Vergaderjaar 2025–2026 Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Kamerstukken 36 945 XIII Jaarverslag en slotwet van het Ministerie van Economische Zaken 2025 Nr. 1 JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN (XIII) 2025 Ontvangen 20 mei 2026 GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 3.117,5 mln. Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 573,8 mln. A. ALGEMEEN 1. Aanbieding jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal. Hierbij bied ik, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) over het jaar 2025 aan. Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Economische Zaken decharge te verlenen over het in het jaar 2025 gevoerde financiële beheer. Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur op grond van artikel 7.14 van de Comptabiliteitswet 2016 een rapport op. Dit rapport wordt op grond van artikel 7.15 van de Comptabiliteitswet 2016 door de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de bevindingen en het oordeel van de Algemene Rekenkamer over:

1. het gevoerde begrotingsbeheer, financieel beheer, materiële bedrijfsvoering en de daartoe bijgehouden administraties van het Rijk;

2. de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het Ministerie van Financiën;

3. de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;

4. de totstandkoming van de niet-financiele verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;

5. de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag van het Rijk.

Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk voorgeschreven, stukken betrokken:

1. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2025;

2. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag samenhangt;

3. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;

4. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de in het Financieel jaarverslag van het Rijk, over 2025 opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten over 2025, alsmede over de saldibalans over 2025 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2016.

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen. Dechargeverlening door de Tweede Kamer Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering van De Voorzitter van de Tweede Kamer, Handtekening: Datum: Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal. Dechargeverlening door de Eerste Kamer Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering van De Voorzitter van de Eerste Kamer, Handtekening: Datum: Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën. De Minister van Economische Zaken en Klimaat, H. Herbert 2. Leeswijzer De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:

1. Opbouw jaarverslag;

2. Ondergrenzen toelichtingen;

3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens;

4. Groeiparagraaf;

5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering;

6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s..

1. Opbouw jaarverslag Dit jaarverslag bevat het beleidsverslag, een jaarrekening, en diverse bijlagen. Deze bevatten informatie over de in 2025 gerealiseerde beleidsresultaten en de budgettaire realisatiegegevens van EZ. Het onderdeel beleidsprioriteiten van het beleidsverslag betreft de verantwoording over de beleidsagenda uit de EZ-begroting 2025. Naast het macro-economisch beeld worden in het beleidsverslag de behaalde resultaten op de prioriteiten van EZ voor 2025 toegelicht. Dit gebeurt via de volgende blokken:

– Macro-economisch beeld;

– Ondernemingsklimaat en regeldruk;

– Een concurrerende economie;

– Een weerbare economie;

– Fysieke ruimte voor economie en regionaal economisch beleid;

– Een innovatieve economie;

– Een digitale economie;

– Goed functionerende markten;

– Europese en internationale samenwerking.

De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting 2025 (Kamerstuk 36 600 XIII, nrs. 1 en 2) en zijn conform de Rijksbegrotingsvoorschriften opgesteld (https://rbv.rijksfinancien.nl). Elk beleidsartikel bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belangrijkste instrumenten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het beleid in het afgelopen jaar. De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ. De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaten, de samenvattende verantwoordingsstaten inzake de agentschappen, de jaarverantwoordingen van de agentschappen, de saldibalans en de WNT-verantwoording. De volgende bijlagen zijn opgenomen: Toezichtrelaties en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT’s), Afgerond evaluatie- en overig onderzoek, Inhuur externen, Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer, Rapportage burgercorrespondentie en een lijst van afkortingen. 2. Ondergrenzen toelichtingen Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven, ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde begroting 2024 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de onderstaande tabel. Omvang begrotingsartikel (stand ontwerpbegroting) in € miljoen Beleidsmatige mutaties (ondergrens in € miljoen) Technische mutaties (ondergrens in € miljoen) < 50 1 2 => 50 en < 200 2 4 => 200 < 1000 5 10 => 1000 10 20 In sommige gevallen, waar politiek relevant, worden ook posten toegelicht beneden deze ondergrenzen. 3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens (kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende controlenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften 2026 (RBV). De controle van beleidsinformatie en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de RBV. 4. Groeiparagraaf Ingevolge het verzoek van de Tweede Kamer om bij het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2025 aandacht te besteden aan het thema ‘Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld’ wordt eenmalig in het Jaarverslag 2025 het Focusonderwerp FJR 2025 opgenomen als onderdeel van het beleidsverslag. 5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving, waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2026 en de Regeling agentschappen 2024. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agentschappen het baten-lastenstelsel. 6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s. Motie Schouw In juni 2011 is de motie Schouw c.s. ingediend en aangenomen (Kamerstuk 2010-2011, 21 501-20, nr. 537). Deze motie zorgt er voor dat de landspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen. In de landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie voor Nederland in 2023-2024 (COM(2023) 619 final) werd onder andere aanbevolen:

– De uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan, met inbegrip van het REPowerEU-hoofdstuk, aanzienlijk versnellen en ervoor zorgen dat de hervormingen en investeringen uiterlijk in augustus 2026 tot een goed einde zijn gebracht. De uitvoering van de cohesiebeleidsprogramma’s versnellen. In het kader van de tussentijdse evaluatie daarvan gericht blijven op de overeengekomen prioriteiten en het testen en proefdraaien van oplossingen ter beperking van de congestie op het elektriciteitsnet bevorderen, daarbij de kansen die het platform voor strategische technologieën voor Europa biedt om het concurrentievermogen te verbeteren, in overweging nemend (aanbeveling 2).

