaticaoverzicht (in het woordenboek of los) zonder voorbeeldzinnen en toelichting op het gebied van de syntaxis. Niet toegestaan is een woordenboek dat specifiek is toegesneden op een auteur aan wiens werk de vertaalopgave ontleend is.
Bij Grieks is het woordenboek van Ch. Hupperts toegestaan inclusief het hierin opgenomen grammatica-overzicht en de alfabetische werkwoordenlijst. Ook is het toegestaan dit grammatica-overzicht en deze alfabetische werkwoordenlijst (als los boekje uitgegeven onder de naam Compendium) naast een ander Grieks woordenboek te gebruiken.
Bij Latijn is het woordenboek Latijn-Nederlands van H. Pinkster toegestaan inclusief het daarin opgenomen grammaticaoverzicht. Ook is het toegestaan dit als los boekje uitgegeven grammaticaoverzicht naast een ander Latijns woordenboek te gebruiken.
3.3.

woordenboek bij de moderne vreemde talen en Fries
In voorgaande jaren is gebleken dat scholen vragen hebben over wat ten aanzien van woordenboekgebruik mogelijk en toegestaan is.
Bij de moderne vreemde talen is een woordenboek doeltaal – thuistaal en thuistaal – doeltaal *) toegestaan.
Bij centrale examens met schrijfvaardigheid kan een woordenboek thuistaal – doeltaal de kandidaat behulpzaam zijn.
Bij centrale examens zonder schrijfvaardigheid is een woordenboek thuistaal – doeltaal niet zinvol maar ook niet verboden.
Een woordenboek doeltaal – thuistaal en thuistaal – doeltaal in één band is dus toegestaan.
Een digitaal woordenboek is niet toegestaan.
Voor Fries geldt ten aanzien van het woordenboekgebruik hetzelfde.
Bij het vak Engels mag het bevoegd gezag toestemming geven om een woordenboek Engels-Engels te gebruiken in plaats van een tweetalig woordenboek.
*) Voor de meeste leerlingen is Nederlands de thuistaal. Bij de centraal examens Frans is dus een woordenboek Frans – Nederlands en Nederlands – Frans toegestaan. Een kandidaat die Pools als thuistaal heeft mag in plaats van Frans – Nederlands kiezen voor een woordenboek Frans – Pools. 'Thuistaal' hoeft in dit verband niet letterlijk genomen te worden. Voorbeeld: Als Berbers de thuistaal is en een woordenboek doeltaal – Berbers is niet voorhanden, mag ook gekozen worden voor doeltaal – Arabisch.
3.4.

basispakket
Het standaard basispakket bij alle centrale examens bevat:
- – schrijfmateriaal inclusief millimeterpapier
- – tekenpotlood
- – blauw en rood kleurpotlood
- – liniaal met millimeterverdeling
- – passer
- – geometrische driehoek
- – vlakgum
- – elektronisch rekenapparaat
Bij de vakken waar een grafische rekenmachine is toegestaan, is ALLEEN een grafische rekenmachine toegestaan. Het is een kandidaat bij die vakken niet toegestaan de beschikking te hebben over een gewone rekenmachine.
3.5.

elektronische rekenapparaten
3.5.1

rekenmachine met basisbewerkingen.
Bij de vakken zonder grafische rekenmachine is een rekenmachine met basisbewerkingen voldoende. Niet toegestaan echter zijn rekenmachines met basisbewerkingen die:
- a.
op het lichtnet aangesloten moeten worden
- b.
tijdens het examen opgeladen moeten worden
- c.
geluidsoverlast bezorgen
- d.
zijn voorzien van een schrijfrol, alarminstallatie, dan wel zend- en/of ontvangstmogelijkheden
- e.
alfanumeriek zijn
- f.
grafieken kunnen weergeven in het afleesvenster
3.5.2