In dit jaarverslag van het Ministerie van Economische Zaken wordt op deze aanbevelingen als volgt ingegaan: beleidsartikel 1 (Goed functionerende economie en markten) voor de maatregelen van het Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan waar het ministerie uitvoering aan geeft en beleidsartikel 2 (Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei) voor de beleidsinstrumenten EFRO, INTEREG A en het Fonds voor Rechtvaardige Transitie binnen het cohesiebeleid. Landspecifieke afspraken HVP Op 4 oktober 2023 is het definitieve Nederlandse Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) goedgekeurd. Het Ministerie van Economische Zaken geeft uitvoering aan de volgende vier maatregelen: Health RI, Quantum Delta, AINed en Applied learning communities en Nationaal Onderwijslab AI. Zoals aangegeven werkt het kabinet hard aan de implementatie van het Herstel- en Veerkrachtplan (HVP). Nederland heeft in 2024 twee betaalverzoeken en in 2025 één betaalverzoek ingediend bij de Europese Commissie ter waarde van € 1,3 mld en € 1,2 mld respectievelijk € 551 mln. Alle drie de betaalverzoeken zijn inmiddels goedgekeurd. Het Ministerie van Economische Zaken was voor de drie betaalverzoeken verantwoordelijk voor de uitvoering en verantwoording van verschillende mijlpalen en doelstellingen en het borgen van de financiële belangen van de Unie voor de relevante maatregelen van het Ministerie van Economische Zaken. Motie Hachchi c.s. Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk 33 000 IV, nr. 28) brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch Nederland, uitgesplitst per instrument. Voor het opnemen van deze uitgaven in de budgettaire tabellen geldt een ondergrens van € 1 mln. De totale uitgaven (realisatie) van EZ voor Caribisch Nederland in 2025 bedroegen € 6,3 mln. Deze uitgaven zijn verdeeld over de beleidsartikelen 1 (€ 5,4 mln) en 2 (€ 0,9 mln).  B. BELEIDSVERSLAG 3. Beleidsprioriteiten Inleiding Het Ministerie van Economische Zaken (EZ) staat voor een innovatief en ondernemend Nederland en een sterke, weerbare economie, die iedereen kansen biedt. Het jaar 2025 stond voor EZ in het teken van geopolitieke opgaven, het verhogen van de productiviteit en het verminderen van de regeldruk voor ondernemers. Onze samenleving en het bedrijfsleven staan voor verschillende uitdagingen, zoals een aanhoudend tekort aan personeel, fysieke ruimte, stikstofruimte en toegang tot het stroomnet. Maar ook uitdagingen in het doorlopen van de energietransitie en de digitale transitie en de snel veranderende wereldorde.  Bedrijven en hun medewerkers hebben innovatieve ideeën voor maatschappelijke opgaven en doen investeringen waar we in de toekomst de vruchten van plukken, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid, veiligheid, klimaat en digitalisering. We willen een welvarend land blijven én een schonere en gezondere wereld doorgeven aan onze kinderen en kleinkinderen. Samen met de bestaande en nieuwe innovatieve bedrijven en organisaties bouwen wij aan een bloeiende economie van morgen. Juist ook om de transities waar we voor staan succesvol door te maken en onze kwaliteit van leven op peil te houden, is een sterke en productieve economie met vindingrijke ondernemers essentieel. Ondernemen moet daarom gewaardeerd worden en lonen. Macro-economisch beeld Ondanks de grilligheid van de geopolitieke omgeving en de onzekerheid die dit met zich meebrengt, heeft de Nederlandse economie ook afgelopen jaar veerkracht getoond en groeide deze gestaag door. De wereldwijde economie heeft minder last van de internationale handelsspanningen dan verwacht en de wereldhandel is zelfs aangetrokken. De Nederlandse economie profiteerde hiervan en groeide in 2025 met 1,9 procent.1CBS (2026). Economie groeit in vierde kwartaal 2025 met 0,5 procent De economie groeide met name door hogere overheidsbestedingen en toegenomen export, maar ook de consumptie van huishoudens zorgt voor een aanzienlijk deel van de economische groei. Het Centraal Planbureau (CPB) verwacht voor 2026 en 2027 een economische groei van respectievelijk 1,4 en 1,1 procent.2CPB (2026). Centraal Economisch Plan (CEP) 2026 De inflatie lag in 2025 in Nederland op 3,3 procent.3CBS (2026). Inflatie 3,3 procent in 2025 Dat is even hoog als in 2024, maar boven het gewenste niveau van 2 procent en boven het Europese gemiddelde.4Eurostat (2026). Annual inflation down to 1.9% in the euro area Dat komt hoofdzakelijk doordat de Nederlandse economie beter presteert dan de rest van Europa. De binnenlandse vraag naar producten en diensten ligt hoger dan het aanbod, waardoor de prijzen omhooggaan. Wel is de trend neerwaarts. CPB verwacht dat het inflatiecijfer langzaam daalt in 2026 (2,3 procent) en 2027 (2,1 procent).5CPB (2026). Centraal Economisch Plan (CEP) 2026 De sterke loongroei speelt een belangrijke rol bij de inflatie. De prijzen van diensten hangen immers nauw samen met de hoogte van de lonen. Mede door de krapte op de arbeidsmarkt stegen de cao-lonen in 2025 met 5 procent. Dat is lager dan in de twee jaren ervoor, maar wel een van de hoogste groeipercentages in de afgelopen veertig jaar. Gecorrigeerd voor inflatie zijn de lonen met 1,6 procent toegenomen in 2025.6CBS (2025). Cao-lonen stijgen in 2025 met 5,0 procent. De hogere lonen zorgden voor een toename van de koopkracht. Gemiddeld steeg de koopkracht met 1,0 procent in 2025 en de verwachting is dat voor 2026 de gemiddelde koopkracht stijgt met 1,4 procent en dat deze gelijk blijft voor 2027.7CPB (2026). Centraal Economisch Plan (CEP) 2026Het conflict in het Midden-Oosten zorgt echter voor grote onzekerheid over olie- en gasprijzen en daarmee ook over inflatie, koopkracht en economische groei. Hoewel de Nederlandse economie in 2025 goed heeft gepresteerd, staat het verdienvermogen op de lange termijn onder druk. Dit heeft verschillende oorzaken. Zo zullen er door de vergrijzing steeds minder mensen werken, terwijl we onze publieke voorzieningen zoals onderwijs en zorg, betaalbaar en van goede kwaliteit willen houden. De arbeidsproductiviteit – de toegevoegde waarde per gewerkt uur – moet daarom stijgen om ons welvaartsniveau te behouden of te verhogen. Maar dat is al jaren een moeilijke opgave. Tussen 1974 en 2013 steeg de arbeidsproductiviteit jaarlijks met gemiddeld 1,5 procent. In de afgelopen tien jaar was dat nog maar 0,2 procent per jaar.8Arbeidsproductiviteit Nederlandse economie in 2024 opnieuw gedaald | CBS In 2025 nam de arbeidsmarktkrapte af. Vraag en aanbod van arbeid komen langzaam meer met elkaar in balans. Desondanks blijft de spanning op de arbeidsmarkt in historisch perspectief hoog, zo is deze momenteel nog altijd vele malen hoger dan voor de coronapandemie en vinden veel bedrijven het nog moeilijk om aan geschikt personeel te komen. Naast de arbeidsmarktkrapte kampen bedrijven met andere knelpunten in de Nederlandse economie, zoals toegang tot het elektriciteitsnet, milieuruimte, en relatief hoge energie- en loonkosten. Deze factoren zorgen ervoor dat bedrijfsinvesteringen achterblijven, wat het verdienvermogen van Nederland op de lange termijn onder druk zet. Omdat bedrijven moeite hebben om in Nederland te groeien, worden ook het doorlopen van belangrijke transities, zoals de energie en digitale transitie, lastiger. Gegeven de verschillende schaarstes, is het voor de Nederlandse economie belangrijk dat innovatief ondernemerschap en de inzet van arbeidsbesparende technologie wordt gestimuleerd. Dit draagt bij aan een hogere productiviteit en helpt om onze groei en voorzieningen te behouden. Een hogere productiviteit zorgt ervoor dat we meer kunnen doen met hetzelfde aantal of minder mensen. Daarom werken we aan het oplossen van  problemen waar bedrijven tegenaanlopen, zoals regeldruk, voldoende fysieke ruimte om te ondernemen, en een overbelast elektriciteitsnet. Tot slot hangt de stand van de Nederlandse economie ook af van wat er in de rest van de wereld gebeurt. De geopolitieke grilligheid kan verder toenemen of vertraagd doorwerken in onze economie. Dat kan het vertrouwen van consumenten en bedrijven schaden, waardoor zij minder uitgeven. Nederland is afhankelijk van het buitenland via handel en investeringen. Hierdoor is de economie gevoelig voor wereldwijde schokken. Hoewel de directe handelsrelatie met de VS beperkt is, kunnen handelsbeperkingen de Nederlandse economie ook via indirecte kanalen raken, bijvoorbeeld als door heffingen de vraag naar Duitse eindproducten afneemt en daarmee ook de vraag naar Nederlandse halffabricaten. De onzekerheid hierover is flink toegenomen door internationale ontwikkelingen. Behalve risico’s biedt deze nieuwe situatie ook kansen. Zo zorgen Nederland en de EU onder andere via de handelsagenda en het versterken van samenwerkingsverbanden voor een schild tegen geopolitieke grilligheid, een springplank naar nieuwe afzetmarkten en groeikansen voor ons bedrijfsleven. Hiermee blijven we ons inzetten voor een concurrerende en weerbare economie zodat we onze kwaliteit van leven kunnen behouden. Productiviteitsagenda In september 2025 heeft het kabinet de eerste Productiviteitsagenda gepresenteerd, een pakket aan maatregelen om de afnemende groei van de arbeidsproductiviteit te doorbreken en de Nederlandse welvaart op de lange termijn veilig te stellen. De agenda richt zich op vijf gebieden: het versnellen van digitalisering en innovatie, het versterken van onze concurrentiekracht en het verminderen van de regeldruk, het verbeteren van de toegang tot bedrijfsfinanciering, het investeren in onderwijs en leven lang ontwikkelen, en het creëren van een meer dynamische arbeidsmarkt. Om de Productiviteitsagenda kracht bij te zetten is in 2025 besloten om de Productiviteitsraad op te richten, met de wettelijke taak om het kabinet jaarlijks te adviseren over concrete maatregelen om de productiviteit te verhogen. Deze onafhankelijke raad van experts vertaalt inzichten direct naar praktisch beleid voor zowel bedrijven als de publieke sector. Met de Productiviteitsraad ontstaat structurele aandacht voor ons verdienvermogen. Rapport Wennink Op 12 december 2025 werd het Rapport Wennink gepresenteerd, dat in opdracht van het kabinet is opgesteld. Het onafhankelijke advies geeft een vertaling van het Draghi-rapport, dat de toekomst van het Europese verdienvermogen schetst, naar de Nederlandse context. Wennink benadrukt het belang van productiviteit en waarschuwt voor een afbrokkelende economische basis en toenemende technologische irrelevantie. Hij roept op tot een structurele kentering: het doorbreken van randvoorwaardelijke barrières zoals het stikstofslot en netcongestie, en een focus op 4 maatschappelijke en economische domeinen – Digitalisering en AI, veiligheid en weerbaarheid, energie- en klimaattechnologie en life sciences en biotechnologie, om daarmee ons verdienvermogen in de toekomst zeker te stellen. Ondernemingsklimaat en regeldruk Met een aantrekkelijk ondernemingsklimaat zorgen we ervoor dat ondernemers kunnen doen waar ze goed in zijn: ondernemen. Dit vraagt onder meer om minder regeldruk, maar ook om toegang tot talent en financiering. Ondernemers verzilveren hierbij de kansen van transities door het bedenken van oplossingen om daarmee kennis, producten en diensten te verkopen. Nationale investeringsinstelling In 2025 is de verkenning naar de integratie van Invest-NL en Invest International afgerond. Het kabinet heeft besloten beide organisaties samen te voegen tot één krachtige investeringsinstelling die bijdraagt aan het verdienvermogen en de internationale positie van Nederland.9Kamerstuk 35 123, nr. 44 en Kamerstuk 35 123, nr. 47 Daarnaast dient de integratie als basis voor een eventueel verdere bouw van een nationale investeringsinstelling. EZ werkt hierbij samen met o.a. FIN en BZ als coördinerend ministerie. Het streven is dat uiterlijk op 1 januari 2028 de integratie zal plaatsvinden. OndernemersTop Op 15 december 2025 vond in Amersfoort de tweede OndernemersTop plaats. De urgentie om de randvoorwaarden voor het ondernemingsklimaat in Nederland te verbeteren is hoog. Zowel om ondernemen weer aantrekkelijk te maken als om onze brede welvaart, ook voor toekomstige generaties, in stand te houden. Naast de dialoog tussen overheid en ondernemers, stond de dag in het teken van het bedenken van oplossingen om de regeldruk te verminderen. Ook was er veel aandacht voor de vraag hoe de inzet van AI kan helpen onze werkcultuur te verbeteren en de arbeidsproductiviteit te verhogen. De tech-kampioenen van morgen Ten aanzien van het ondernemingsklimaat voor startups en scale-ups is op 23 september 2025 de kamerbrief «Bouwen aan de tech-kampioenen van morgen» gepubliceerd.10Kamerstuk 32 637, nr. 709 In deze brief is aangekondigd dat het Techleap-programma tot en met 2029 verlengd zal worden. Daarnaast zet het kabinet met een actieagenda in op beleidsinterventies («gamechangers») op het gebied van talent, financiering, kennistoepassing, ruimte en internationale markten. Hiermee wordt gewerkt aan de verbinding van het technologie- en innovatiebeleid aan innovatief ondernemerschap. Minder regeldruk voor bedrijven In 2025 is het wetsvoorstel voor de Instellingswet Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) aangenomen, waardoor het ATR vanaf 1 januari 2026 een permanente status en een breder mandaat heeft gekregen. Verder zijn in 2025 de resultaten van de eerste tranche van het Regeldrukreductieprogramma opgeleverd en zijn er 218 regels van de beoogde 500 geïdentificeerd die geschrapt of vereenvoudigd kunnen worden, zoals is aangekondigd in de Kamerbrief Ondernemingsklimaat van 5 september 2025.11Kamerstuk 29 515, nr. 706 Een concurrerende economie Met verstandig industriebeleid versterken we de positie van Nederland in mondiale waardeketens. Door het bouwen aan een concurrerende economie, leggen we het fundament voor een duurzaam verdienvermogen. Zo kunnen we ons hoge welvaartsniveau ook in een meer onzekere toekomst behouden. Industriebeleid met focus In 2025 heeft EZ het nieuwe Industriebeleid met focus gepubliceerd.12Kamerstuk 29 826, nr. 277 Hierin is aangekondigd dat het topsectorenbeleid per 1 januari 2025 wordt stopgezet. Het nieuwe geïntegreerde industrie- en innovatiebeleid focust op zes markten: halfgeleiders, biotechnologie, aan de Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie (DSII) gerelateerde groeimarkten, digitale diensten (met name AI), machinebouw en innovatieve chemie. Dit zijn markten die bovengemiddeld kunnen bijdragen aan ons toekomstig verdienvermogen, economische weerbaarheid en maatschappelijke uitdagingen. Op deze markten bouwen we integrale programma's ter versterking van deze markten. Semicon Board NL In 2025 heeft EZ de Semicon Board NL opgericht, waarin overheid en sector gezamenlijk beleidsaanbevelingen uitwerken tot 2035 voor concurrentievermogen, kapitaal, talent en weerbaarheid. Hiermee is een publiek-private strategische visie opgesteld, inclusief benodigde innovatie- en investeringsrichtingen. Een weerbare economie Door aandacht te hebben voor economische veiligheid, weerbaarheid en kritieke grondstoffen behouden we een gediversifieerde en stabiele economie die schokken kan opvangen. Zo verkleinen we de impact van geopolitieke risico’s en afhankelijkheden van kwetsbare toeleveringsketens en blijven onze essentiële voorzieningen beschikbaar. Grondstoffen In 2025 is het Nederlands Materialen Observatorium (NMO) gelanceerd als centraal kenniscentrum voor kritieke grondstoffen en materialen. Daaropvolgend is geïnvesteerd in pilots ter uitwerking van de mogelijkheden voor voorraadvorming van kritieke grondstoffen ten aanzien van militaire schepen en medische technologie. Hierop aansluitend is er voor strategische projecten een centraal contactpunt ingericht bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), een werkgroep opgezet met publieke financiers en heeft de Speciaal Vertegenwoordiger Nationale Grondstoffenstrategie gesprekken gevoerd met de industrie over opties de verwerkingscapaciteit voor kritieke grondstoffen te ontwikkelen.13Kamerstuk 32 852, nr. 395 Economische Veiligheid In 2025 heeft EZ een campagne gelanceerd om het kennisintensieve bedrijfsleven bewust te maken van mogelijke economische veiligheidsrisico's binnen hun bedrijf en handvatten mee te geven om die risico's te ondervangen. Daarnaast heeft EZ samen met VNO-NCW en MKB Nederland bijeenkomsten georganiseerd om met het brede bedrijfsleven te spreken over de impact van crises en/of militair conflict op de continuïteit van bedrijven en de economie. Vanuit haar sectorale verantwoordelijkheid is hierover ook specifiek met vitale partijen uit de digitale infrastructuur gesproken. Verder heeft het kabinet op 1 juli 2025 een overzicht aan de Tweede Kamer aangeboden van het beleid en de beleidsinstrumenten op het terrein van economische veiligheid.14Kamerstuk 30 821, nr. 302 Fysieke ruimte voor economie en regionaal economisch beleid Door bewust om te gaan met ruimte voor bedrijvigheid kunnen haven- en industriegebieden, bedrijventerreinen, campussen en kennisintensieve stedelijke gebieden ook in de toekomst bijdragen aan onze welvaart. Regionaal economisch beleid draagt bij aan een kwalitatieve leefomgeving waarin ondernemers kansen en ruimte krijgen om te groeien. Ruimtelijk Economische Visie In 2025 heeft EZ de Ruimtelijk Economische Visie gepubliceerd.15Kamerstuk 34 682 nr. 229 Met de Ruimtelijk Economische Visie richt het kabinet zich op het bieden van voldoende ruimte voor een dynamische en weerbare economie. Dit doen we door de ruimtelijke randvoorwaarden te borgen waarbinnen de economie zich kan ontwikkelen. De visie geeft richting aan het ruimtelijke economische beleid van het Rijk en vormt een belangrijke bouwsteen voor de economische aspecten van de nieuwe Nota Ruimte. Versterking economische ontwikkeling en energie-infrastructuur Caribisch deel van het Koninkrijk In 2025 is gewerkt aan versterking van duurzame groei in het Caribisch deel van het Koninkrijk. Voor Aruba en Curaçao wordt de komende jaren circa € 116 mln geïnvesteerd in modernisering van de energie-infrastructuur.16Kamerstuk 36 800 IV, nr. 29 De Caribbean Climate & Energy Conference (CCEC) bracht regionale overheden, bedrijven en kennisinstellingen samen om de aanpak van klimaatverandering te versnellen en de samenwerking te versterken. Op Bonaire is het ondernemersprogramma ‘The Next Step’ gelanceerd om lokale ondernemers te ondersteunen in professionalisering en groei. Samen dragen deze activiteiten bij aan economische weerbaarheid en energietransitie. Impulsaanpak Winkelgebieden Via de Impulsaanpak Winkelgebieden zijn 44 gemeenten ondersteund. De afgelopen jaren is met € 88 mln subsidie ruim € 500 mln aan lokale investeringen gemobiliseerd. Hierdoor is 135.000 m² winkelruimte onttrokken en zijn circa 5.000 extra woningen gerealiseerd. Dit draagt bij aan compactere en levendigere binnensteden. Daarnaast wordt de komende jaren € 78 mln geïnvesteerd in de verbetering van de openbare ruimte, gericht op toegankelijkheid en klimaatbestendigheid. Ruim 80 gemeenten hebben uiteindelijk een aanvraag gedaan, waarvan ongeveer de helft gehonoreerd kon worden. Een innovatieve economie Met het aanwakkeren van investeringen in onderzoek, ontwikkeling en technologie kunnen we oplossingen creëren voor maatschappelijke uitdagingen en blijven we concurrerend en productief. Zo kunnen we onze brede welvaart behouden en blijft Nederland ook in de toekomst behoren tot de innovatiekoplopers van de wereld. Kamerbrief 3%-actieplan In juli van 2025 is de Kamerbrief ‘Investeren in een weerbare en toekomstbestendige economie: het 3%-R&D-actieplan’ naar de Tweede Kamer verstuurd.17Kamerstuk 33 009 nr. 165 Het actieplan benadrukt de urgentie om toe te werken om 3% van het bruto binnenlands product te investeren in R&D en schetst 9 beleidsopties die hieraan bijdragen. Deze beleidsopties dragen bij aan het 1) stimuleren van bestaande bedrijven om meer aan R&D te doen, 2) het stimuleren van nieuwe R&D-intensieve start- en scale-ups en 3) een beter vestigingsklimaat om R&D-investeringen uit het buitenland aan te trekken. Onderdeel van het actieplan zijn onder andere een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), een nationale investeringsinstelling, inzet op technisch talent en structurele middelen voor Europese cofinanciering. Over deze onderdelen dient het nieuwe kabinet nog tot een besluit te komen. Ministeriële Conferentie (MC25) European Space Agency (ESA) De 23 lidstaten van de ESA spreken elke 3 jaar met elkaar af hoeveel ze gezamenlijk investeren in ruimtevaart. De gezamenlijke inschrijvingen van ESA-lidstaten bedragen € 22,3 mld voor de periode 2026–2028, een aanzienlijke stijging ten opzichte van de vorige conferentie in 2022 (ca. € 17 mld). Voor Nederland was de inschrijving in de periode 2023-2025 ca. € 320 mln, met daarnaast een incidentele ophoging van € 53,6 mln. Het kabinet heeft op de ESA MC2025 bekendgemaakt dat het de komende 3 jaar (2026-2028) € 450,3 mln in Europese ruimtevaartprogramma’s investeert. Het bedrag kent een incidentele verhoging van EZ en het Ministerie van Defensie van in totaal € 109 mln ten opzichte van de eerder in oktober 2025 aangekondigde inzet.18Kamerstuk 24 446, nr. 99 De extra steun versterkt de bedrijven en kennisinstellingen in Nederland, inclusief ESTEC, het technologische hoofdkwartier van ESA in Noordwijk. PIXEurope Het consortium PIXEurope, gefinancierd vanuit onder meer EZ via het Nationaal Groeifondsprogramma PhotonDelta, bouwt een Europese innovatieve proefproductielijn voor fotonische chips in Eindhoven en Enschede. De publieke investeringen voor het Nederlandse aandeel in deze ‘proeffabriek’ komen in totaal op € 172 mln. Nederlandse bedrijven zoals Smart Photonics zijn betrokken om de proeffabriek te kunnen gebruiken. Fotonische chips maken het mogelijk om in de toekomst goedkopere, snellere en energiezuinige apparaten te bouwen. Die maken bijvoorbeeld eerdere diagnostiek van ziekten, veilige zelfrijdende voertuigen en een efficiëntere voedselproductie mogelijk. Een digitale economie We verzilveren de kansen van een digitale economie door de versterking van de digitale infrastructuur, het blijven stimuleren van digitale innovatieve toepassingen en het creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en (cyber)veilige digitale producten en diensten. Zo hebben burgers en bedrijven betere toegang tot digitale diensten en vergroten we de mogelijkheden voor ondernemers voor innovatie. AI-fabriek in Groningen In 2025 is de financiering rondgekomen voor een AI-fabriek in Groningen.19Kamerstuk 26 643, nr. 1424 Deze AI-fabriek bestaat uit een krachtige AI-supercomputer en een expertisecentrum waar kennis en samenwerking centraal staan. Het expertisecentrum gaat bedrijven, onderzoekers en overheden helpen om het maximale uit de supercomputer te halen en samen te werken aan innovatieve AI-modellen en slimme toepassingen. Eind 2025 is de subsidie toegekend aan het consortium dat dit project gaat realiseren.20Kamerstuk 26 643, nr. 1451 Digitale wet- en regelgeving In 2025 is de behandeling van diverse Europese digitale wet- en regelgeving gevorderd. Een belangrijke mijlpaal is de indiening van het voorstel voor de uitvoeringswet verordening cyberweerbaarheid (Cyber Resilience Act) op 22 december 2025.21Kamerstuk 36 875, nr. 2 Hierin worden cybersecurityeisen voor alle producten met digitale elementen geïntroduceerd. Dit wetsvoorstel verplicht producenten en leveranciers van producten met digitale elementen om deze digitaal veilig te ontwerpen, produceren en op de markt te brengen en met gratis updates veilig te houden tijdens de gebruiksduur. Daarnaast zijn in 2025 vorderingen gemaakt met de uitvoeringswet gigabitinfrastructuurverordening, de cyberbeveiligingswet (Cbw), de inwerkingtreding van de uitvoeringwet van de dataverordening en de implementatie van de AI-verordening. Cyberweerbaarheid bedrijfsleven In 2022 is besloten om het Digital Trust Center en het CSIRT-DSP (het nationale Computer Security Incident Response Team voor digitale diensten) te integreren met het Nationaal Cyber Security Center (NCSC), onderdeel van het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Het doel was om te komen tot één nationale cybersecurityorganisatie en hiermee verdere versnippering te voorkomen, één loket te creëren voor het bedrijfsleven (vitaal en niet-vitaal), en om krachten, expertise en middelen te bundelen. Eind 2025 was deze integratie succesvol afgerond en formeel een feit. EZ blijft opdrachtgever voor de wettelijke taken die zien op het bedienen van het niet-vitale bedrijfsleven. Goed functionerende markten Goedwerkend mededingingsbeleid is een essentiële randvoorwaarde voor de economie als geheel en het generieke vestigingsklimaat in Nederland. Ook in 2025 zette EZ zich ervoor in dat de concurrentie tussen bedrijven wordt geborgd, consumenten zoveel mogelijk waar voor hun geld krijgen en consumenten worden beschermd met moderne en toekomstbestendige consumentenregelgeving. Verminderen regeldruk bij aanbesteden In 2025 zijn stappen gezet om de regeldruk bij aanbesteden te verminderen. EZ heeft bij de evaluatie en herziening van de aanbestedingsrichtlijnen hiervoor voorstellen gedaan.22Kamerstuk 34 252, nr. 450 Zo is in een reactie op een brief van Eurocommissaris Sejourné het belang van versimpeling en vereenvoudiging van de aanbestedingsregels benadrukt en is samen met Duitsland een non-paper opgesteld.  Versterken van de interne markt  De interne markt vergt continu onderhoud. In 2025 is nationaal verder gewerkt aan het wegnemen van belemmeringen via de interne-marktactieagenda.23Kamerstuk 22 112, nr. 3437 In Europa heeft EZ de Europese horizontale interne-marktstrategie van mei 2025 succesvol beïnvloed. Belangrijke input was het non-paper dat is opgesteld samen met 12 andere lidstaten en het Nederlandse 10-puntenplan.24Kamerstuk 21 501-30, nr. 621 en Kamerstuk 21 501-30, nr. 630 Veel Nederlandse speerpunten komen terug in de Europese strategie, waaronder de aanpak van territoriale leveringsbeperkingen en e-commerce.25Kamerstuk 22 112, nr. 4096  Toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid In 2025 zijn de kaders voor toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid verder vormgegeven. Zo zijn twee mededingingsinstrumenten verder verkend: de Markt Remedie Bevoegdheid (voorheen: New Competition Tool) en de inroepbevoegdheid (gericht op fusies die onder de huidige meldingsdrempels vallen).26Kamerstuk 24 036, nr. 437 Voor het consumentenbeleid zijn de Nederlandse prioriteiten goed geland in de nieuwe EU Consumentenagenda, o.a. via een non-paper.27Kamerstuk 20 501-30 nr. 683  Europese en internationale samenwerking Door ook op Europees en internationaal niveau te blijven samenwerken met onze partners blijven we toonaangevend op onze beleidsterreinen. Ook vinden we oplossingen voor uitdagingen die we niet alleen kunnen aanpakken. Semicon Coalition In 2025 heeft EZ het initiatief genomen om in EU-verband een semicon-verklaring op te stellen en aan te bieden aan de Europese Commissie. Alle 27 lidstaten hebben de verklaring getekend.28Kamerstuk 21 501-30, nr. 680 De verklaring benadrukt het strategische belang van halfgeleiders voor de concurrentiekracht en veerkracht van de EU en bevat een gemeenschappelijk standpunt dat gericht is op het versterken van het EU-halfgeleiderbeleid als reactie op toenemende geopolitieke en geo-economische spanningen. In aansluiting hierop investeert Nederland € 230 mln via het IPCEI Advanced Semiconductor Technologies (AST) om de Nederlandse en Europese halfgeleiderketen te versterken. European Competitiveness Fund (ECF) Op 16 juli heeft de Europese Commissie, als onderdeel van het voorstel voor de nieuwe EU begroting 2028-2034, een voorstel gedaan voor een nieuw op te richten European Competitiveness Fund (ECF) met een voorgestelde budgettaire omvang van € 230 mld. Dit fonds is mede een reactie op de uitdagingen en aanbevelingen in het in september 2024 gepubliceerde Draghi-rapport over de toekomst van het Europees concurrentievermogen. Onder coördinatie van EZ is er een kabinetsinzet opgesteld en worden de onderhandelingen vanuit Nederland gecoördineerd om de Nederlandse inzet in Brussel uit te dragen. Dit fonds moet een belangrijke rol spelen in het aanpakken van de door Draghi geïdentificeerde uitdagingen tot 2034. D9 – Amsterdam declaration In 2025 heeft EZ de D9+ Top in Amsterdam georganiseerd waar ministers van 13 EU-lidstaten aanwezig waren die koploper zijn op het gebeid van digitalisering. Ook vicevoorzitter van de Europese Commissie Virkkunen, verantwoordelijk voor Technologische Soevereiniteit, Veiligheid en Democratie, was aanwezig. Aan haar is de D9+ Amsterdam verklaring overhandigd. Deze verklaring onderstreept het belang van een Europese investeringsstrategie voor digitale technologie om het concurrentievermogen en de strategische autonomie in Europa en Nederland te versterken. Tot slot In 2025 kwamen bij EZ verschillende grote uitdagingen samen. Vanwege een achterblijvende productiviteitsgroei en vergrijzing is ons toekomstig verdienvermogen geen gegeven. Om ook in de toekomst onze welvaart te behouden, moeten we stevig inzetten op hogere productiviteitsgroei.Die urgentie klinkt ook luid en duidelijk door in het rapport-Wennink. Er is een structurele kentering nodig volgens Wennink. EZ stuurt op een economie waarin de gehele samenleving kan meeprofiteren van duurzame economische groei, waarin het ondernemers- en investeringsklimaat aantrekkelijker wordt en waarin we de energietransitie goed doorlopen. Daarbij moeten we sturen in tijden van grote geopolitieke onzekerheid. Dat brengt de extra opgave met zich mee dat we bovenstaande uitdagingen moeten aangaan met voldoende aandacht voor weerbaarheid en economische veiligheid.     Realisatie periodieke rapportages / beleidsdoorlichtingen BD/PR/ Overig1BD = Beleidsdoorlichting; PR = Periodieke Rapportage; Overig = Overig onderzoek Thema Artikel(en) 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Kamerstuk BD Goed functionerende economie en markten 1 x Kamerstuk 30 991, nr. 37 PR Goed functionerende (digitale) economie en markten 1 Nog te starten PR Steun- en herstelbeleid Corona 2 en 3 x Kamerstuk 35 420, nr. 541 BD/PR Ondernemerschap 2 x x Kamerstuk 33 009, nr. 176 BD/PR Innovatiebeleid 2 en 3 x x Kamerstuk 33 009, nr. 176 Overig onderzoek Expertcommissie Evaluatiemethoden 1 t/m 4 x Durf te leren, ga door met meten Goed functionerende economie en markten:De beleidsdoorlichting van artikel 1 Goed functionerende economie en markten is afgerond en deze is in juni 2022 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 37). Goed werkende (digitale) economie en markten: De beleidsdoorlichting van artikel 1 Goed functionerende economie en markten is in 2022 afgerond. Een belangrijk deel van het digitale economie beleid is hierin meegenomen. Een ander deel, het ICT-innovatiebeleid, was betrokken in de doorlichtingen van artikel 2 en 3 van de EZK begroting in 2020. Inmiddels is een groot deel van het digitale economie beleid samengebracht op artikel 1 van de EZ begroting waarvoor conform de ontwerpbegroting EZ 2025 een synthese wordt voorzien in 2027. Steun- en herstelbeleid Corona: Dit beleid dient ter ondersteuning en herstel van het bedrijfsleven tijdens en na Covid-19. Hierbij is samen opgetrokken met FIN en SZW. De synthesestudie is in 2025 afgerond waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen. Ondernemerschap:Omdat het beleid onder artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeliep in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook zijn beantwoord (Kamerstuk 32 359, nr. 4 - bijlage Innovatieve Samenleving, april 2020), kwam de geplande reguliere beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen. In 2025 is een nieuw synthese onderzoek (Periodieke Rapportage) uitgevoerd voor het thema Ondernemerschap waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen. De Periodieke Rapportage Ondernemerschap is in samenhang met de Periodieke Rapportage Innovatiebeleid uitgevoerd en dit heeft geleid tot één gezamenlijke rapportage die begin 2026 is aangeboden aan de Kamer. Innovatiebeleid:Omdat het beleid onder artikel 3 Toekomstfonds met de taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeliep in de «Brede Maatschappelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook zijn beantwoord (Kamerstuk 32 359, nr. 4 - bijlage Innovatieve Samenleving, april 2020), kwam de geplande reguliere beleidsdoorlichting in 2020 te vervallen. In 2025 is een nieuw synthese onderzoek (Periodieke Rapportage) uitgevoerd voor het thema Innovatiebeleid waarvoor onderstaand een korte samenvatting is opgenomen. De Periodieke Rapportage Innovatiebeleid is in samenhang met de Periodieke Rapportage Ondernemerschap uitgevoerd en dit heeft geleid tot één gezamenlijke rapportage die begin 2026 is aangeboden aan de Kamer. De Expertcommissie evaluatiemethoden heeft in oktober 2022 het rapport «Durf te leren, ga door met meten» opgeleverd aan EZK over kaders en methoden voor de evaluatie van systeem- en transitiebeleid. Samenvatting afgerond onderzoek 2025: Synthesestudie Coronasteunmaatregelen (Steun- en herstelbeleid Corona) Twee jaar lang is financiële steun verleend aan bedrijven. Het steunpakket was als geheel doeltreffend en heeft bijgedragen aan het beperken van liquiditeits- en solvabiliteitsproblemen. De indirecte gevolgen hiervan zijn dat vraag- en aanboduitval in grote mate zijn voorkomen, waarmee economische groei snel is teruggebracht tot het groeipad van voor de crisis. De doeltreffendheid van liquiditeitssteun nam na verloop van tijd wel af. Ook heeft Nederland in internationaal perspectief veel en langdurig belastinguitstel verleend, terwijl dit na het eerste jaar nog weinig doeltreffend was. De steun was deels doelmatig door de omvangrijke budgettaire kosten en het optreden van neveneffecten. De maatregelen waren goed uitvoerbaar, met weinig gesignaleerd misbruik. Wel heeft er waarschijnlijk oneigenlijk gebruik plaatsgevonden. De kosteneffectiviteit was echter beperkt omdat de steun niet altijd in verhouding stond tot de geleden schade of noodzakelijk was om de pandemie door te komen. Ook heeft de steun de arbeidsdynamiek en bedrijvendynamiek tijdelijk verlaagd. Vanuit macro-economisch perspectief is de steun te lang voortgezet. Periodieke Rapportage Ondernemerschap Het thema Ondernemerschap omvat beleid met als doel om te zorgen voor een uitmuntend ondernemings- en vestigingsklimaat. Het ondernemerschapsbeleid is over het algemeen goed onderbouwd, sluit aan bij erkende falens en functioneert in de praktijk veelal (deels) doeltreffend en doelmatig. Zwakkere punten zijn de beperktere doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsonderdeel gericht op menselijk kapitaal. Dit komt vooral doordat ook andere ministeries arbeidsmarktprogramma’s ontwikkelen om het(zelfde) arbeidsaanbod te beïnvloeden en de inzet van EZ niet omvangrijk is. Daarnaast is de legitimatie van de meeste fiscale ondernemerschapsregelingen beperkt en gaan zij vaak gepaard met aanzienlijke neveneffecten. De ambitie om het Nederlandse ondernemings- en vestigingsklimaat tot de wereldwijde top te laten behoren wordt behaald, maar staat onder druk. De beleidsmix van EZ draagt waarschijnlijk bij aan een beter ondernemings- en vestigingsklimaat, maar belemmeringen elders schaden het. Periodieke Rapportage Innovatiebeleid. De strategische doelstelling van het innovatiebeleid is om bij te dragen aan innovatie en economische vernieuwing. Op de langere termijn wordt innovatie cruciaal geacht voor duurzame economische en welvaartsgroei. Er bestaat brede consensus dat innovatie kennisspillovers genereert en maatschappelijke uitdagingen helpt op te lossen en dat het innovatiebeleid hieraan veelal (deels) doeltreffend en doelmatig bijdraagt. Het beleid gericht op startups en scale-ups is goed onderbouwd maar heeft een duidelijkere afbakening en een schaalsprong nodig om meer impact te maken. Het beleid om Nederland een koploper van innovatie te maken slaagt, maar de 3%-doelstelling wordt (nog) niet behaald. Sectorspecifieke steun is economisch lastig te rechtvaardigen, maar kan vanuit strategische autonomie verdedigbaar zijn. Evaluaties tonen echter aan dat sectorondersteuning voordelen oplevert voor de betrokken sectoren, maar dat de doelmatigheid discutabel is en het effect op autonomie onzeker. Het innovatiebeleid is veelal generiek maar krijgt steeds meer een specifieke focus met risico op neveneffecten zoals verkeerde keuzes. Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen, zie het overzicht Ingepland en uitgevoerd onderzoek op rijksfinanciën.nl. Voor de realisatie van deze en andere grote (evaluatie)onderzoeken, zie bijlage 2 «Afgerond evaluatie- en overig onderzoek». Overzicht van risicoregelingen Art. Omschrijving Uitstaande garanties 2024 Verleend 2025 Vervallen 2025 Uitstaande garanties 2025 Garantieplafond Totaal plafond Totaalstand risicovoorziening Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei BMKB 1.166.512 291.086 365.768 1.091.830 758.900 195.250 BMKB-Corona 15.015 0 10.035 4.980 735.000 14.264 Garantie Ondernemings-financiering (GO) 198.908 18.585 75.963 141.530 200.000 53.560 GO-Corona 17.119 0 14.011 3.108 2.100.000 19.914 Groeifaciliteit 72.877 0 7.846 65.031 30.000 57.798 Klein Krediet Corona 11.922 0 10.418 1.504 250.000 11.641 Microkredieten 61.275 23.000 13.614 70.661 153.000 Garantie MKB-financiering 53.320 0 28.820 24.500 268.200 23.051 Maatwerk garanties 70.000 0 70.000 70.000 30.000 Totaal 1.596.948 402.671 526.475 1.473.144 988.900 3.576.200 Art. Omschrijving Uitgaven 2024 Ontvangsten 2024 Saldo 2024 Uitgaven 2025 Ontvangsten 2025 Saldo 2025 Mutatie risicovoorziening 2025 en (2024) Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei BMKB 16.830 16.950 120 13.078 18.083 5.005 11.892 (9.348) BMKB-Corona 2.180 209 ‒ 1.971 933 187 ‒ 746 ‒ 56.746 (-1.971) Garantie Ondernemings-financiering (GO) 4.421 4.421 6.080 6.080 ‒ 19.581 (2.632) GO-Corona 1.012 1.012 123 123 ‒ 136.877 (-4.738) Groeifaciliteit 8.615 2.067 ‒ 6.548 2.481 1.724 ‒ 757 ‒ 757 (-5.577) Klein Krediet Corona 1.182 85 ‒ 1.097 392 53 ‒ 339 ‒ 2.339 (-1.097) Microkredieten 337 337 282 282 Garantie MKB-financiering 455 455 325 291 ‒ 34 165 (354) Maatwerk garanties 0 0 30.000 Totaal 28.807 25.536 ‒ 3.271 17.209 26.823 9.614 Een risicovoorziening is een begrotingsreserve die altijd gekoppeld is aan een risicoregeling en wordt door het verantwoordelijke ministerie op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van Financiën aangehouden. In de tabel ‘Overzicht verstrekte garanties’ wordt met ‘totaalstand risicovoorziening’ het saldo van de betreffende begrotingsreserve ultimo 2025 bedoeld. In de tabel ‘Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties’ wordt met ‘mutatie risicovoorziening’ de storting (+) dan wel de onttrekking (-) aan deze begrotingsreserve bedoeld. Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei BMKB De BMKB biedt zowel banken als niet-bancaire financiers een borgstelling voorleningen aan midden- en kleinbedrijven (≤ 250 werknemers) voor zover deze bedrijven onvoldoende zekerheden kunnen bieden aan de bank. Het knelpunt dat met de BMKB wordt bestreden is het verschijnsel dat in de kern gezond MKB – met voldoende zicht op rentabiliteit en continuïteit – niet of onvoldoende in een kredietbehoefte kan voorzien door een tekort aan zekerheden (onderpand). Er is een begrotingsreserve (risicovoorziening) voor de BMKB waardoor een verevening mogelijk is van premie-inkomsten en schade-uitgaven over een reeks van jaren. De regeling is conjunctuurgevoelig (in tijden van krimp en recessie hogere verliezen) waardoor uitgaven en inkomsten kunnen fluctueren. Naast de BMKB heeft ook een BMKB-corona variant bestaan. Deze regeling is inmiddels gesloten en de uitfinanciering van de verplichtingen resteert nog.  Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) De garantieregeling GO is bestemd voor ondernemers die financiering willen aantrekken bij banken en is gericht op (middel)grote ondernemingen met substantiële activiteiten in Nederland en met bevredigende rentabiliteits- en continuïteitsperspectieven. De GO is voor nieuwe bankleningen en/of bankgaranties van minimaal € 1,5 mln en maximaal € 150 mln met een garantie van 50% door de overheid. De overheid deelt mee in de opbrengsten uit zekerheden. De GO kent een jaarlijks garantieplafond van € 200 mln. Uitgangspunt is dat de GO-regeling kostendekkend is. Een eventueel verschil tussen premieontvangsten, schades en uitvoeringskosten in enig jaar worden afgestort naar dan wel onttrokken aan de begrotingsreserve. De horizonbepaling voor de GO is 1 juli 2026. Tevens bestond er een Covid variant van de GO. De GO was tot en met juni 2022 verruimd met een GO-coronamodule (GO-C), met als doel te voorzien in de liquiditeitsbehoefte als gevolg van de coronacrisis. Deze regeling is inmiddels gesloten en er volgt nu nog uitfinanciering van de destijds verleende garanties. Groeifaciliteit De regeling Groeifaciliteit hielp bedrijven bij het aantrekken van risicodragend vermogen door garanties te geven op achtergestelde leningen verstrekt door banken en op aandelen verstrekt door participatiemaatschappijen aan ondernemingen. De groeifaciliteit verliep 1 januari 2025 en er resteerd alleen de uitfinanciering van de verleende garanties. Klein Krediet Corona (KKC) De garantieregeling KKC was voor kleine ondernemers met kredietaanvragen van € 10.000 tot € 50.000. Er is een begrotingsreserve voor de KKC en de horizonbepaling van de KKC was 1 juli 2022. Microkredieten Er zijn verschillende garanties afgegeven op leningen aan Qredits voor het ondersteunen van MKBers via kleine leningen. Qredits is afhankelijk van financiering vanuit verschillende partijen voor deze activiteiten. Er is in 2025 een nieuwe garantie van 50% afgegeven op een lening van de EIB aan Qredits van € 40 mln (inclusief overige kosten totaal € 23 mln). Dit komt naast een eerdere garantie verstrekt aan de Europese Investeringsbank van € 86,7 mln op de funding van Qredits met € 100 mln voor de verstrekking van micro- en MKB-krediet. Voor deze garantie ontvangt de Staat een premie. Daarnaast is een garantie van € 13,3 mln verstrekt aan de Council of Europe Bank (CEB) voor de funding van Qredits met een bedrag van € 16,6 mln. Een garantie van € 25 mln is verstrekt aan het BNG voor € 50 mln funding van Qredits. Garantie MKB-financiering In het kader van het aanvullend actieplan MKB-financiering van 8 juli 2014 heeft het Kabinet inmiddels € 268,2 mln aan garanties verstrekt om de funding van nieuwe aanbieders van MKB-financiering mogelijk te maken. Er is een begrotingsreserve voor de verevening van premie-inkomsten en schade-uitgaven. Maatwerk garanties De Staat heeft een maatwerkgarantie van € 70 mln afgegeven. Premieontvangsten worden in rekening gebracht ter compensatie voor het risico dat de Staat middels de afgifte van de garantie loopt. De premieontvangsten worden na aftrek van de uitvoeringskosten toegevoegd aan een risicovoorziening op de EZ-begroting. nr. Artikel omschrijving Leningnemer Huidig saldo Einddatum Totaalstand risicovoorziening 2025 Totaalstand mutatie volume risicovoorziening 2025 en 2024 1 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Microkrediet Ned (Qredits) 44.630 1-4-2045 nvt nvt 2 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Microkrediet Ned (SZW) 270 onbepaald nvt nvt 3 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Qredits 1.765 1-2-2026 nvt nvt 4 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen MARIN 6.807 1-1-2500 nvt nvt 5 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Provincie Limburg (voorheen LIOF Swentibold) 15.882 31-12-2023 nvt nvt 6 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Stichting Qredits Microfinanciering 47.500 15-6-2030 nvt nvt 7 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen B.V. Finance Continuïteit IHC 5.000 1-1-2500 nvt nvt 8 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Stichting Garantiefonds Reisgelden 77.077 8-4-2028 nvt nvt 9 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Stichting Qredits Microfinanciering Nederland 10.000 21-5-2028 nvt nvt 10 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A. 200 15-12-2026 nvt nvt 11 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Stichting Qredits Microfinanciering Nederland 5.000 1-4-2030 nvt nvt 12 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Smart Photonics Holding B.V. 60.000 20-2-2033 nvt nvt 13 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen PhiX B.V. 4.549 31-12-2033 nvt nvt 14 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen Regionale Ontwikkelingsmaatschappij InnovationQuarter B.V. 3.500 1-1-2500 nvt nvt 15 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen NOM MCPV 3.000 31-12-2030 nvt nvt 16 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen NOM GDI 5.000 31-12-2031 nvt nvt 17 Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen INNL Publiek-Private Product Structurering B.V. 6.000 31-12-2033 nvt nvt 18 Artikel 3 Toekomstfonds NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 11.100 31-12-2032 nvt nvt 19 Artikel 3 Toekomstfonds Participatiemij Oost Nederland NV DVI-I 94.073 1-1-2030 nvt nvt 20 Artikel 3 Toekomstfonds Participatiemij Oost Nederland NV DVI-2 64.500 1-1-2035 nvt nvt 21 Artikel 3 Toekomstfonds StW 2014-2015 3.808 1-1-2500 nvt nvt 22 Artikel 3 Toekomstfonds StW 2016-2017 8.246 1-1-2500 nvt nvt 23 Artikel 3 Toekomstfonds Nedermaas Hightech Ventures 5.542 31-12-2023 nvt nvt 24 Artikel 3 Toekomstfonds LIOF (COL1/2) 9.691 31-12-2026 nvt nvt 25 Artikel 3 Toekomstfonds NOM (COL1/2) 13.668 31-12-2026 nvt nvt 26 Artikel 3 Toekomstfonds InnovationQuarter (COL1/2) 25.094 31-12-2026 nvt nvt 27 Artikel 3 Toekomstfonds NH Inwest (COL1/2) 18.975 31-12-2026 nvt nvt 28 Artikel 3 Toekomstfonds BOM Capital I B.V. (COL1/2) 10.063 31-12-2026 nvt nvt 29 Artikel 3 Toekomstfonds ROM Utrecht Region (COL1/2) 3.677 31-12-2026 nvt nvt 30 Artikel 3 Toekomstfonds Ontwikkelingsmaatschappij Oost-Nederland N.V. (COL1/2) 17.822 31-12-2026 nvt nvt 31 Artikel 3 Toekomstfonds Impuls Zeeland (COL1/2) 184 31-12-2026 nvt nvt 32 Artikel 3 Toekomstfonds Horizon Flevoland (Col1/2) 4.567 31-12-2026 nvt nvt 33 Artikel 3 Toekomstfonds BOM Capital I B.V. (Smart Photonics) 20.000 30-6-2030 nvt nvt 34 Artikel 3 Toekomstfonds NWO-TTW 2018 7.200 31-12-2030 nvt nvt 35 Artikel 3 Toekomstfonds Innovation Quarter 6.700 31-12-2026 nvt nvt 36 Artikel 3 Toekomstfonds Invest-NL Capital N.V. DACI 50.000 31-12-2042 nvt nvt 37 Artikel 3 Toekomstfonds Invest-NL Capital N.V. Dutch Future Fund 24.970 31-12-2038 nvt nvt 38 Artikel 3 Toekomstfonds NWO 2022/2023/2024 9.700 31-12-2035 nvt nvt 39 Artikel 3 Toekomstfonds Invest-NL Deeptechfonds 155.000 15-8-2037 nvt nvt 40 Artikel 3 Toekomstfonds EIF European Investment Fund / ETCI 56.900 31-12-2043 nvt nvt 41 Artikel 3 Toekomstfonds Invest-NL BEV 122.735 31-12-2034 nvt nvt 42 Artikel 3 Toekomstfonds NWO VFF 3.000 31-12-2025 nvt nvt 43 Artikel 3 Toekomstfonds SecFund B.V. 100.000 31-12-2039 nvt nvt 44 Artikel 3 Toekomstfonds NWO VFF 2025 7.920 31-12-2035 nvt nvt 1 Microkrediet Nederland (Qredits) Dit betreft een achtergestelde lening aan stichting Qredits voor het verstrekken van micro- en mkbkrediet aan ondernemers. 2 Microkrediet Nederland (Qredits SZW) Dit betreft een achtergestelde lening aan stichting Qredits voor het verstrekken van microkrediet aan ondernemers. 3 Qredits (pilot achtergestelde leningen fonds) Dit betreft een subsidie met terugbetaalverplichting in het kader van de pilot achtergestelde leningenfonds van Qredits. 4 MARIN De lening van € 6,8 mln is in 2003 tussen de Staat en MARIN vastgelegd in een aangepaste overeenkomst van geldlening, in verband met de in 2003 opgerichte MARIN Stakeholders Association (MSA). In deze overeenkomst is bepaald dat MARIN is vrijgesteld van aflossingsverplichting voor zover de MSA voor ten minste het bedrag van de lening deelnemersovereenkomsten heeft gesloten. 5 Provincie Limburg Dit betreft een lening aan de Provincie Limburg in het kader van Industriepark Swentibold. 6 Stichting Qredits microfinanciering Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van overbruggingskredieten aan ondernemers. 7 B.V. Finance Continuïteit IHC Dit betreft een vergoeding aan de Staat van € 5 mln voor een overbruggingslening voor de continuiteit van Koninklijke IHC. Deze vergoeding staat voor onbepaalde tijd uit als lening aan B.V. Financiering Continuiteit IHC 8 Stichting Garantiefonds Reisgelden Het Kabinet heeft in 2021 een faciliteit van € 400 mln aan SGR beschikbaar gesteld voor de verstrekking van liquiditeitsleningen (voucherkredieten) aan reisorganisaties, die tijdelijk onvoldoende middelen hebben om vouchers terug te betalen aan consumenten. 9 Stichting Qredits Microfinanciering Nederland Corona overbruggingskrediet Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van overbruggingskredieten aan startende ondernemers ten tijde van de Coronacrisis. 10 VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A. (VZR) Dit betreft een lening aan VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A. in verband met verwacht extra beroep dat bedrijven in de reissector zullen doen op deze verzekering ten gevolge van de coronacrisis. 11 Stichting Qredits Microfinanciering Nederland TOA-krediet Dit betreft een lening aan Qredits voor de uitvoering van de TOA-faciliteit. Dit is een faciliteit voor mkb-ondernemers die met gebruikmaking van de Wet homologatie onderhands akkoord (WHOA), hun bedrijf willen doorstarten in de periode 2021-2024. 12 Smart Photonics Holding B.V. Dit betreft een lening aan Smart Photonics als onderdeel van het NGFproject PhotonDelta. 13 Phix B.V. Dit betreft een lening aan Phix B.V. als onderdeel van het NGFproject PhotonDelta. 14 Regionale Ontwikkelingsmaatschappij InnovationQuarter B.V. Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van Airborne. 15 NOM MCPV Dit betreft een lening aan de NOM voor MCPV Nederland BV. Het betreft een eenmalige bijdrage van maximaal € 3 mln uit het strategische acquisitiebudget Nij Begun Groningen (Economische Bedrijvigheid). MCPV Nederland BV heeft lening aangevraagd en ontvangen voor de voorbereidende fase van de realisatie van zonnecel- en moduleproductie in Veendam Groningen. 16 NOM GDI Dit betreft een lening aan de NOM ten behoeve van Graphenix Development B.V. 17 INNL Publiek-Private Product Structurering B.V. Dit betreft een lening aan invest-nl waarmee gerichte bedrijfsleningen worden afgegeven. 18 NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 2019, 2020 en 2021 Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroegefase-financiering. 19 Oost NL N.V. DVI Dit betreft een lening aan Oost NL N.V. ten behoeve van het Dutch Venture Initiative. 20 Oost NL N.V. DVI-2 Dit betreft een lening aan Oost NL N.V. ten behoeve van het Dutch Venture Initiative II. 21 StW 2014-2015 Dit betreft een lening aan de Stichting Technische Wetenschappen voor het vertrekken van kredieten in het kader van de regeling Vroegefase-financiering. 22 StW 2016-2017 Dit betreft een lening aan de Stichting Technische Wetenschappen voor het vertrekken van kredieten in het kader van de regeling Vroegefase­financiering. 23 Nedermaas Hightech Ventures Dit betreft een in 2009 aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF verstrekte lening ten behoeve van Nedermaas Hightech Ventures, een nieuw venture-capital fonds dat zich richt op de vroege financiering van hightech start up's in de Provincie Limburg. 24 LIOF (COL 1 / 2) Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen. 25 NOM (COL 1 / 2) Dit betreft een lening aan de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM B.V.) ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen. 26 Innovation Quarter (COL 1 / 2) Dit betreft een lening aan Innovation Quarter voor de investering in Innogenerics B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen. 27 Noord Holland Inwest (COL 1/2) Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de provincie Noord-Holland. 28 BOM Capital I B.V. (COL 1 / 2) Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen. 29 Corona Overbruggingslening Regio Utrecht B.V. (COL 1/2) Dit betreft een lening aan COL RU ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen 30 Oost NL N.V. (COL 1 / 2) Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij Oost. N.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen. 31 Investeringsfonds Zeeland B.V. (COL 1 / 2) Dit betreffen leningen aan Investeringsfonds Zeeland B.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen. 32 Horizon de Aanjager (COL 1 / 2) Dit betreft een lening aan Horizon de Aanjager ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de provincie Flevoland. 33 BOM Capital I B.V. Smart Photonics Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM) ten behoeve van de investering in Smart Photonics, een Eindhovense scale-up voor de productie van fotonische chips. 34 NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 2018, 2019 Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroegefase­financiering. 35 Innovation Quarter (Innogenerics) Dit betreft een lening aan Innovation Quarter voor de investering in Innogenerics B.V. ten behoeve van de overname van de geneesmiddelenfabrikant Apotex. 36 Invest-NL Capital N.V. Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Dutch Alternative Credit Instrument (DACI). 37 Invest-NL Capital N.V. Dutch Future Fund Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Dutch Future Fund. 38 NWO 2022/2023/2024 Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering. 39 Invest-NL Deeptechfonds Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Deeptechfonds. 40 Lening aan EIF ten behoeve van ETCI Dit betreft een lening aan EIF ten behoeve van European Tech Champions Initiative. 41 Invest-NL BEV Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid (BEV). 42 NWO VFF Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering. 43 SecFund B.V. Dit betreft een lening aan de Brabantse Onwikkelingsmaatschappij (BOM) ten behoeve van Security Fund (SecFund).  44 NWO VFF 2025 Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan ondernemingen in het kader van de regeling Vroege fase financiering. Openbaarheidsparagraaf Dit is de openbaarheidsparagraaf bij het jaarverslag van 2025 van het Ministerie van Economische Zaken en de bijbehorende concernonderdelen.29De volgende concernonderdelen schrijven een eigen openbaarheidsparagraaf bij hun jaarverslag: Kamer van Koophandel (KvK), Autoriteit Consument en Markt (ACM), Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en de Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek (TNO). Met deze openbaarheidsparagraaf laten we zien welke activiteiten zijn uitgevoerd op het gebied van openbaarmaking en informatiehuishouding. Zo maken we de omslag naar een meer open departement. De ministeries EZ, KGG en LVVN werken vanuit een gezamenlijke bedrijfsvoering aan deze opgave. Openbaarmaking Openbaar maken van overheidsinformatie vraagt continu aandacht en dialoog. Hoe verbeteren we onze interne processen om te voldoen aan wetgeving en recht te doen aan de doelstelling van die wetgeving? Hoe kan Artificiële Intelligentie (AI) ons op een verantwoorde manier helpen? Welke invloed heeft de geopolitieke context op wat we openbaar maken? En hoe gaan we om met zeer omvangrijke en complexe Woo-verzoeken? Om goed invulling te geven aan deze vraagstukken zijn in 2025 de onderstaande activiteiten uitgevoerd en resultaten behaald.