grafische rekenmachines
De toegestane grafische rekenmachines zijn:
- – Casio fx-9750GII, fx-9860GII (SD), fx-CG20
- – Hewlett Packard Prime
- – Texas Instruments 84 plus (C) (SE), 84 plus CE
- – Texas Instruments TI-Nspire CX (alleen de versie zonder CAS)
Op machines die over CAS-functionaliteiten beschikken (HP Prime), dient deze functionaliteit te worden geblokkeerd in de examenstand.
In machines met een SD-slot mag tijdens het CE geen SD-kaart zitten.
Oudere types dan de hier genoemde, ook die eerder wel waren toegestaan, zijn in 2017 NIET meer toegestaan op de havo. In 2017 zijn oudere types nog wel toegestaan op vwo, maar de kans bestaat dat sommige examenopgaven daarmee niet of minder goed te maken zijn.
Verder geldt het volgende:
- a.
Een grafische rekenmachine mag tijdens het examen niet op het lichtnet worden aangesloten of met andere apparatuur worden verbonden.
- b.
Het is een kandidaat niet toegestaan tijdens het examen gebruik te maken van de grafische rekenmachine van een andere kandidaat.
- c.
Het is niet toegestaan dat de kandidaat tegelijkertijd de beschikking heeft over twee (grafische) rekenmachines.
- d.
Tijdens de centrale examens wiskunde A, B en C dient het geheugen van de grafische rekenmachine te zijn geblokkeerd door een examenstand, dan wel te zijn gewist door een ‘reset’ van de gehele machine. Meer gedetailleerde informatie hierover ontvangt u via de Septembermededeling en/of Maartmededeling voor het betreffende examenjaar. Voor de meest recente informatie kunt u terecht op de websites van de verschillende fabrikanten: casio-educatie.nl, hp-prime.nl, education.ti.com/nederland.
3.6.

informatieboeken natuurwetenschappelijke vakken
Vanaf de examens in 2017 is op havo bij de vakken biologie, natuurkunde en scheikunde naast Binas 6e editie ook ScienceData toegestaan. Een kandidaat mag één van beide gebruiken. Op vwo is in 2017 alleen Binas 6^e editie toegestaan.
Voor Binas 6^e editie zijn errata uitgegeven. Zie voor deze errata de website Noordhoff Uitgevers (zoeken op ‘Binas errata’). Voor eventuele errata in ScienceData kunt u de website van uitgeverij Walvaboek raadplegen. Het is toegestaan deze errata in de betreffende informatieboeken te verwerken.
Andere wijzigingen mogen niet in het informatieboek worden aangebracht. Dat geldt ook voor het aanbrengen van (al dan niet beschreven) plakkertjes.
4.

Aanvullende opmerkingen
4.1.

computer
Bij alle schriftelijke examens is de computer toegestaan als schrijfgerei. De school kan dat toestaan voor alle kandidaten. De school kan het ook toestaan voor kandidaten met een beperking, bijvoorbeeld de dyslectische kandidaten. Als de computer als schrijfgerei wordt gebruikt is het van belang dat kandidaten geen toegang hebben tot verboden hulpmiddelen (zoals een digitale atlas of een digitaal woordenboek). Ook moeten o.m. de opslag en het printen vooraf zijn geregeld. Op www.hetcvte.nl staan aanwijzingen voor scholen die de computer als schrijfgerei willen inzetten.
Bij elke inzet van de computer geldt tevens onverkort de lijst van toegestane hulpmiddelen. Met andere woorden: ook naast een computerexamen of voor een kandidaat die schrijft op de computer, is o.m. een (papieren) woordenboek toegestaan.
4.2.