– Besluit tot centrale directie openbaarheid. Voor de kerndepartementen is het besluit genomen om een centrale directie op te richten voor strategie, beleid en uitvoering rondom openbaarmaking. De werkzaamheden van het huidige programma zullen hierin opgaan na de afronding van de programmafase Open Overheid.

– Passieve openbaarmaking. Voor het versnellen van het Woo-proces is gewerkt aan een werkwijze voor centraal zoeken van informatie, de implementatie van nieuwe laktooling, het verbeteren van processtappen, de inzet van een extern bureau en het opleiden van medewerkers. Tevens is gewerkt aan het verantwoord inzetten van AI om het Woo-proces te versnellen. Ook is er een beslishulp voor de voorinzage onder geheimhouding ontwikkeld en een succesvolle pilot gedraaid om de betrokkenheid van het management bij Woo-verzoeken te verbeteren.

– Verplicht actieve openbaarmaking informatiecategorieën. De focus voor verplicht actieve openbaarmaking lag op de voorbereiding van het openbaar maken van de volgende tranche informatiecategorieën (tranche 2). Onder deze tranche vallen bijvoorbeeld de openbaarmaking van Woo-verzoeken en -besluiten, adviezen en jaarverslagen. Onderdeel van de voorbereiding is het inregelen van technische randvoorwaarden conform Woo publicatie-eisen en het beschikbaar stellen van hulpmiddelen voor medewerkers. Zo zorgen we dat deze informatiecategorieën straks goed vindbaar, doorzoekbaar en raadpleegbaar zijn op open.overheid.nl. Parallel is gewerkt aan de voorbereiding van tranche 3 en 4 door de hierbij behorende publicatieprocessen door te lichten.

– Inspanningsverplichting actieve openbaarmaking. Om in de toekomst meer en gerichter informatie proactief openbaar te maken, zijn een richtlijn en afwegingskader in de praktijk getoetst bij verschillende dossiers. De praktijkervaring bij het dossier Kernenergie (KGG) heeft bijvoorbeeld meer inzicht gegeven in de proceskant van het publiceren. Aanvullend wordt periodiek de maatschappelijke informatiebehoefte in kaart gebracht. Dit dient als basis om gerichter informatie actief openbaar te maken.

– Beslisnota’s. Naar aanleiding van het onderzoek van Centerdata over de ervaringen rondom de openbaarmaking van beslisnota’s is op het departement het verdiepende gesprek gevoerd over hoe meer uniformiteit kan worden aangebracht in de werkwijze en de transparantie kan worden vergroot. Dit gesprek wordt voortgezet in 2026, waarbij de uitkomsten hiervan worden meegenomen in de interdepartementale dialoog en aanstaande kabinetsreactie.

– Opleidingsplan. Het ontwerp van het opleidingsplan openbaarmaking is opgeleverd en getoetst. Het doel hiervan was om kennis en vaardigheden van beleidsmedewerkers te versterken met betrekking tot de Woo. De belangrijkste uitkomst: de praktijkgerichte training, de Woo-Express, vergroot het kennisniveau en handelingsvermogen van beleidsmedewerkers. Ook werkt integratie van openbaarmaking in bestaande trainingen goed en biedt vernieuwde onboarding kansen voor structurele borging. Deze activiteiten worden daarom structureel ingebed in de organisatie.

– Datalek metadata. Begin april 2025 is er een Rijksbreed datalek ontdekt waar dit ministerie ook door geraakt is. In de metagegevens van documenten die actief openbaar worden gemaakt waren persoonsgegevens te vinden. Inmiddels is dit datalek gedicht door reeds gepubliceerde documenten te schonen van metagegevens. Bij nieuw te publiceren documenten worden metagegevens handmatig ontdaan van persoonsgegevens in afwachting op een structurele Rijksbrede oplossing.

Informatiehuishouding Het op orde zijn van de informatiehuishouding (IHH) is een belangrijke randvoorwaarde voor het goed functioneren van het ministerie. De roep om verbetering van de informatiehuishouding blijft groot, net zoals de welwillendheid om hier stappen in te zetten. Hiervoor is in 2025 gewerkt aan de volgende activiteiten en zijn onderstaande resultaten behaald:

– Groeiplan IHH. Het Groeiplan IHH geeft voor de kerndepartementen een praktische invulling aan de actielijnen uit het generieke actieplan ‘Open op orde’. De implementatie van de projecten uit het groeiplan ondersteunt de ambitie van de kerndepartementen om eind 2026 op een volwassenheidsscore van 3,0 uit te komen. Dit volwassenheidsniveau betekent dat de organisatie inzicht, overzicht en grip heeft op informatie en dat medewerkers weten wat hun verantwoordelijkheid is ten aanzien van die informatie.

– Informatieprofessionals. Voor het versterken van de rol en vaardigheden van (informatie)professionals is dit jaar het opleidingsplan ‘Goed omgaan met Informatie’ ontwikkeld en met de bijbehorende leerinterventies getoetst. Implementatie van dit opleidingstraject volgt in 2026, zodat alle medewerkers weten waarom en hoe ze documenten moeten opslaan. Wegens groot succes zijn in 2025 de archiefdagen en opruimdagen gecontinueerd. 

– Volume en aard van informatie. Met behulp van informatiebeheerplannen werken we aan overzicht waar informatie te vinden is, wie toegang heeft en hoe informatie wordt beheerd. Bij de kerndepartementen hebben directies hun informatiebeheerplannen en bijbehorende verbeterplannen conform planning opgeleverd. Op basis hiervan is een top 9 van meest voorkomende verbeterpunten opgesteld zoals het kennisniveau van medewerkers over IHH en het hebben van werkafspraken binnen directies. Deze verbeterpunten vormen belangrijke input voor de prioritering op IHH in het nieuwe jaar.

– Informatiesystemen. Om ervoor te zorgen dat ICT-systemen zoveel mogelijk de organisatie en werkprocessen ondersteunen, is een richtlijn opgeleverd en DUTO-check uitgevoerd in samenwerking met het Nationaal Archief (duurzame toegankelijkheid van informatie). Tevens is er een toolkit opgeleverd om bij (nieuwe) processen eerder rekening te houden met de informatieketen en de waarde van informatie die openbaar gemaakt moet worden. De werking van het systeem SIRIS is sterk verbeterd door de uitgevoerde upgrade. Aansluitend zijn verdere verbeteringen doorgevoerd.

– Bestuur en naleving. Op dit onderdeel is gewerkt aan de vernieuwing van de Regeling Informatiebeheer. Dit is de juridische grondslag van de visie en inrichting van de IHH-organisatie ten behoeve van een kwalitatief hoogwaardige informatiehuishouding. Ook is er een handreiking ontwikkeld voor een kwaliteitssysteem. Deze handreiking wordt uitgewerkt tot een kader voor het hele concern. Andere activiteiten waren de start van het platform informatiehuishouding en het vaststellen en publiceren van hotspots op de website van het Nationaal Archief. Een hotspot is een onderwerp met veel maatschappelijke impact en aandacht, waarvan de informatie eeuwig wordt bewaard. Verdere implementatie van de Regeling Informatiebeheer en inrichting van de IHH-organisatie en kwaliteitssysteem volgen in 2026.

– N-meting. Op basis van de jaarlijkse n-meting (in 2025 de 4-meting) is het volwassenheidsniveau van de IHH gemeten voor kerndepartementen en concernonderdelen. De gemiddelde score van het concern was voor 2025 een 2,40. Daarmee is er een verbetering ten opzichte van de score 2,27 uit 2024, maar blijkt ook dat er nog belangrijke verbeterstappen moeten worden gezet.

Overkoepelende activiteiten

– Netwerk informatiehuishouding, openbaarmaking en transparantie. In het najaar heeft de vierde editie van de Week van de Transparantie plaatsgevonden. Met een divers programma is ingezet op zowel bewustwording, inhoudelijke verdieping en waardering voor professionals op IHH en openbaarmaking. De week maakt onderdeel uit van verschillende communicatie- en netwerkactiviteiten gedurende het jaar. Zo zijn er de maandelijkse ‘Denk, deel en doe mee’-bijeenkomsten voor kennisuitwisseling en het versterken van samenwerking. Aan de orde kwamen de nieuwe ambtseed en de ontwikkeling van AI-tool voor een effectief Woo-proces.

– Werkbijeenkomst concernonderdelen. Tijdens de fysieke werkbijeenkomst met alle concernonderdelen is door middel van workshops en sprekers extra geïnvesteerd in de samenwerking en kennisuitwisseling tussen de kerndepartement en concernonderdelen.

Financiële toelichting Bovenstaande activiteiten worden deels gefinancierd uit de gelden die beschikbaar zijn gesteld voor de acties die volgen uit de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (vanaf 2021) en Woo-gelden (vanaf 2022) en deels uit eigen middelen van het departement. Het totaalbudget wordt gestuurd en verantwoord vanuit een integrale visie op beide thema’s en voor de drie departementen EZ, LVVN en KGG. De POK- en Woo-gelden zijn meerjarig toegekend door het Ministerie van BZK. In 2025 was er vanuit POK- en Woo-gelden een totaalbudget van ruim € 24,3 mln (integraal voor EZ, KGG en LVVN). Van dit budget was al eerder voor 2025 € 7,3 mln toegekend aan dienstonderdelen. Deze toekenningen zijn meerjarig doorgevoerd voor de planperiode t/m 2026. In 2025 zijn de gelden conform budget besteed. Daarbij zijn er onderlinge verschuivingen tussen de verschillende budgetposten. Belangrijkste oorzaken hiervoor zijn dat enkele kosten lager zijn uitgevallen dan voorzien en dat een aantal projecten is opgeschoven in de tijd. Aan de andere kant zijn er ook extra initiatieven uitgevoerd en is op sommige trajecten juist versneld (met name binnen en tussen de concernonderdelen). Hierdoor is de totale realisatie conform budget. Onderuitputting Bij het jaarverslag van 2023 besteedden departementen, op verzoek van de Tweede Kamer, aandacht aan resultaatbereik in relatie tot onderuitputting. Voor dit focusonderwerp werd een bijlage voorgeschreven. Vanwege de politieke actualiteit moet het onderwerp onderuitputting nu verplicht worden opgenomen in het beleidsverslag bij het jaarverslag over 2025. Aan de hand van onderstaande tabel wordt de totale onderuitputting gepresenteerd. Daarbij worden de grootste en belangrijkste meevallende realisaties toegelicht. Bedrag Als percentage van de vastgestelde ontwerpbegroting 2025 NGF-project Material Independence & Circular Batteries ‒ 16,7 ‒ 0,5% PEGA - Ruimte voor economie ‒ 19,6 ‒ 0,6% Innovatiekrediet ‒ 14,5 ‒ 0,4% Overige personele uitgaven ‒ 23,5 ‒ 0,7% ICT ‒ 10,7 ‒ 0,3% Bijdrage SSO's excl. Dictu ‒ 18,0 ‒ 0,5% Overig ‒ 37,2 ‒ 1,1% Totaal ‒ 140,2 ‒ 4,3% Toelichting NGF-project Material Independence & Circular Batteries Voor het NGF-project Material Independence & Circular Batteries is onder andere bij de 1^e Suppletoire Begroting € 91,6 mln aan kasmiddelen verschoven naar latere jaren in lijn met het verwachte uitfinancieringsritme van RVO voor de beschikking die dit jaar is aangegaan. Daarnaast is het resterende budget, in verband met vertraging bij het project, niet volledig uitgegeven. Hierdoor zijn er per saldo minder middelen tot besteding gekomen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd. PEGA - Ruimte voor economie Vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is bij de 1^e Suppletoire Begroting cumulatief € 108,8 mln overgeheveld als onderdeel van PEGA: Ruimte voor Economie. Deze middelen zijn bestemd voor strategische (internationale) acquisitie dat kan worden ingezet in samenspraak tussen de Provincie Groningen het Ministerie van Economische Zaken als onderdeel van de Economische Agenda van Nij Begun. Het Budget Strategische Acquisitie (BSA) heeft als doel het aantrekken van nieuwe (internationale) bedrijvigheid toegevoegde waarde voor de regio. In 2025 zijn er minder toekenningen gedaan voor het budget dan mogelijk. Hierdoor is de besteding lager dan bij de Ontwerpbegroting geraamd. Innovatiekrediet Het innovatiekrediet is een vraaggestuurd instrument. In 2025 is minder beroep gedaan op de twee verschillende luiken van het instrument waardoor er minder kredieten zijn afgegeven dan oorspronkelijk begroot. De besteding is hierdoor lager uitgevallen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd. Overige personele uitgaven Voor de dekking van bedrijfsvoeringsproblematiek bij KGG zijn middelen verschoven van overige personele uitgaven naar andere onderdelen binnen het apparaatsartikel (€ 5,5 mln). Daarnaast is een deel van de begroting van de diensten is onjuist begroot onder overig personeel. Op dit deel van de begroting zijn vrijwel geen kosten geboekt. ICT Een deel van het ICT-budget is ingezet voor problematiek elders op de begroting (€ 9 mln). Bijdrage SSO's excl. Dictu Doorbelastingen van ICT-kosten naar concernonderdelen zijn als negatieve kosten geboekt onder bijdrage aan SSO’s, terwijl deze onder SSO DICTU geboekt hadden moeten worden. Hierdoor is een grote onderuitputting ontstaan op de bijdrage aan SSO’s. Focusonderwerp FJR 2025 Focusonderwerp: Risico’s voor de goede inning en besteding van belasting- en premiegeld De Tweede Kamer heeft 'Risico's voor een goede inning en besteding van belastinggeld' aangemerkt als focusonderwerp voor het jaarverslag over 2025. Het kabinet is verzocht om in ieder geval in te gaan op drie concrete, budgettair omvangrijke en/of strategisch belangrijke (beleids)programma's of activiteiten waar substantiële verbeteringen mogelijk zijn. Het kan daarbij gaan om bedrijfsvoeringsrisico's maar ook om beleidsmatige risico's. Binnen mijn portefeuille heb ik gekozen voor drie risicogebieden: economisch veiligheidsbeleid, de kwaliteit en doelmatigheid van financiëel administratieve processen en Europese wetgevingstrajecten. Economische veiligheid Toenemende geopolitieke spanningen en een verslechterde internationale veiligheidssituatie maken zorgen voor onze economische veiligheid urgenter en actueler dan ooit. Statelijke actoren gebruiken zowel legale als illegale middelen, zoals gerichte investeringen, spionage, sabotage en cyberaanvallen voor geopolitieke doeleinden. Dit vergroot het risico dat hoogwaardige Nederlandse kennis, technologie weglekt, we strategisch afhankelijk(er) worden  en dat vitale processen zoals energie- en drinkwater voorziening worden verstoort. Momenteel beschikt EZ over instrumenten zoals de Wet vifo en de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid (BEV) om risico’s voor de economische veiligheid te voorkomen of mitigeren. In 2025 is actief ingezet om het bedrijfsleven te betrekken bij economische veiligheid, onder andere via een communicatiecampagne om bedrijven te activeren tot het nemen van EV-maatregelen en via het Ondernemersloket Economische Veiligheid, dat ondersteuning en advies biedt bij het identificeren en mitigeren van risico’s. Ook pilots met een loket op locatie in Brainport en Delft bleken effectief in het versterken van het contact met het bedrijfsleven en het verhogen van het risicobewustzijn. Tegen deze achtergrond groeit de beleids- en uitvoeringsopgave voor EZ op het terrein van economische veiligheid sterk. De herziening van de EU FDI-Verordening zal leiden tot een verplichte vergroting van het toepassingsbereik van de Wet vifo en een toename van toetsingen en casuïstiek, naast de al aangekondigde nationale uitbreiding van het toe. Daarnaast beoogt de Wet weerbaarheid defensie- en veiligheid gerelateerde industrie de Nederlandse Defensie Technologische Industriële Basis (NLDTIB) te beschermen en te versterken door middel van onder andere marktregulering en sectorale investeringstoetsing. De uitvoering van deze wet vraagt om intensieve samenwerking tussen EZ en Defensie en legt een substantiële nieuwe beleids-, uitvoerings- en toezichtstaak bij EZ, onder meer op het terrein van industriebeleid en strategische coördinatie. Ook de Europese Cyber Resilience Act (CRA) vergroot de opgave door het introduceren van verplichte cybersecurityvereisten voor een zeer brede groep digitale producten en componenten in toeleveringsketens, met doorlopende verplichtingen voor fabrikanten gedurende de gehele levensduur van het product. Zie in dit verband ook het laatste onderwerp in dit hoofdstuk. Naast deze uitbreiding van het wettelijke kader vraagt de toegenomen dreiging om intensievere samenwerking met het bedrijfsleven, versterking van economische diplomatie en inlichtingen, en een stevigere coördinerende rol van EZ. Het belangrijkste risico is dat deze snel groeiende en complexere opgave veel urgentie vraagt, mede op verzoek van de maatschappij en politiek, en dat daardoor te weinig tijd wordt genomen voor een zorgvuldige uitwerking van beleidsmaatregelen. Meer wetten, meer casuïstiek en hogere verwachtingen ten aanzien van regie, voorbereiding en weerbaarheid vergroten daarnaast de druk op de uitvoeringspraktijk. Behalve zorgvuldige beleidsvoorbereiding moet er daarom voldoende aandacht zijn voor uitvoering en toezicht. Het vraagt dus balanceren tussen snel en tijdig handelen om onze weerbaarheid te vergroten en zorgvuldigheid en rust om de juiste oplossingen te kiezen. Een te groot gebrek aan het één of het ander draagt het risico in zich dat risico’s onvoldoende vroeg worden onderkend, maatregelen worden vertraagd, gemist of juist disproportioneel worden ingezet. Een doelmatige besteding van belastinggeld kan dan in het geding komen en de weerbaarheid van economie en bedrijfsleven kan achterblijven. Dit kan leiden tot grotere kwetsbaarheden bij crises, verlies van strategische autonomie en maatschappelijke en economische schade. Het gebruik van bijvoorbeeld het Beleidskompas kan een belangrijke rol spelen bij het zorgvuldig vormgeven van het beleid. Financiëel administratieve processen Het is belangrijk dat middelen rechtmatig, doelmatig en transparant worden ingezet, onder andere zodat EZ effectief kan sturen op doelen en op een betrouwbare manier verantwoording kan afleggen. Daarbij is goed financieel beheer van belang. Door een forse toename van het aantal af te handelen (subsidie)dossiers, mede als gevolg van forse uitbreidingen van budgetten en personeel, en afname van de kwaliteit van deze dossiers was een toenemende druk op de financiële administratie waarneembaar aan het einde van het kalenderjaar. Deze verhoogde druk is een risico voor de zorgvuldigheid van de beoordeling en afhandeling van de dossiers. Dit kan onjuiste boekingen van financiële verplichtingen en betalingen tot gevolg hebben. Daarnaast ontstaat het risico dat aanvragen niet tijdig kunnen worden afgedaan en de jaargrens overschreden wordt. Dat is op zijn beurt een risico voor de beheersbaarheid van de begrotingsadministratie, met in het ene jaar onderuitputting en in het volgende jaar in potentie tekorten vanwege verlies van deze onderuitputting. Om dit risico te mitigeren heeft EZ verschillende maatregelen genomen. Zo is voor het subsidieproces een nieuwe handreiking opgesteld en zijn checklists geactualiseerd. Ook is geïnvesteerd in opleidingen en training van medewerkers en is de directie FEZ met alle directies in gesprek gegaan om kennis en informatie te delen en om inzicht te krijgen in wat komen gaat (wat zit er in de pijplijn en wanneer verwacht men dat dossiers kunnen worden aangeboden), zodat het werk beter gepland kan worden. Ook heeft de directie FEZ van EZ actief aangestuurd op het nemen van interne verbetermaatregelen bij beleidsdirecties. Een ander risico voor de financiële administratie betreft de opeenvolging van departementale herverkavelingen. De administratieve aanpassingen die hiervoor nodig zijn vragen personele en financiële capaciteit die niet op reguliere wijze ingezet kan worden. Dat raakt ook de nodige vernieuwing van de financiële systemen. Met ervaringen uit eerdere herverkavelingen wordt zo gestandaardiseerd mogelijk te werk gegaan om dit risico te mitigeren. Europese wetgevingstrajecten De verplichtingen vanuit de Europese Unie nemen toe. EZ is stelselverantwoordelijk voor de werking van de interne Europese markt én voor de uitvoering van toenemende Europese wet- en regelgeving op het gebied van digitalisering. Dat vereist voortdurende inzet op het gebied van markttoezicht en regelgeving. Steeds meer Europese taken komen terecht bij EZ zelf maar ook bij diensten en uitvoeringsorganisaties onder ministeriële verantwoordelijkheid van EZ. Deze taken hebben vaak een wettelijke grondslag, maar komen tot stand zonder dat op voorhand goed duidelijk is wat de budgettaire gevolgen zijn, en zonder financiële compensatie vooraf. Dit betekent dat de uitvoering van nieuwe taken gefinancierd moet worden binnen een al krimpende begroting. Het gaat voornamelijk over wetgeving in het digitale domein. In recente jaren gaat het bijvoorbeeld om de Digitale Dienstenwet, de Cyberbeveiligingswet (beter bekend als NIS2) en de Dataverordening. Ook in komende jaren wordt implementatie van verschillende wetgevingsvoorstellen verwacht. EZ onderzoekt momenteel hoe interne besluitvormingsprocessen aangepast kunnen worden om beter te kunnen anticiperen op de budgettaire gevolgen van EU-wetgevingsvoorstellen. 4. Beleidsartikelen Beleidsartikel 1 Goed functionerende economie en markten A. Algemene doelstelling Goed functionerende markten zijn een motor voor economische ontwikkeling, innovatie en brede welvaart. Dit geldt voor zowel de Nederlandse markt als de Europese interne markt. De Europese interne markt levert door de schaalgrootte nieuwe afzetmogelijkheden, de mogelijkheid om meer te specialiseren en voor nieuwe uitdagers de ruimte om snel op te schalen. Het kabinet zet zich daarom nationaal, Europees en internationaal in voor regels en afspraken die ervoor zorgen dat: (1) consumenten keuzevrijheid hebben, (2) bedrijven op een gelijk speelveld opereren en (3) markten open en transparant zijn. EZ zet in op het realiseren van de volgende strategische doelen:

– Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten;

– Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie;

– Het voorzien in maatschappelijke behoeften aan statistieken.

1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten De Europese interne markt, met inbegrip van vrij verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal, vormt een kernonderdeel van de Europese Unie en is cruciaal voor het Nederlandse verdienvermogen. Goed functionerende markten die concurrentie stimuleren en waar de consument goed wordt beschermd, leveren een belangrijke bijdrage aan economische groei en innovatie.  Een goed functionerende interne markt is niet vanzelfsprekend en staat onder druk vanwege geopolitieke spanningen. Daarnaast staat de interne markt in toenemende mate onder druk door oneerlijke concurrentie van binnen en buiten de EU. Digitalisering en vergroening leiden eveneens tot nieuwe uitdagingen. De rapporten van Letta en Draghi over de staat van de interne markt en concurrentiekracht geven weer wat de uitdagingen zijn voor de interne markt. Via een actieagenda voor de interne markt wordt ingezet op het wegnemen van belemmeringen, het verbeteren van de toepassing van interne-marktregels en het versterken van de weerbaarheid van de interne markt (Kamerstuk 22 112, nr. 3437). EZ zet zich in EU-verband sterk in voor het competitief houden van markten en voor eerlijke onderlinge verhoudingen in markten. Hierdoor wordt de concurrentie tussen bedrijven geborgd, het vrije verkeer van diensten en goederen bevorderd en consumenten beschermd. Modern en toekomstbestendig consumentenbeleid draagt bij aan een sterke positie van consumenten, gezonde concurrentie, keuzevrijheid en kwalitatief goede producten en diensten. Goedwerkend mededingingsbeleid is een belangrijke randvoorwaarde voor de economie als geheel en het generieke vestigingsklimaat in Nederland. Het hangt nauw samen met de rest van ons economische beleid en kan een belangrijke bijdrage leveren aan het mogelijk maken van de complexe transities waar bijvoorbeeld klimaat, energie en digitalisering om vragen. Ook werkt EZ aan goede kaders om aanbestedingen te gebruiken als strategisch beleidsinstrument om doelen als duurzaamheid en open strategische autonomie te bevorderen. Ook de waarborg-, normalisatie- en accreditatiestelsels dragen bij aan de hiervóór genoemde doelen. 2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie De digitale transitie levert ongekende kansen op voor economie en samenleving. Het plukken van de vruchten van de digitale transitie zorgt voor duurzame economische groei en de aanpak van maatschappelijke uitdagingen zoals rond onderwijs, zorg, klimaat en vergrijzing. De ambities, doelstellingen en acties van EZ op het gebied van de digitale economie richting 2030, staan beschreven in de Strategie Digitale Economie (Kamerstuk 26 643, nr. 941) en de agenda digitale open strategische autonomie (Kamerstuk 36 259, nr. 21). Vertrouwen is bij de digitale transitie van essentieel belang. Daarom moeten belangrijke randvoorwaarden als innovatie, veiligheid, eerlijke concurrentie en grip op gegevens geborgd zijn, en moeten we waar nodig risicovolle strategische afhankelijkheden op het gebied van digitale technologieën mitigeren. In lijn met het Europese digitale beleidsprogramma is een doel van het kabinet om een concurrerende, weerbare en innovatieve digitale economie te behouden en te versterken. Om uitdagingen te adresseren en de vruchten van de digitale transitie te blijven plukken, zet EZ in op het versterken van ons verdienvermogen, digitale open strategische autonomie en de randvoorwaarden hiervoor in een steeds geopolitiekere context met de volgende prioriteiten:

– Versnellen van digitalisering mkb

– Stimuleren digitale innovatie en vaardigheden

– Creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en diensten

– Behouden en versterken van een veilige, betrouwbare en hoogwaardige digitale infrastructuur

– Versterken van cybersecurity

3. Het voorzien in maatschappelijke behoeften aan statistieken EZ is voor het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) systeemverantwoordelijk voor het in stand houden van de onafhankelijke productie van goede en betrouwbare statistieken, en voor rechtmatige en doelmatige besteding van publieke gelden die daarmee gemoeid zijn. Het CBS heeft als onafhankelijk kennisinstituut de taak om betrouwbare statistische informatie te leveren. Onafhankelijke en betrouwbare statistieken zijn van belang om meer inzicht te krijgen in de samenleving en maatschappelijke fenomenen. Deze informatie draagt bij aan het voeren van becijferde maatschappelijke debatten en inzichten voor beleid. B. Rol en Verantwoordelijkheid De Minister van Economische Zaken ziet het als zijn taak belemmeringen voor het goed functioneren van markten te verminderen of weg te nemen en innovatie te stimuleren. In dat verband is de Minister systeemverantwoordelijk voor de Mededingingswet, de Aanbestedingswet en voor het functioneren van de Autoriteit Consument en Markt. Ook is de Minister systeemverantwoordelijk voor de Dienstenwet, de wet EU-beroepskwalificaties, de Metrologiewet, de Waarborgwet en het stelsel van normalisatie en accreditatie. Hij is voorts op grond van de Telecommunicatiewet verantwoordelijk voor het stellen van regels voor vaste en mobiele communicatienetwerken. Samen met bewindspersonen van J&V en BZK geeft de Minister van EZ invulling aan de Nederlandse Digitaliseringstrategie. Dat is een kabinetsbrede agenda om de maatschappelijke en economische kansen van digitalisering te benutten en het fundament van de digitale transitie te versterken, waaronder digitale vaardigheden, cybersecurity, cyberweerbaarheid, veiligheid, privacy, concurrentie en innovatie. De Minister heeft een systeemverantwoordelijkheid voor de statistische informatievoorziening van rijkswege. Hieruit vloeien de volgende verantwoordelijkheden voort: Stimuleren

– Het stimuleren van een goede balans tussen de belangen van bedrijven en consumenten met generiek consumentenbeleid.

– Het stimuleren van innovatie in het bedrijfsleven.

– Het stimuleren van een goede werking van privaat-publieke samenwerking binnen de metrologie, waarborg, normalisatie en accreditatie.

Financieren

– Het bijdragen aan het goed functioneren van markten door het financieren van een deel van de exploitatie van de Autoriteit Consument en Markt (ACM), van TenderNed (het elektronisch aanbestedingssysteem) en diverse organisaties op het gebied van metrologie, normalisatie, accreditatie en markttoezicht.

– Het financieren van een deel van de exploitatie van de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) en het verrichten van uitgaven voor opdrachten inzake beleidsvoorbereiding en evaluaties voor frequentiebeleid en veiligheid.

– Het financieren van het CBS om het van overheidswege verrichten van statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap en het openbaar maken van, uit onderzoek samengestelde, statistieken mogelijk te maken.

– Het bijdragen aan een vrij, veilig en open internet door het financieren van een aantal (internationale) organisaties op het terrein van Internet Governance, waaronder het Internet Governance Forum (IGF).

(Doen) uitvoeren

– Het tegengaan van mededingingsbeperkende gedragingen met generiek mededingingsbeleid, zoals opgenomen in de Mededingingswet.

– Het bijdragen aan de ontwikkeling van Europees en nationaal beleid ten aanzien van consumentenbescherming, aanbestedingsregelgeving, interne markt en mededinging.

– Het opstellen van regels voor het gebruik van de ether, door afspraken te maken in internationaal verband voor harmonisatie en door – in geval van schaarste – te bepalen op welke wijze het spectrum wordt verdeeld.

– Het realiseren van hoogwaardige en innovatieve breedbandige mobiele communicatie en omroeptoepassingen door verruiming van gebruiksmogelijkheden van het spectrum en door de uitgifte van frequentieruimte.

Regisseren

– Het bevorderen van goed functionerende markten door het scheppen van randvoorwaarden via wet- en regelgeving.

– Het scheppen van de juiste voorwaarden voor concurrentie met de Waarborgwet, de Winkeltijdenwet, de Aanbestedingswet 2012, de Wet aanwijzing nationale accreditatie-instantie en de Metrologiewet.

– Het moderniseren van de telecommunicatieregelgeving om deze te kunnen laten meegroeien met de ontwikkelingen in de markt en de behoeftes in de samenleving.