noodzakelijk of toegestaan?
De lijst geeft een opsomming van de toegestane hulpmiddelen.
De mate waarin een toegestaan hulpmiddel ook noodzakelijk is, varieert tussen vakken, hulpmiddelen en kandidaten. Een feitelijk noodzakelijk hulpmiddel is bijvoorbeeld de atlas bij havo en vwo: in opgaven wordt concreet naar kaarten verwezen en het lijkt niet aannemelijk dat een kandidaat alle kaarten voldoende heeft gememoriseerd.
Bij het verklarend woordenboek Nederlands is de behoefte en noodzaak kandidaat-afhankelijk: de een kent meer woorden dan de ander, de een heeft ook meer behoefte aan de zekerheid van het woordenboek dan de ander.
Door scholen wordt soms gevraagd of de school de hulpmiddelen ter beschikking moet stellen, of dat aan de kandidaat kan worden gevraagd ze mee te nemen. Dat is ter keuze aan de school.
Als bij een hulpmiddel tussen twee opties kan worden gekozen (bijvoorbeeld ScienceData en BiNaS bij de natuurwetenschappelijke vakken op havo en vwo), dan mag de kandidaat slechts één van beide gebruiken. Twee woordenboeken Nederlands of twee grafische rekenmachines zijn evenmin toegestaan.
4.3.

schoolexamen en centraal examen
De regeling legt de toegestane hulpmiddelen vast voor het centraal examen. Er is geen voorschrift dat bij alle schoolexamens van een vak dezelfde hulpmiddelen zouden moeten worden voorgeschreven als bij het centraal examen. De school kan gegronde redenen hebben om bijvoorbeeld vast te leggen dat bij kleinere toetsen in de moderne vreemde talen geen woordenboek is toestaan, of dat bij sommige toetsen in een vak met grafische rekenmachine volstaan moet worden met een eenvoudige grafische rekenmachine of dat zelfs helemaal geen rekenmachine gebruikt mag worden. De school kan omgekeerd ook bij schoolexamentoetsen hulpmiddelen toestaan die in het centraal examen niet zijn toegestaan.

BIJLAGE 2 BEHORENDE BIJ ARTIKEL 2 VAN DE REGELING TOEGESTANE HULPMIDDELEN VOOR DE CENTRALE EXAMENS VAN DE EINDEXAMENS EN DE STAATSEXAMENS VO IN 2017, VAN 15 JUNI 2015, NUMMER CVTE-15.01452.

Hulpmiddelen kandidaten met een beperking 2017
1.

Brochure met achtergrondinformatie
Sinds 2013 wordt door het CvTE jaarlijks bij het begin van het cursusjaar een brochure gepubliceerd over regels, levering en achtergronden bij het afleggen van het centraal examen en de rekentoets door leerlingen met een beperking. De actuele brochure voor het centraal examen 2017 en de rekentoetsen in dat schooljaar verschijnt in september 2016. De brochures van voorgaande jaren (zoals september 2015 voor het centraal examen 2016) bevatten relevante achtergrondinformatie ook voor de school die zich tijdig in het onderwijstraject op de hoogte wil stellen van mogelijkheden. Voor de exacte regels bij het centraal examen in 2017 geldt deze regeling met als achtergrond de brochure die in september 2016 verschijnt.
2.

Toegestane hulpmiddelen 2017
Ten behoeve van de toegankelijkheid van de school- en centrale examens voor leerlingen met een beperking kan de directeur op grond van artikel 55 van het Eindexamenbesluit aanvullende maatregelen treffen, die passen binnen de kaders van de examinering. Ten behoeve van de centrale examinering en de afname van de rekentoets biedt het College voor Toetsen en Examens aangepaste examens en toetsen aan met dezelfde eisen, die het mogelijk maken de eisen te toetsen bij kandidaten met een beperking. In deze bijlage wordt het aanbod van aangepaste examens en toetsen beschreven met de daarbij behorende afnameregels. Deze vallen onder, en binnen het kader van, de algemene regels in artikel 55 van het Eindexamenbesluit. De algemene regels zoals verwoord in dit artikel van het Eindexamenbesluit (onder andere omtrent tijdverlenging, melding aan de inspectie en aanwezigheid van een deskundigenverklaring) zijn ook van toepassing bij het gebruik van door het College voor Toetsen en Examens geleverde aangepaste examens.
Bij de rekentoets wordt, eveneens op grond van het Eindexamenbesluit, een aangepaste toets geleverd voor leerlingen met dyscalculie of ernstige rekenproblemen. De aanpassing gaat in deze toets verder dan de wijze van toetsing en heeft ook betrekking op een onderdeel van de eisen, te weten de beheersing van geautomatiseerde rekenregels.
2.1

Kandidaten met een visuele beperking
De centrale examens en de rekentoets worden door het CvTE op bestelling geleverd in een format dat zich leent voor de hulpmiddelen die door kandidaten met een visuele beperking worden gebruikt. Daarbij wordt het examen ook verder inhoudelijk geschikt gemaakt voor de kandidaat met een visuele beperking. Het aangepaste examen gaat vergezeld van een aangepast beoordelingsvoorschrift.
De directeur meldt in het kader van de bestelling van examens (voor 1 november voorafgaand aan het centraal examen) bij DUO via een speciaal bestelformulier de noodzaak van levering van een aangepast examen. Het CvTE neemt na ontvangst van de bestelling contact op met de school voor het noodzakelijke maatwerk. Als de noodzakelijke aanpassingen zouden moeten leiden tot een volledig herzien examen, kan het CvTE in plaats daarvan besluiten tot het aanstellen van een gecommitteerde die samen met de examinator van de kandidaat een vervangend mondeling afneemt. Dat zal in ieder geval gebeuren bij examinering van kunst (algemeen) op havo en vwo voor kandidaten met een visuele beperking.
Afhankelijk van de aard van het examen en van de visuele beperking kan meer dan een half uur tijdverlenging worden toegekend, tot maximaal dubbele examentijd. Aan kandidaten met een visuele beperking kan het gebruik van een digitaal woordenboek worden toegestaan als uit nader onderzoek blijkt dat de kandidaat beschikt over de voor het examen vereiste woordenschat. Als dat niet het geval is, is een digitaal woordenboek niet toegestaan maar kan de directeur een opzoekhulp inzetten. Bij de melding per 1 november voorafgaand aan het centraal examen meldt de directeur de wenselijkheid van een digitaal woordenboek en/of tijdverlenging van meer dan een half uur. Toestemming van het CvTE is vereist.
2.2

Kandidaten met een auditieve beperking
Voor kandidaten met een auditieve beperking levert het College voor Toetsen en Examens waar nodig een aangepast centraal examen. Dit is alleen van toepassing bij examens waarbij de computer wordt gebruikt, en waarbij sprake is van functioneel geluid, met name de digitale talenexamens en de examens kunst (algemeen) op het havo en vwo. Het is niet van toepassing op papieren examens of de rekentoets. Als voor een kandidaat met een auditieve beperking een aangepast digitaal examen gewenst is, meldt de directeur dit aan DUO in het kader van de bestelling van centrale examens voor 1 november van het schooljaar. DUO heeft voor deze melding een speciaal formulier. Als de aanpassing noopt tot een volledige herziening van het examen, kan het College voor Toetsen en Examens besluiten een gecommitteerde aan te wijzen. De examinator en gecommitteerde nemen in overleg een examen af dat past op de exameneisen en waarin rekening wordt gehouden met de beperking van de kandidaat.
2.3