Om - aanvullend op het jaarverslag - de Kamer te informeren over de voortgang en effecten van beleid treft u op de website https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatieplanning de planning aan van de CBS-publicaties. Actuele en gedetailleerde informatie over de specifieke beleidsgebieden kunt u vinden op de websites van PIANOo, de Autoriteit Consument & Markt  (o.a. over de telecommunicatiemarkt), TNO (Monitor Draadloze Technologie) het CBS (Cybersecuritymonitor) en NCSC (cybersecurity dreigingen, incidenten en maatregelen). Tabel 6 Prestatie-indicatoren Kengetallen 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Ambitie 2025 Bron 1. Connectiviteit – beschikbaarheid vast breedband 97% 99% >99% >99% >99% >99% >99% >99% EZ 2. Connectiviteit – beschikbaarheid mobiel breedband via 4G 99+% 99+% 99+% 99+% n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. DESI 1 Beschikbaarheid op basis van DESI-indicator «4G mobile broadband coverage» tot het jaar 2021. 3. Connectiviteit – beschikbaarheid mobiel breedband via 5G n.v.t. n.v.t. 80% 97% 99+% 99+% 99+% DESI 2 Beschikbaarheid op basis van DESI-indicator «5G coverage» vanaf het jaar 2021. 4. ICT-veiligheidsincidenten in het bedrijfsleven CBS 3 Aandeel van de bedrijven die te maken hebben gehad met ICT-veiligheidsincidenten op basis van de Cybersecuritymonitor van het CBS. - Uitval ICT-dienst door ICT-veiligheidsincident 27% 13% 11% 11% 12% - Vernietiging data door ICT-veiligheidsincident 3% 2% 1% 1% 1% - Onthulling door intern incident 2% 1% 1% 1% 1% Digitale infrastructuur en economie In bovenstaande tabel staan de kengetallen uit de meest recente gegevens van de Europese Commissie en de meeste recente CBS-statistiek t.a.v. de beschikbaarheid van de digitale infrastructuur. De cijfers tonen de beschikbaarheid voor het betreffende jaar. In de kolom ambitie 2025 staan de streefwaarden van EZ voor de genoemde indicatoren. De DESI ranglijst rangschikte Europese landen als het gaat om de kwaliteit van de digitale infrastructuur, de mate en wijze waarop het bedrijfsleven digitaal onderneemt, gebruik van digitale toepassingen door en vaardigheden van de inwoners en de digitale dienstverlening door de overheid zelf. In 2023 is de Europese Commissie gestopt met het uitbrengen van een DESI rangschikking, maar brengt zij landenrapporten uit. In het jaarlijkse landenrapport voor Nederland van het Digitaal Decennium constateert de Europese Commissie dat Nederland een zeer sterke bijdrage levert aan de Digital Decade doelstellingen. De Europese Commissie wijst wederom op de goede staat van connectiviteit in Nederland en het hoge niveau van digitale vaardigheden van de Nederlandse bevolking. Tegelijkertijd benoemt zij ook dat er belangrijke uitdagingen bestaan als het gaat om het tekort aan ICT-specialisten en nu ook dalende publieke investeringen in digitale innovatie.30Digital Decade 2025: Country reports | Shaping Europe’s digital future C. Beleidsconclusies 1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten Goed functionerende markten zijn niet alleen de motor achter economische ontwikkeling, innovatie en brede welvaart in Nederland. Soepel werkende markten zijn ook nodig om complexe transities mogelijk te maken die bijvoorbeeld klimaat, energie en digitalisering vragen. Verminderen regeldruk bij aanbesteden In 2025 heeft EZ stappen gezet om de regeldruk bij aanbesteden te verminderen door actief bij te dragen aan de evaluatie en herziening van het aanbestedingsstelsel. Daarbij is ingezet op het vereenvoudigen en beter uitvoerbaar maken van aanbestedingsregels, met behoud van de kernbeginselen van transparantie, non-discriminatie en gelijke behandeling. In dit kader heeft EZ in 2025 richting de Europese Commissie het belang van versimpeling en vereenvoudiging van de aanbestedingsregels benadrukt, onder meer in een reactie op een brief van Eurocommissaris Séjourné (Kamerstuk 34 252, nr. 450). Daarnaast is in samenwerking met Duitsland en in afstemming met betrokken departementen een non-paper opgesteld waarin voorstellen zijn gedaan voor een toekomstbestendiger en werkbaarder aanbestedingskader. Deze inzet richtte zich op het verminderen van onnodige procedurele lasten voor aanbestedende diensten en ondernemers, en op het creëren van meer ruimte voor proportionaliteit en maatwerk. De beleidsuitvoering in 2025 bestond daarmee vooral uit strategische beleidsvoorbereiding en Europese positionering. Belemmeringen ondernemers Op nationaal niveau is verder gewerkt aan het wegnemen van belemmeringen voor ondernemers via de interne-marktactieagenda (Kamerstuk 22 112, nr. 3437). Er zijn belangrijke resultaten behaald bij de versterking van de interne markt. Zowel in Nederland als in Europa. In 2025 is gewerkt aan de actualisering van de interne-marktactieagenda. In Europa kreeg de interne markt in 2025 de nodige aandacht door de publicatie van de horizontale interne-marktstrategie van de Europese Commissie in mei 2025. Nederland heeft daarbij input geleverd via een gezamenlijk non-paper met twaalf andere lidstaten en het Nederlandse 10-puntenplan (Kamerstuk 21 501-30, nr. 621 en Kamerstuk 21 501-30, nr. 630). Nederlandse aandachtspunten komen in belangrijke mate terug in de Europese strategie (Kamerstuk 22 112, nr. 4096). Territoriale leveringsbeperkingen De inzet op territoriale leveringsbeperkingen (TLB) is een belangrijk onderdeel geweest van de interne markt inzet in 2025. Zo heeft de minister drie rondetafels georganiseerd met belanghebbenden. Ook heeft EZ samen met de ministers uit de Benelux een brief gestuurd aan de Europese Commissie. In het Europese Taskforce interne-markthandhaving (SMET) is in 2025 verder gewerkt aan de aanpak van TLB. eCommerce Er was aandacht voor de grote hoeveelheid non-conforme producten die via e-commerce de interne markt opkomen. NL ondersteunde de mededeling van de Europese Commissie over e-commerce (Kamerstuk 22 112, nr. 4008). EZ is samen met departementen, toezichthouders en de Douane aan de slag gegaan met de Nederlandse situatie en aanpak. In dat verband heeft de minister een rondetafel met belanghebbenden georganiseerd. Ook heeft Nederland in 2025 stappen gezet in de intensivering van het grenstoezicht door de markttoezichthouders en de Douane. Verder heeft de Europese Commissie in 2025 een voorstel gepubliceerd voor het Meerjarig Financieel Kader (MFK) voor het interne Markt en Douane Programma 2028-2034. Nederland heeft in Brussel ingezet op haar prioriteiten (Kamerstuk 22 112, nr. 4188). Rechtsbescherming bij aanbesteden Het wetsvoorstel tot wijziging van de aanbestedingswet 2012 om klachtafhandeling bij aanbestedingen te verbeteren is aan de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 36 874, nr. 2). Een onderdeel van de wetswijziging is het aanpassen van de rol van de bestaande Commissie van Aanbestedingsexperts (CvAE), zodat zij tijdens de aanbestedingsprocedure klachten van ondernemers in behandeling kan nemen en sneller kan adviseren. In de voorgenomen nieuwe situatie zal de CvAE haar adviezen binnen 14 dagen moeten uitbrengen. Dit is een aanzienlijk kortere adviestermijn dan nu de praktijk is. Daarvoor is in 2025 een advies uitgebracht door Prohuman. Dit advies beschrijft een nieuwe werkwijze en organisatie om de beoogde transitie mogelijk te maken. Mededingingsinstrumenten In 2025 heeft EZ verdere stappen gezet in het vormgeven van een toekomstbestendig mededingings- en consumentenbeleid. Op het terrein van mededinging zijn de kaders voor nieuwe instrumenten verder verkend en uitgewerkt, waaronder de Markt Remedie Bevoegdheid en de inroepbevoegdheid gericht op fusies onder de bestaande meldingsdrempels (Kamerstuk 24 036, nr. 437). Deze inzet was gericht op het versterken van het mededingingsinstrumentarium in markten waar bestaande instrumenten onvoldoende effectief blijken. Consumentenbeleid Het kabinet verwelkomt de nieuwe Europese consumentenagenda die in 2025 is gepubliceerd. Deze agenda sluit goed aan bij de prioriteiten van Nederland, zoals weergegeven in non-paper (Kamerstuk 21 501-30, nr. 683), zoals een sterke interne markt, effectieve consumentenbescherming en circulaire economie. Het kabinet heeft zich in 2025 ingezet voor een ambitieuze uitvoering van de agenda en heeft in dit kader ook speciale aandacht hebben voor het verminderen van administratieve lasten en betere regelgeving. Ook is in 2025 voorbereid op de inwerkingtreding van Europese consumentenregelgeving gericht op de groene transitie, waaronder de richtlijnen Versterken positie consument in de groene transitie en Recht op reparatie. 2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie Het faciliteren van de transitie naar een welvarende en weerbare digitale economie is één van de strategische doelen van EZ. In de Strategie Digitale Economie staan de ambities, doelstellingen en acties van EZ op het gebied van de digitale economie richting 2030 verder uitgewerkt (Kamerstuk 26 643, nr. 941). De tweede voortgangsrapportage is in maart 2025 aan de Kamer aangeboden (Kamerstuk 26 643, nr 1309). Stimuleren digitale innovatie en vaardigheden AI-innovatie Veel organisaties zien de kansen van AI, maar lopen vast zodra toepassing vraagt om gerichte keuzes, data, kennis en kunde. Daarom zijn vanuit het AiNed-programma in 2025 nieuwe activiteiten gestart, w.o. vier Innovatielabs en vijf Learning Communities. In deze samenwerkingsverbanden van kleine en grote bedrijven en onderzoeks- en onderwijsinstellingen wordt gewerkt aan innovatieve AI-oplossingen o.a. voor de zorg en de maakindustrie, kennisopbouw en onderwijsmethoden. Voor de niet technisch aspecten van verantwoorde AI zijn vier nieuwe ELSA-labs gestart, o.a. op het gebied van duurzame energie, zorg en stedelijke mobiliteit. Via de MIT AI-regeling voor het MKB zijn veertien nieuwe projecten gestart voor sectorale AI-toepassingen, o.a. voor voorspellend onderhoud van windturbines, optimaal energiegebruik, AI-gestuurde onkruidbestrijding en monitoring van bestuiving in kassen. We gaan een AI-fabriek in Groningen realiseren, bestaande uit een AI-supercomputer en een AI-kenniscentrum, op basis van een investering van rond de € 200 mln, waarvan € 70 mln van het Rijk, € 60 mln van Regio Noord (Nij Begun) en € 70 mln van EuroHPC. Daarmee kunnen MKB-bedrijven, onderzoekers, consortia en overheden de komende jaren geavanceerde AI-modellen ontwikkelen voor in ieder geval veiligheid, zorg, landbouw, energie, overheidsdienstverlening, onderzoek, onderwijs en de (maak)industrie. Cloud innovatie Binnen het Important Project of Common European Interest on next generation Cloud Infrastructure and Services zijn drie Nederlandse projecten actief die lopen tot 2028. De totaal toegekende steun vanuit het Rijk is € 71,2 mln. In 2025 zijn de consortia achter deze projecten doorgegaan met de uitvoering van de projectplannen. Ook is gewerkt aan de voorbereiding van de Algemene Vergadering van het IPCEI CIS in Rotterdam in maart 2026, een bijeenkomst waar cloudbedrijven vanuit de hele EU bij worden verwacht. In juni 2025 heeft de branchevereniging Dutch Cloud Community in samenspraak met EZ een bijeenkomst georganiseerd om Nederlandse cloudbedrijven te informeren over Eurostack en andere innovatieve EU samenwerkingsprojecten. Nationaal Onderwijslab AI In 2025 is NOLAI gestart met 7 nieuwe co-creatie projecten wat het totaal op 25 co-creatie projecten brengt. In co-creatie projecten brengt NOLAI scholen, wetenschappers en het bedrijfsleven samen om prototypen van verantwoorde, educatieve AI te onderzoeken, ontwikkelen, en implementeren. Verder is NOLAI bezig met een co-implementatie pilot, hier worden kansrijke prototypes uit het co-creatie programma door ontwikkelt tot een schaalbaar product. In deze pilot werken NOLAI, Snappet en Lucas Onderwijs samen aan een methodiek voor deze co-implementatie en ontwikkelen tegelijkertijd een product voor curriculum-adaptiviteit in het rekenonderwijs. Tenslotte is NOLAI ook gestart met de EdTech ecosysteem pilot. Het doel van de EdTech Ecosysteem Pilot is het ondersteunen en verstevigen van het Nederlandse EdTech-ecosysteem. Hiermee wordt de ontwikkeling van digitale intelligente onderwijsinnovaties gestimuleerd en worden Nederlandse start-ups en scale-ups beter toegerust op het betreden ván en doorgroeien óp de (inter)nationale markt van het funderend onderwijs. NOLAI heeft een rapport opgesteld om beter te begrijpen hoe het Nederlandse EdTech-ecosysteem momenteel functioneert, waar het vastloopt en wat nodig is om van gefragmenteerde innovatie te komen tot bewezen impact op schaal. Creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en diensten In 2025 zijn Europese regels in werking getreden of zijn onder invloed van EZ mijlpalen bereikt bij aankomende regelgeving om digitale markten beter te laten werken. Dit zijn de volgende wetgevingsonderdelen: Digital Services Act (DSA) De Digital Services Act harmoniseert de regels die van toepassing zijn op zogenaamde aanbieders van tussenhandeldiensten, waaronder online platforms, online marktplaatsen, sociale mediadiensten, hostingdiensten en internetaanbieders. De DSA bevat enerzijds een kader voor de aansprakelijkheid van aanbieders van tussenhandeldiensten voor door hun gebruikers verstrekte informatie en anderzijds een aantal zorgvuldigheidsverplichtingen waar deze aanbieders aan moeten voldoen bij het verlenen van hun diensten. De DSA is sinds 17 februari 2024 van toepassing op alle aanbieders van tussenhandeldiensten.31De verordening was sinds 25 augustus 2023 al van toepassing op 17 aanbieders van zeer grote online platforms en twee aanbieders van zeer grote online zoekmachines die op 25 april 2023 als zodanig zijn aangewezen door de Europese Commissie. Op 15 oktober 2024 is het wetsvoorstel Uitvoeringswet digitaledienstenverordening (Kamerstuk 36 531 nr. A) aangenomen door de Tweede Kamer en op 28 januari 2025 door de Eerste Kamer. Op 3 februari 2025 is het in het Staatsblad gepubliceerd (Stb. 2025, 21). Sindsdien kunnen de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) de DSA handhaven en uitvoeren, hetgeen zij ook doen. Zo is de ACM een onderzoek gestart naar Snapchat in verband met de handel in illegale vapes via die dienst. Daarnaast kunnen onderzoekers bij de ACM nu een aanvraag indienen om toegang te krijgen tot niet-openbare data van grote online platforms en zoekmachines en heeft de ACM vier trusted flaggers gecertificeerd. Digital Markets Act (DMA) Daarnaast is in 2025 de uitvoeringswet voor het toezicht op de Digital Markets Act (DMA) door de ACM in werking getreden. Medio 2025 heeft de Europese commissie een start gemaakt met de evaluatie van de DMA. EZ heeft hier een bijdrage aan geleverd, conform bestaand kabinetsbeleid. De evaluatie zal de eerste effecten van het toezicht op de DMA  inzichtelijk maken. Verder is in 2025 het marktordeningskader opgeleverd aan de Tweede Kamer (Kamerstuk 32 637, nr. 687), zodat ook bij nieuwe ontwikkelingen inzichtelijk blijft wanneer digitale markten goed werken. Dataverordening De Dataverordening heeft als doel eerlijke toegang tot data en gebruikersrechten in de data-economie te versterken. Deze verordening is gericht op het benutten van kansen van data en bevat nieuwe regels voor het gebruik van en toegang tot data in de EU. De regels uit de Dataverordening zijn per september 2025 van toepassing. In november 2025 is de Uitvoeringswet Dataverordening in werking getreden. De uitvoeringswet wijst de ACM aan als coördinerend toezichthouder. De ACM is ook belast met het toezicht op de meeste onderdelen van de verordening. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is aangewezen als toezichthouder voor het onderdeel dat gaat over het opvragen van gegevens door overheidsinstanties in situaties van uitzonderlijke noodzaak en specifieke bepalingen die zien op verwerking van persoonsgegevens en uitleg van AVG-begrippen. AI-verordening De AI-verordening creëert een Europees regelgevend kader voor kunstmatige intelligentie in de EU. De AI-verordening is op 12 juli 2024 gepubliceerd en op 1 augustus 2024 in werking getreden. De regels worden stapsgewijs van toepassing tussen 2025 en 2030. Effectief toezicht en handhaving is van groot belang om te zorgen dat de AI-verordening er daadwerkelijk toe bijdraagt dat AI op de Europese markt veilig is en fundamentele rechten niet schaadt. Het Ministerie van EZ bereidt in samenwerking met andere ministeries uitvoeringswetgeving voor om de verordening in Nederland uit te voeren, waaronder de inrichting van het nieuwe AI-toezichtstelsel. In 2025 heeft het Ministerie van EZ zich ingespannen om met name mkb op laagdrempelige manier te informeren over de AI-verordening, onder andere via de actualisatie van de Gids AI-verordening. In 2025 is de pilot voor een Nederlandse AI Regulatory Sandbox afgerond. In een regulatory sandbox zoals voorgeschreven door de AI-verordening bieden toezichthouders ondersteuning aan aanbieders van AI-systemen die tijdens de ontwikkeling vragen hebben over hoe zij aan de AI-verordening kunnen voldoen zodat zij hun product conform de regels op de markt kunnen brengen. Op basis van de pilot is een voorstel geformuleerd voor de inrichting van deze sandbox in Nederland. eIDAS verordening - vertrouwensdiensten In 2025 is EZ betrokken geweest bij de onderhandelingen ten aanzien van de twintig uitvoeringsverordeningen die de herziening van de eIDAS verordening heeft voorgeschreven. Op een enkele uitvoeringsverordening na zijn deze nu afgerond. Verder heeft EZ vanuit de revisie van de eIDAS verordening de plicht om gratis gekwalificeerde handtekeningen voor burgers te realiseren. In 2025 is in eerste instantie in opdracht van EZ een verkenningsfase uitgevoerd. Aan de hand van de adviezen uit deze fase, is vervolgens medio 2025 een overeenkomst met DICTU gesloten om de praktische uitvoering ter hand te nemen. Ook is verder gewerkt aan de Nederlandse uitvoeringswet die hoort bij de revisie van de eIDAS verordening. De onderdelen daarin onder verantwoordelijkheid van EZ zijn gereed voor het verdere wetgevingsproces. Dit proces wordt vervolgd wanneer de onderdelen onder verantwoordelijkheid van BZK, eerstverantwoordelijk voor de uitvoeringswet, eveneens gereed zijn. In 2024 heeft de Minister van EZ aan de Tweede Kamer toegezegd om meer te communiceren over vertrouwensdiensten. Ter uitvoering van die toezegging is in 2025 een gids met uitleg over vertrouwensdiensten samengesteld en gepubliceerd en een symposium over vertrouwensdiensten georganiseerd.32Informatiegids vertrouwensdiensten eIDAS | Brochure | Rijksoverheid.nl Behouden en versterken van een veilige, betrouwbare en hoogwaardige digitale infrastructuur Nederland heeft zich in 2025 ingezet voor de beïnvloeding van het in 2026 verwachte nieuwe voorstel van de Europese Commissie voor een Digital Networks Act, onder andere met het non-paper Digital Connectivity van mei 2025 (Bijlage bij Kamerstuk 21 501-33, nr. 1130). Daarnaast is digitale infrastructuur aangemerkt als een van de twaalf nationale belangen in de ontwerpnota Ruimte (Kamerstuk 29 435 nr. 269) Gigabit Infrastructure Act Op 11 november 2025 is de Gigabit Infrastructure Act (GIA) grotendeels van kracht geworden, met uitzondering van enkele bepalingen die een langere termijn kennen. Deze verordening moet ervoor zorgen dat het gemakkelijker en goedkoper wordt om glasvezel en 5G in de EU aan te leggen. In de zomer van 2025 is het concept wetsvoorstel ter uitvoering van de verordening openbaar geconsulteerd. Nederland zet zich met de uitvoeringswet in voor een proportionele uitvoering die onnodige administratieve lasten voorkomt en voor zo veel mogelijk behoud van de staande nationale praktijk m.b.t. de aanleg van glasvezel en 5G. Frequentiebeleid: beschikbaarstelling van frequentieruimte Samen met de andere EU-lidstaten heeft Nederland een opinie opgesteld over de toekomstige beschikbaarstelling van een deel van de 6 gigahertz frequentieband voor mobiel gebruik met mogelijk ook ruimte voor extra bandbreedte voor wifi. Onderzoek is afgerond naar de waarde van alternatieve bestemmingen in de 3,8-4,2 gigahertz frequentieband. Ten behoeve van commerciële radio-omroep zijn veilingen uitgevoerd voor de verdeling van 27 niet-landelijke FM/DAB+-kavels en 44 niet-landelijke DAB-only vergunningen. Actieplan Duurzame Digitalisering Op 19 november 2025 stuurde de Minister van Economische Zaken, mede namens de Minister van Klimaat en Groene Groei, de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, het Actieprogramma Duurzame Digitalisering 2026 ‒ 2028 naar de Tweede Kamer (Kamerstuk 2025D47122). Dit programma bouwt voor op het Actieplan Duurzame Digitalisering dat eind 2025 afliep en waarvan een voortgangsrapportage is bijgesloten bij de Kamerbrief van 19 november. Deze rapportage bevat feedback die is opgehaald vanuit de private sector, de betrokken overheidsorganisaties en de Europese Commissie. Hieruit blijkt dat de Nederlandse publiek-private samenwerking o.h.g.v. duurzame digitalisering als Europese best practice wordt gezien. Ook bevat deze rapportage een overzicht van de status van de 44 acties die opgenomen zijn in het Actieplan en grotendeels tijdig zijn afgerond. Versterken cybersecurity Versterken cybersecurity: een veilige digitale samenleving Met de toegenomen digitale dreigingen blijft cybersecurity een urgent thema voor de Nederlandse digitale economie en samenleving. In 2025 is onder regie van het Ministerie van Justitie en Veiligheid verder gewerkt aan het implementeren van de Nederlandse Cybersecurity Strategie (NLCS) (Kamerstuk 26 643, nr. 1229). EZ richt zich op de thema’s consumentenbescherming en de versterking van de digitale weerbaarheid van het bedrijfsleven. Dit betekent dat het aanbod van ICT-producten en diensten veiliger moet worden en dat consumenten en bedrijven zich bewuster moeten worden van digitale dreigingen en risico’s en daar meer weerbaar tegen worden. Cybersecurity innovatie Om cybersecurityinnovatie en –kennisontwikkeling te bevorderen zijn er in 2025 investeringen gedaan in verschillende onderzoekscalls. Vanuit EZ, BZK, JenV en AIVD is een gezamenlijke investering van in totaal € 9 mln gedaan in een wetenschappelijk programma voor weerbare digitale ecosystemen, onder de Nationale Wetenschapsagenda Programmalijn 2 (NWA Lijn 2) van NWO. Ook is er een call opgezet van € 1,75 mln voor het ontwikkelen van Cybersecurity Learning Communities om de samenwerking van hogescholen, bedrijven en kennisinstellingen te bevorderen, en daarmee een impuls te geven aan talentontwikkeling. Verder zijn er voorbereidingen getroffen voor een subsidie van € 2,5 mln (Cybersecurity Innovation Fund – CIF-NL) aan o.a. mkb'ers voor het ontwikkelen van innovatieve producten en diensten die bijdragen aan het verhogen van de cyberweerbaarheid, en is de actielijn Cybersecurity onder het bredere programma Human Capital Agenda ICT (HCA ICT) verder opgezet. Cyber Resilience Act Op 11 december 2024 is de Cyber Resilience Act gepubliceerd. Deze Europese verordening schrijft essentiële cybersecurityvereisten voor ten aanzien van producten met digitale elementen (vrijwel alle hardware, software en componenten) die vanaf 11 december 2027 op de interne markt worden aangeboden. Ook moeten fabrikanten er gedurende de hele verwachte gebruiksduur met gratis veiligheidsupdates voor zorgen dat de producten veilig blijven. RDI is de verantwoordelijke markttoezichtautoriteit. Daarnaast geldt er vanaf 11 september 2026 een meldplicht voor incidenten en voor actief geëxploiteerde kwetsbaarheden. Daarvoor is het NCSC verantwoordelijk, onder opdrachtgeverschap van EZ. Het kabinet heeft zich sinds 2021 actief ingezet voor dergelijke horizontale Europese wetgeving om fabrikanten verantwoordelijk te maken voor de cybersecurity van digitale producten (Kamerstuk 22 112, nr. 3734). Het wetsvoorstel voor de Uitvoeringswet verordening cyberweerbaarheid is op 22 december 2025 ingediend bij de Tweede Kamer. Digital Trust Center Het Digital Trust Center (DTC) helpt bedrijven en organisaties met advies en tools om veilig digitaal te ondernemen. Het DTC heeft zich in 2025 met onverminderde energie ingezet om de € 2,4 mln niet-vitale bedrijven digitaal weerbaarder te maken. Via de website, webinars en evenementen is praktische informatie en advies gegeven op tal van onderwerpen zoals basisprincipes voor cyberweerbaarheid, digitale risico’s via toeleveringsketens en NIS2 voor toeleverende bedrijven. De website is ruim 430.000 keer bezocht. Via interactieve tools worden bedrijven verleid om in actie te komen en stappen te zetten in het verbeteren van hun cyberveiligheid. Van de interactieve zelfscans, PDF’s, quizzen, beslisbomen en video’s, is ruim 25.000 keer gebruik gemaakt. De CyberVeilig Check voor zzp en mkb is met 11.000 op maat gemaakte actielijsten de door bedrijven het meest gebruikte tool van het Digital Trust Center. Kleine ondernemers (1 tot en met 50 medewerkers) konden in 2025 met behulp van de subsidieregeling «Mijn Cyberweerbare Zaak» subsidie aanvragen. Voor deze regeling was een maximaal budget beschikbaar van € 1 mln. Er zijn 1.171 subsidieaanvragen gedaan voor een totaal aangevraagd subsidiebedrag van € 1.189.293. De DTC Community heeft in 2025 maar liefst 1.650 nieuwe leden verwelkomd. Bij dit online platform voor uitwisseling van cyberkennis en -informatie zijn nu ruim 6.400 ondernemers, CISO’s en IT-professionals aangesloten. Het totaal aantal notificaties dat sinds de start in juni 2021 verstuurde aan bedrijven (‘gevraagd’ en ‘ongevraagd’) is ruim 400.000. Door het verzenden van deze waarschuwingen kunnen ondernemers tijdig reageren om bijvoorbeeld een beveiligingslek te herstellen. In het kader van Doelwit- en Slachtoffernotificatie zijn in 2025 662.772 systemen genotificeerd. Verder is in 2025 door intensieve samenwerking tussen betrokken partijen stevig verder gewerkt aan de totstandkoming van de nieuwe nationale cybersecurityorganisatie. De integratie van het CSIRT voor Digitale Diensten en het DTC is eind 2025 geformaliseerd. Om bewustwording onder burgers op het gebied van digitale weerbaarheid te stimuleren, specifiek rondom het gebruik van slimme apparaten zoals de slimme meter, smart TV, slimme wasmachine, is in 2025 de laatste publiekscampagne ‘Doe je updates’ uitgevoerd. Richtlijn Netwerk- en informatiesystemen (NIS2) De cyberbeveiligingswet (Cbw) ter implementatie van de herziening van de richtlijn netwerk- en informatiebeveiliging (de NIS2-richtlijn) is in juni 2025 door de Minister van Justitie en Veiligheid bij de Tweede Kamer ingediend. Daarnaast is het concept-cyberbeveiligingsbesluit eind 2025 voor advies aan de Raad van State aangeboden. De Minister van Economische Zaken heeft eind 2025 de concept-regeling cyberbeveiliging EZ geconsulteerd. Eveneens bereiden de RDI alsmede het NCSC zich voor op hun toezichthoudende- respectievelijk CSIRT-taken die zij op grond van de Cbw zullen krijgen. Digitale open strategische autonomie (DOSA) Op nationaal en Europees vlak is de aandacht voor digitale open strategische autonomie sterk gegroeid. De Agenda DOSA is hierin richtinggevend en is inzet geweest bij onder meer de onderhandelingen over de Europese verklaring over digitale soevereiniteit en als aanpak gebruikt bij ontluikende werkzaamheden binnen BZK over digitale autonomie. EZ heeft daarnaast drie afhankelijkhedenanalyses afgerond, voor AI, netwerktechnologie en cryptografie. Hiermee is een beter beeld geschetst van de (risicovolle) strategische afhankelijkheden op deze terreinen. Voor cloud is een afhankelijkhedenanalyse opgestart. Versnellen digitalisering mkb Deze pijler uit de Strategie Digitale Economie wordt uitgevoerd en verantwoord via de middelen op artikel 2. D. Budgettaire gevolgen van beleid Realisatie Vastgestelde begroting1Stand inclusief amendementen, moties en NvW. Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Verplichtingen 258.215 362.214 349.133 517.431 518.602 469.758 48.844 Uitgaven 260.228 291.380 335.956 457.440 437.341 465.763 ‒ 28.422 Subsidies 3.625 16.262 31.800 60.468 114.445 138.748 ‒ 24.303 Cyber security 677 966 6.416 4.879 6.967 1.176 5.791 Telecom Caribisch Nederland 2.890 3.629 3.560 10.361 4.772 3.500 1.272 EU-cofinanciering Digital Europe 4.246 4.050 6.131 13.050 ‒ 6.919 Beter aanbesteden 58 488 297 285 9 9 AI-fabriek 5.600 5.600 NGF - project AiNed 5.719 10.519 17.049 16.911 36.841 ‒ 19.930 NGF - project Nationaal onderwijslab 5.460 6.538 7.695 9.821 ‒ 2.126 NGF - project 6G Future Network Services 23.818 24.608 25.759 ‒ 1.151 NGF - projecten subsidie route 22.067 20.201 1.866 Inkoopdomein 224 26 213 213 Digitale veiligheid 19.472 28.400 ‒ 8.928 Opdrachten 28.978 20.008 31.500 108.176 20.313 47.097 ‒ 26.784 Onderzoek en Opdrachten 2.040 1.571 2.484 3.248 3.180 6.904 ‒ 3.724 Beleidsvoorbereiding en evaluaties Frequenties en Veiligheid 5.413 6.112 3.693 3.924 4.088 4.108 ‒ 20 Digital trust centre 356 227 408 1.208 610 6.936 ‒ 6.326 Cyber security 689 2.180 4.083 4.833 5.279 11.609 ‒ 6.330 ICT beleid 5.673 7.031 8.298 5.236 4.354 8.338 ‒ 3.984 Terugbetaling boetes ACM 14.228 1.633 11.338 89.270 2.721 2.721 CSIRT-DSP 3 19 30 4 6.971 ‒ 6.967 Nationaal Groeifonds 579 1.251 1.177 427 77 2.231 ‒ 2.154 Bijdragen aan agentschappen 47.694 51.255 67.540 73.798 72.843 69.372 3.471 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland 14.626 15.166 23.599 26.532 23.896 15.783 8.113 Rijksinspectie Digitale Infrastructuur 33.068 36.089 43.941 47.266 48.947 53.589 ‒ 4.642 Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s 176.185 200.228 201.068 210.444 225.468 205.821 19.647 Metrologie 15.980 11.524 17.293 12.029 19.332 12.924 6.408 Raad voor Accreditatie 274 1.099 1.394 1.615 640 838 ‒ 198 ACM 670 712 726 749 798 899 ‒ 101 CBS 159.261 186.893 181.655 196.051 204.698 191.160 13.538 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties 3.746 3.625 4.048 4.553 4.269 4.725 ‒ 456 Nederlands Normalisatie Instituut (NEN) 1.187 1.245 1.254 1.390 1.390 1.468 ‒ 78 Internationale organisaties 2.559 2.380 2.794 3.163 2.879 3.257 ‒ 378 Ontvangsten 428.676 120.881 171.159 220.117 13.881 43.679 ‒ 29.798 Ontvangsten ACM 163 162 162 162 162 162 0 High Trust 6.846 117.969 28.060 6.454 2.194 41.550 ‒ 39.356 Diverse ontvangsten 421.667 2.750 142.937 213.502 10.984 1.967 9.017 NGF - project AINed 50 50 NGF - projecten subsidie route 490 490 E. Toelichting op de financiële instrumenten Verplichtingen Voor artikel 1 is in 2025 voor € 48,8 mln meer aan verplichtingen aangegaan dan origineel geraamd bij de Ontwerpbegroting. De belangrijkste oorzaken zijn als volgt:

– Het aangaan van de verplichting voor het realiseren van de AI-fabriek (€ 131,5 mln). Deze middelen waren nog niet geraamd bij de Ontwerpbegroting aangezien zij pas zijn toegekend bij de eerste suppletoire begroting.

– Voor het NGF-project AiNed is € 31,9 mln minder aan verplichtingen gerealiseerd dan origineel geraamd. De oorzaak hiervan is de vertraging op het NGF-project waarbij een verplichtingenschuif is doorgevoerd op basis van het nieuwe uitbetalingsritme welke rekening houdt met deze vertraging.

– Door de overheveling van middelen naar het NCSC voor de uitvoering van de sectorale CSIRT-taken die voortvloeien uit de NIS2 is € 7,0 mln minder verplicht in 2025 dan origineel geraamd.

– Voor de uitvoering van de Metrologiewet is € 32 mln minder aan verplichtingen aangegaan dan origineel geraamd. Dit is het gevolg van een verplichtingenschuif van naar latere jaren. Deze heeft betrekking op de bijdrage aan VSL voor de uitvoering van hun wettelijke taak in het kader van de Metrologiewet. Eerder is de verplichtingenruimte naar voren geschoven van 2026 t/m 2028 naar 2025, echter het naar voren halen van de verplichtingenruimte blijkt in de praktijk niet met de voorziene werkwijze voor een subsidiekader en jaarlijkse beschikkingen te werken.