Kandidaten met dyslexie
Voor kandidaten met dyslexie levert het College voor Toetsen en Examens het volgende:
Voor digitale examens (en de digitale rekentoets) een dyslexievariant waarin de mogelijkheid van spraaksynthese of ingesproken tekst is toegevoegd. Bij sommige examens en toetsen kan een afzonderlijke dyslexievariant overbodig zijn omdat de gesproken tekst of spraaksynthese standaard is toegevoegd.
Voor papieren examens, naar keuze van de directeur, waarbij de keuze per kandidaat kan verschillen:
- − een bestand (Daisy-CD) met de gesproken tekst van het examen (natuurlijke stem of spraaksynthese), te gebruiken naast een papieren examen in een Daisyspeler of op de computer.
- − een examenbestand in pdf geschikt voor spraaksynthese (tekst naar spraak via de computer); daarbij kan de kandidaat de tekst lezen op het scherm van een computer en tegelijkertijd desgewenst in spraak omzetten.
Als Daisy en spraaksynthese-pdf geleverd kunnen worden, bepaalt de directeur welke vorm voor de kandidaat geschikt is. Als de geschikte vorm in een tijdvak voor een examen niet geleverd wordt, moet worden voorzien in een voorlezer (individuele voorleeshulp). Daisy wordt niet voor elk examen in elk tijdvak geleverd.
Als een kandidaat, door een ernstige vorm van dyslexie, niet goed kan omgaan met een papieren woordenboek, kan de school een opzoekhulp inzetten. Het gebruik van een digitaal woordenboek is niet toegestaan. Wel toegestaan is een eenvoudige aanpassing om het opzoeken te vereenvoudigen, door het aanbrengen van simpele tabs per letter.
2.4

Kandidaten met kleurenblindheid
Voor kandidaten met kleurenblindheid worden geen aangepaste examens geleverd. Voor kleurenblinde kandidaten kan een opzoekhulp worden ingezet die op verzoek van de kandidaat de kleur van een door de kandidaat aangewezen vlakdeel benoemt, of een door de kandidaat aangewezen kleur aanwijst in examen of hulpmiddel. Dit is alleen noodzakelijk en toegestaan waar het examen kleuren bevat (beeldende vakken), of waar het hulpmiddel kleuren bevat (atlas bij aardrijkskunde havo en vwo, informatieboek natuurwetenschappelijke vakken). Het kleurgebruik in atlas en examens voor de beeldende vakken is zo intensief dat de kandidaat in een afzonderlijke ruimte dient te worden geplaatst. Voor het incidenteel aanwijzen of benoemen van een kleur in de informatieboeken voor de natuurwetenschappelijke vakken is plaatsing in een afzonderlijke ruimte niet nodig. In digitale examens is bij de constructie rekening gehouden met kleurenblinde kandidaten. Bij twijfel mag de kandidaat een beroep doen op bovengenoemde procedure.
2.5

Kandidaten met dyscalculie
Voor kandidaten met dyscalculie en voor kandidaten met ernstige rekenproblemen wordt een aangepaste rekentoets geleverd die niet bij elke opgave een beroep doet op de vaardigheden waarover deze leerlingen niet beschikken, met name de geautomatiseerde rekenvaardigheden zoals tafels van vermenigvuldiging. Deelname aan de toets is toegestaan op basis van een dossier zoals vermeld in het Eindexamenbesluit. Als het resultaat op deze toets gebruikt wordt bij de vaststelling van de uitslag, dan wordt op de cijferlijst vermeld dat aan deze toets is deelgenomen.
Bij de aangepaste rekentoets mag bij alle opgaven de rekenmachine worden gebruikt, een door het CvTE vastgestelde rekenkaart, en een eveneens door het CvTE vastgestelde formule- en eenhedenkaart. Als een school voor een leerling een afwijkende reken- of formulekaart wenst te gebruiken, behoeft dat de goedkeuring van het CvTE. Voor gebruik van een deel van de toegestane kaarten is geen toestemming nodig.
Kandidaten met dyscalculie die beschikken over een geldige verklaring, en kandidaten die rechtens deelnemen aan de aangepaste rekentoets, mogen ook bij centrale examens gebruikmaken van de rekenkaart. Gebruik van de aanvullende formule- en eenhedenkaart is niet toegestaan.
Kandidaten met dyscalculie die kiezen voor het afleggen van de standaard rekentoets mogen daarbij de rekenkaart gebruiken. Gebruik van de rekenmachine en van de aanvullende formule- en eenhedenkaart is niet toegestaan.
2.6

Kandidaten met een zware lichamelijke beperking
Als door een zware lichamelijke beperking de standaardvorm van het examen niet bruikbaar is, neemt de directeur contact op met het CvTE
Als de kandidaat door zijn beperking niet met een papieren woordenboek kan omgaan, kan de directeur bij het CvTE een verzoek indienen tot gebruik van een digitaal woordenboek. Dat zal worden toegestaan als uit nader onderzoek blijkt dat de kandidaat beschikt over de voor het examen vereiste woordenschat. Als dat niet het geval is, kan een opzoekhulp worden ingezet.
Afhankelijk van de aard van het examen en aard en zwaarte van de lichamelijke beperking kan meer dan een half uur tijdverlenging worden toegekend, tot maximaal dubbele examentijd. Toestemming van het CvTE is vereist.
2.7

Overige beperkingen
Indien de directeur van oordeel is dat de kandidaat redelijkerwijze aan de exameneisen kan voldoen, maar de wijze van examineren de toegankelijkheid belemmert en het aanbod van aangepaste examens en de overige mogelijkheden, waarover de directeur beschikt daarin niet voorzien, neemt hij contact op met het CvTE. Het CvTE kan na overleg met de school besluiten dat een andere aanpassing dan bovengenoemde toegestaan is binnen het kader van de exameneisen.
NB
Onder de mogelijkheden waarover de directeur beschikt, vallen indien relevant ook de tijdverlenging met criteria uit artikel 55 van het Eindexamenbesluit, en maatregelen zoals het apart zetten van een kandidaat. Voor aanpassingen die mogelijk de inhoud van het examen raken en waarin niet is voorzien met de standaardlevering, is contact met het CvTE vereist. Het is gewenst en mogelijk om zo tijdig mogelijk contact op te nemen, zodat in het onderwijs en het schoolexamen met de mogelijke aanpassingen rekening kan worden gehouden. Dat kan dus al bij het begin van de bovenbouw of zelfs bij de start van de schoolloopbaan.
Voor aanpassingen die niet de inhoud van het examen raken (zoals afname in een ziekenhuis) is geen toestemming van het CvTE, maar van inspectie vereist.

TOELICHTING BIJ DE REGELING TOEGESTANE HULPMIDDELEN VOOR DE CENTRALE EXAMENS VAN DE EINDEXAMENS EN DE STAATSEXAMENS VO IN 2017, VAN 15 JUNI 2015, NUMMER CVTE-15.01452.

Algemeen
Met deze regeling worden regels gegeven met betrekking tot de hulpmiddelen die gebruikt mogen worden bij het maken van de opgaven van de centrale examens van de eindexamens en de staatsexamens vwo, havo en vmbo in 2017.

hulpmiddelen
In bijlage 1A en 1B zijn de algemene hulpmiddelen opgenomen die zijn toegestaan bij de centrale examens 2017 voor respectievelijk vmbo en havo/vwo. In bijlage 2 zijn hulpmiddelen opgenomen met betrekking tot kandidaten met een beperking bij toepassing van artikel 55 Eindexamenbesluit, Afwijking wijze van examineren.

Basispakket hulpmiddelen
Naast het basispakket hulpmiddelen kan de kandidaat enkele hulpmiddelen meenemen die niet genoemd zijn, die op geen enkele wijze een relatie hebben met de exameneisen maar die wel functioneel (kunnen) zijn, zoals een puntenslijper, een markeerstift of een leesliniaal (loep). Hulpmiddelen die een relatie kunnen hebben met exameneisen, zijn niet toegestaan. Daaronder vallen onder andere tekensjablonen en spellingkaarten. Hulpmiddelen die geen relatie tot de exameneisen hebben maar geen enkele examenfunctie dienen, dienen te worden geweerd niet omdat daardoor de exameneisen worden aangetast maar omdat de ontstane onoverzichtelijkheid kan leiden tot een indirecte aantasting van exameneisen. Bij twijfel of een specifiek hulpmiddel een relatie tot de exameneisen heeft, wendt de school zich tot het CvTE.
Het College voor Toetsen en Examens,
de voorzitter,
P.J.J.
Hendrikse