Uitgaven Subsidies Cyber security Voor de post Cyber security is € 5,8 mln meer gerealiseerd dan origineel geraamd bij de Ontwerpbegroting. De oorzaken hiervan zijn het beschikbaar stellen van middelen ter financiering van de jaarbundel 2026 voor de Electronic Commerce Platform (ECP) en Small Business Innovation projecten (SBIR) alsmede middelen die beschikbaar zijn gesteld vanuit Digital Trust center voor de uitvoering van hun subsidies (Mijn cyberweerbare zaak). EU-cofinanciering Digital Europe Voor Digital Europe zijn er middelen overgeheveld naar verschillende uitvoeringsorganisaties voor de uitvoering van verschillende onderdelen van de EU-programma Digital Europe (Europese Digitale Innovatie Hubs en large Scale Pilots eIDAS). AI-fabriek Dit betreft middelen voor de investering in de AI-fabriek vanuit verschillende financieringsbronnen (BZK/ Nij Begun, DEF, OCW, VWS en LVVN). Om de middelen voor de AI-fabriek in de juiste ritme te krijgen voor de subsidiebeschikking aan het consortium om uitvoering te geven aan de AI-fabriek, zijn de kasmiddelen bij de suppletoire begroting september in het juiste ritme geplaatst waarvan € 0,5 mln in 2025. Bij de tweede suppletoire begroting is een bedrag van in totaal € 5,1 mln naar voren gehaald om tijdig voorbereidingen te kunnen treffen om de benodigde activiteiten op te kunnen starten, onder andere dat er voldoende praktijktoepassingen beschikbaar zijn om AI-modellen te trainen, en dat er tijdig een breed scala aan databronnen op een verantwoorde manier toegankelijk wordt gemaakt voor het gebruik van AI. NGF-project AiNed Voor het NGF-project AINed is € 19,9 mln minder gerealiseerd dan origineel geraamd bij de Ontwerpbegroting. De oorzaak hiervan is dat Voor het NGF-project AINed alle niet bestede middelen, als gevolg van vertragingen in 2024 (€ 15,8 mln), zijn toegevoegd aan het budget voor 2025 via de 100% eindejaarsmarge die voor alle NGF-projecten geldt. In aanvulling hierop is er door dezelfde vertraging een kasschuif doorgevoerd op basis van het nieuwe uitbetalingsritme welke rekening houdt met deze vertraging. Digitale Veiligheid Het verschil van € 8,9 mln voor de post Digitale Veiligheid is ontstaan als gevolg van een kasschuif bij de suppletoire begroting september waarbij de middelen op basis van een geactualiseerde raming in het juiste kasritme geplaatst zijn. Opdrachten Digital trust center Op het financiële instrument zijn middelen gereserveerd voor de uitvoering van de subsidies van het Digital Trust Center (DTC) welke zijn overgeheveld naar het RVO. Daarnaast zijn ook middelen overgeheveld voor het personeel ten behoeve van het DTC. Cyber security Het verschil tussen de realisatie en wat origineel geraamd was bij de Ontwerpbegroting komt hoofdzakelijk door overheveling van middelen voor onder andere de uitvoerring van het Programmabureau Dcypher door RVO alsmede de uitvoering van de Small Business Innovation (SBIR) en National Coordination Centre (NCC). CSIRT-DSP Het verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door de overheveling van middelen naar het NCSC voor de uitvoering van de sectorale CSIRT-taken die voortvloeien uit de NIS2. Bijdragen aan agentschappen Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Het verschil van € 8,1 mln wordt voornamelijk veroorzaakt door de overhevelingen van middelen voor de opdracht aan RVO voor het jaar 2025. Het betreft uitvoeringskosten van onder meer het Nationaal Groeifonds, en de subsidieregelingen Cyberweerbaarheid en Mijn cyberweerbare zaak. Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s Metrologie Het verschil van € 6,4 mln wordt voornamelijk veroorzaakt door het vervangen van verschillende meetapparaturen die zijn verouderd. Een bedrag van € 6 mln wordt ingezet om deze verouderde (meet)apparaturen te vervangen die bijdragen aan de kalibraties van meetstandaarden in de Nederlandse industrie, maatschappelijke instellingen en binnen de zorg conform de Metrologiewet. CBS Het verschil ter hoogte van € 13,5 mln wordt veroorzaakt door de uitkering van de loon- en prijsbijstelling alsmede verschillende opdrachten in het kader van Werk aan Uitvoering (WaU) en aanvullende verplichtingen vanuit de EU voor het aanleveren van statistieken. Ontvangsten High Trust De High Trust-ontvangsten vallen lager uit dan geraamd. Deze ontvangsten bestaan voornamelijk uit door de ACM ontvangen boetes. Die fluctueren door de jaren heen. Dit komt onder andere door het aantal en de hoogte van door de ACM opgelegde boetes. De ACM is hierin volledig onafhankelijk. Diverse ontvangsten Het verschil aan diverse onvangsten voornamelijk de gedeeltelijke ontvangsten (€ 4,7 mln) van de veiling van vergunningen voor niet-landelijke commerciële radio (FM en DAB+) welke in 2025 heeft plaatsgevonden. Daarnaast betreft het ontvangsten voor de bemiddelingsdiensten voor eindgebruikers met een hoor- of spraakbeperking (€ 4,2 mln) welke het Ministerie van EZ jaarlijks voorfinancieert. De geregistreerde aanbieders van openbare elektronische communicatienetwerken- en diensten dragen uiteindelijk de kosten. Beleidsartikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei A. Algemene doelstelling Het bedrijvenbeleid ondersteunt de transitie naar een duurzame, weerbare en inclusieve economie met een sterk verdienvermogen, een hoge arbeidsproductiviteit(groei) en een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat dat bijdraagt aan de welvaart van alle burgers nu en in de toekomst. De maatschappelijke bijdrage van bedrijven is groot. Een gezonde economie en florerende bedrijven zijn noodzakelijk voor de welvaart in Nederland. Ze bieden voor veel mensen bestaanszekerheid. Zonder een stabiele economie en een krachtig mkb zijn er geen banen en is er geen geld voor publieke voorzieningen. Ondernemers zijn nodig om te investeren en zijn van grote waarde voor onze samenleving. Door innovatie en ondernemerschap te bevorderen draagt het bedrijvenbeleid bij aan brede welvaartsgroei, door economische vooruitgang op een evenwichtige wijze te combineren met een hoge kwaliteit van onze leefsituatie. Opdat Nederland internationaal aantrekkelijk blijft om in te wonen, te werken en te leven. Bedrijven spelen ook een onmisbare rol bij het voorzien in de basisbehoeften, de materiële welvaart en de maatschappelijke vooruitgang waarop onze samenleving drijft: voedsel, medische hulpmiddelen, huizen, werk, inkomen, ontplooiingsmogelijkheden, mobiliteit, connectiviteit, energie, (economische) veiligheid, ontspanningsmogelijkheden in de vrije tijd en digitale diensten. Dit geldt ook op het terrein van verduurzaming zoals met zonnepanelen, windmolens, energiebesparingsmogelijkheden, de ontwikkeling van alternatieve energiebronnen zoals waterstof en bij het realiseren van maatschappelijke vernieuwing door te investeren in de ontwikkeling van de technologieën van de toekomst en toepassingen te ontwikkelen van nieuwe sleuteltechnologieën. Bedrijven dragen op deze manier wezenlijk bij aan de kwaliteit van ons bestaan. Ze vervullen daarmee een sleutelrol in onze samenleving. De overheid geeft bedrijven de ruimte om te ondernemen en stuurt bij waar nodig. Hiervoor schept de overheid randvoorwaarden. De overheid kan helpen waar het knelt om maatschappelijke opgaven te behalen. Bijvoorbeeld door netcongestie aan te pakken. Een sterk ondernemersklimaat is gebaat bij voldoende ruimte voor ondernemen en werken, zowel op bedrijventerreinen als in de stad. Samenwerking en maatschappelijke betrokkenheid is cruciaal voor onze welvaartsgroei. Samenwerking tussen grote internationaal opererende ondernemingen en het midden- en kleinbedrijf inclusief startups en scale-ups is essentieel voor het ondernemerssucces. Ook internationale samenwerking is onmisbaar voor een open economie als de onze. Strategische samenwerking tussen bedrijven, onderwijs en kennisinstellingen is belangrijk omdat de wetenschap en de (hoge)scholen fundamentele ideeën en ontwikkelcapaciteit bieden, en het bedrijfsleven de mogelijkheden ziet waar nieuwe technologieën kunnen worden toegepast in nieuwe producten of productieprocessen. Deze samenwerking is ook belangrijk op het terrein van de maatschappelijke uitdagingen zoals fossielarm energiegebruik, gezondheid, hybride werken en (economische) veiligheid. Door ruimte te geven aan ondernemende geesten ontstaan kansen voor bestaande en nieuwe bedrijven. Dat gebeurt in partnerschap tussen Rijk, regionale overheden, Europa en met bilaterale internationale samenwerking. Een stabiele Nederlandse economie en gezonde bedrijven kunnen niet zonder een goed vestigingsklimaat. Het kabinet heeft de ambitie om weer tot de top-5 van meest concurrerende landen wereldwijd te horen. Kijkend naar de internationale ranglijsten dan behoort Nederland vaak tot de mondiale top van de meest dynamische en concurrerende (kennis)economieën ter wereld. In de basis kent Nederland dan ook een goede uitgangspositie. Toch zijn er aandachtspunten en is ons concurrentievermogen geenszins een vanzelfsprekendheid. Het belastingklimaat, uitvoerbaarheid van regelgeving, financiering (specifiek durfkapitaal), voorspelbaarheid van beleid en het sentiment over het bedrijfsleven komen naar voren als algemene verbeterpunten, zo blijkt uit de Monitor Ondernemingsklimaat 2024. Nederland kent een solide ondernemingsklimaat, maar de kunst is dit hoge niveau vast te houden en tijdig verbetering aan te brengen waar nodig. Het kabinet versterkt het verdienvermogen, het ondernemingsklimaat en de bestaanszekerheid. Dat doen we samen met bedrijven, werkenden, vakbonden, maatschappelijke organisaties en medeoverheden. Het verbeteren van het Nederlandse ondernemersklimaat en het terugdringen van de regeldruk zijn belangrijke stappen om ondernemers in hun kracht te zetten. Bovendien moet er voldoende fysieke ruimte komen voor bedrijven en moeten we ons mkb en grootbedrijf beschermen en weerbaarder maken tegen buitenlandse dreigingen. Onze kenniseconomie maakt Nederland tot een aantrekkelijk doelwit voor landen die kennis en technologie willen vergaren ten gunste van hun eigen (technologische) positie. Geopolitiek spanningen verhogen de risico’s voor onze economische veiligheid. Dit vraagt om een aanpak die deze risico’s adequaat ondervangt en de weerbaarheid van Nederland versterkt. Om het verdienvermogen te versterken zet het Kabinet in op het realiseren van de volgende drie strategische doelen op terrein van bedrijfsleven & innovatie:

1. Het bevorderen van een innovatieve, concurrerende en weerbare economie voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen met een sterke positionering op de groeimarkten van de toekomst.

2. Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap.

3. Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige circulaire en inclusieve economie.

1) Het bevorderen van een innovatieve, concurrerende en weerbare economie voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen met een sterke positionering op de groeimarkten van de toekomst Innovatie is één van de belangrijkste bronnen voor economische groei, welvaart en vooruitgang op tal van maatschappelijke terreinen. Succesvolle innovaties creëren niet alleen toegevoegde waarde, maar bieden ook (deel)oplossingen voor de maatschappelijke vraagstukken, onder meer op de terreinen «Energietransitie», «Circulaire Economie», «Landbouw, Water en Voedsel», «Gezondheid en Zorg» en «Veiligheid». Om bedrijven aan te zetten tot innovatie, stimuleert en financiert de overheid onderzoek en ontwikkeling (R&D) bij publieke kennisinstellingen en bedrijven. Dat gebeurt met generiek beleid gericht op innovatie in het bedrijfsleven, met gericht industrie- en innovatiebeleid om sterke posities in hoogwaardige waardeketens te realiseren en met missiegedreven innovatiebeleid dat zich richt op het adresseren van maatschappelijke uitdagingen en sterktes in sleuteltechnologieën. Daarnaast zetten we in op de bedrijven van de toekomst met het startup en scale-upbeleid: het beleid voor jonge innovatieve technologie gedreven bedrijven. Voor een innovatieve economie streeft het kabinet naar de doelstelling om in 2030 3% van het bruto binnenlands product uit te geven aan investeringen in onderzoek en ontwikkeling (R&D). Dit betreft een voortzetting van de door het vorige kabinet geformuleerde ambitie voor de omvang van de R&D-uitgaven in Nederland (Kamerstukken 33 009, nr. 117 en Kamerstuk 33 009, nr. 131), waarbij wordt aangesloten bij de in EU-verband geldende R&D-ambitie van 3% van het bruto binnenlands product in 2030 voor de EU in totaliteit (COM(2023) 168 final). Het kabinet heeft in 2025 een 3%-R&D-actieplan opgesteld om die ambitie op termijn te kunnen realiseren (Kamerstuk 33 009, nr. 165). Investeren in R&D is echter geen doel op zich, maar vormt één van de fundamenten voor het innovatief vermogen van een land, naast een goed ondernemingsklimaat, een goede kennisinfrastructuur, kennissamenwerking, een goed werkende financieringsmarkt (zie hiervoor ook beleidsartikel 3 van deze begroting) en het beschikbaar zijn van bekwaam personeel. Nederland kan en moet beter presteren bij het toepassen en het economisch en maatschappelijk benutten van kennis. Daarom krijgt in het innovatiebeleid juist dat meer specifieke aandacht: valorisatie van kennis bij publieke instellingen, het vergroten van innovatieve toepassingen door effectieve samenwerking in innovatieecosystemen, het versterken van het ecosysteem voor startups en scale-ups en het realiseren van een excellent toepassingsgericht kennisstelsel gericht op maatschappelijke en economische vooruitgang. Met het missiegedreven innovatiebeleid worden R&D-investeringen van publieke en private partijen gericht op het vinden van oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Dat gebeurt mede met behulp van inzet op sleuteltechnologieën en digitalisering, die een belangrijke rol vervullen bij het adresseren van maatschappelijke uitdagingen en voorts van groot belang zijn voor het economisch verdienvermogen van Nederland. Met de uitvoering van de Kennis- en Innovatieagenda’s en het daaraan gerelateerde Kennis- en Innovatieconvenant voor de periode 2024-2027 wordt invulling gegeven aan dit beleid door bedrijven, kennisinstellingen en overheidspartijen (Kamerstuk 33 009, nr. 135). Daarbij is het missiegedreven innovatiebeleid sterker dan in de periode 2020-2023 gericht op de grote transities waar Nederland voor staat, met name waar het gaat om klimaat/energie, digitalisering en circulaire economie. Ook wordt in de Kennis- en Innovatieagenda’s en het Kennis- en Innovatieconvenant voor de periode 2024-2027 sterker dan voorheen ingezet op het naar de markt brengen van kennis en innovaties, met specifiek inzet op valorisatie en marktcreatie als speerpunt. Dat gebeurt onder andere via het verbinden van de netwerken en instrumenten van de provincies en de ROM’s voor het versterken van de regionale innovatie-ecosystemen met de inzet van de overige partners. Als nieuwe partner levert ook Invest-NL een belangrijke bijdrage aan valorisatie en impact binnen het Kennis- en Innovatieconvenant, door middelen in te zetten langs de lijnen van Capital en Business Development. Op het terrein van sleuteltechnologieën is een Nationale Technologiestrategie (NTS) opgesteld, die in januari 2024 naar de Tweede Kamer is gestuurd (Kamerstuk 33 009, nr. 140). De strategie geeft bouwstenen voor een strategisch technologiebeleid door 10 prioritaire sleuteltechnologieën te identificeren waar het Nederlandse kennisveld en het Nederlandse bedrijfsleven een positieve impact mee kan maken en waar een unieke Nederlandse positie op mogelijk is. In de context van de Kennis- en Innovatieagenda Sleuteltechnologieën zijn door het veld actieagenda’s opgesteld op de tien kansrijke technologieën uit de NTS. Die zijn in januari 2026 gepubliceerd (website ‘Actieagenda's (NTS)’). Tezamen met een sterke positie van Nederland in prioritaire sleuteltechnologieën is een goede positionering op groeimarkten een belangrijke uitdaging voor de toekomst van Nederland. In een rapport dat in oktober 2025 naar de Tweede Kamer is gestuurd als bijlage bij de Kamerbrief «Industriebeleid met focus» (Kamerstuk 29826, nr. 277) zijn kansrijke groeimarkten voor Nederland in kaart gebracht. Op basis van deze groeimarkten worden in het nieuwe «Industriebeleid met focus» zes programma’s opgezet, waarbij de Nederlandse positie op deze markten met gericht industriebeleid wordt versterkt. Deze markten zijn gekozen op basis van hun bijdrage aan het verdienvermogen, weerbaarheid en maatschappelijke impact. De komende tijd worden de programma’s verder uitgewerkt. De analyse van groeimarkten heeft reeds input gevormd voor keuzes van prioritaire sleuteltechnologieën in de NTS. Sleuteltechnologieën bieden oplossingen die kunnen worden toegepast in groeimarkten. De keuzes van prioritaire sleuteltechnologieën in de NTS zijn daarom mede op groeimarkten gebaseerd. Het Nederlandse bedrijfsleven en specifiek onze industrie spelen een cruciale rol in het versterken van de weerbaarheid en het concurrentievermogen van Nederland. De ambitie is het behouden van een veilige en weerbare economie, met een sterk technologisch hoogwaardige industrie als belangrijk onderdeel daarvan. Hiervoor is naast het stimuleren van strategische markten en technologieën, ook het beschermen van onze economische veiligheid van belang. Het kabinet Schoof doet dit door middel protect-beleid (beschermende maatregelen) als promote-beleid (stimulerende en versterkende maatregelen). In september 2023 is een overzicht van het instrumentarium op het gebied van economische veiligheid en een toelichting op de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid gedeeld met de kamer (Kamerstuk 30821, nr. 199). In 2020 heeft het kabinet Rutte 3 het Nationaal Groeifonds (NGF) opgericht om daarmee vanaf 2021 € 20 mld aan (publieke) investeringen te doen in R&D en innovatie, infrastructuur en kennisontwikkeling (Kamerstuk 35 300, nr. 83). In de vorige kabinetsperiode zijn de middelen herverdeeld, waarbij de middelen voor de pijler ‘Onderzoek, ontwikkeling en innovatie’ en Kennisontwikkeling binnen het Nationaal Groeifonds in totaliteit met € 6,7 mld werden verhoogd en de pijler infrastructuur werd overgeheveld naar het Mobiliteitsfonds. Een deel van de middelen van het NGF vloeit via toekenningen voor NGF-projecten naar artikel 2 van EZ-begroting, waarbij het primair om middelen vanuit de pijler ‘Onderzoek, ontwikkeling en innovatie’ gaat. Er zijn de afgelopen jaren drie indieningsronden geweest voor de aanvraag van middelen uit het NGF ter financiering van projecten. In het hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB uit mei 2024 is bepaald dat het Nationaal Groeifonds wordt uitgefaseerd door de vierde en de vijfde ronde te laten vervallen. Vanuit het budget voor Faciliteiten Toegepast Onderzoek (FTO) zijn onder het kabinet Rutte 4 middelen beschikbaar gekomen voor versterking van faciliteiten voor toegepast onderzoek bij TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen (Kamerstuk 31 288, nr. 964). In 2023 heeft de eerste financieringsronde plaatsgevonden. Daarin is een bedrag van € 185 mln aan financiering toegezegd voor 14 hoogwaardige faciliteiten voor toegepast onderzoek (Kamerstuk 27 406, nr. 230). De gehonoreerde investeringsvoorstellen zijn afkomstig van de TO2-instellingen TNO, MARIN, NLR en Wageningen Research en van de Rijkskennisinstellingen Naturalis, Nederlands Forensisch Instituut, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en RIVM. Op advies van de Adviescommissie Faciliteiten voor Toegepast Onderzoek is in aanvulling hierop in 2024 een budget van € 103 mln beschikbaar gesteld voor gezamenlijke voorstellen van TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen op de thema’s digitalisering en duurzaamheid (Kamerstuk 27 406, nr. 230). Voor het bestemmen van de resterende middelen heeft een tweede financieringsronde plaatsgevonden in 2025, waarbij een bedrag van € 105 mln is toegezegd voor 11 onderzoeksfaciliteiten. Invulling van landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie In de landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie voor Nederland in 2024-2025 (COM(2024) 619 final) zijn in relatie tot artikel 2 van de EZ-begroting enkele aanbevelingen opgenomen ten aanzien van het cohesiebeleid. Aanbevolen is: a) de uitvoering van de cohesiebeleidsprogramma’s te versnellen en 2) in het kader van de tussentijdse evaluatie van die programma’s gericht te blijven op de overeengekomen prioriteiten en voorts het testen en proefdraaien van oplossingen ter beperking van de congestie op het elektriciteitsnet te bevorderen, daarbij in overweging nemend de kansen die het platform voor strategische technologieën voor Europa biedt om het concurrentievermogen te verbeteren. Beleidsinstrumenten op artikel 2 van de EZ-begroting zijn in dit verband EFRO, INTERREG A en het Fonds voor Rechtvaardige Transitie. Hierbij zijn de door EZ beschikbaar gestelde financiële middelen cofinancieringsmiddelen in aanvulling op de middelen die worden verstrekt door de Europese Unie. Deze regelingen worden uitgevoerd door regionale uitvoeringsorganisaties. In het geval van EFRO en INTERREG A heeft EZ een systeemverantwoordelijkheid. In het geval van het Fonds voor Rechtvaardige Transitie is er een gedeelde verantwoordelijkheid van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid samen met EZ. Het Fonds voor Rechtvaardige Transitie is in 2023 tot uitvoer gekomen met zes regionale subsidieprogramma’s. Bij EFRO en INTERREG A is in respectievelijk 2023 en 2022 gestart met de eerste openstellingen binnen de nieuwe programmaperiode 2021-2027. De programma’s onder het cohesiebeleid in Nederland zijn op dit moment bezig met de tussentijdse herziening van het cohesiebeleid en hebben daartoe allemaal stappen ondernomen om tot een gedegen evaluatie te komen van het onder de programma’s ingezette beleid. Over het algemeen is de verwachting dat de eerder overeengekomen prioriteiten van belang zullen blijven, al kan dit per programma en per regio verschillen. De energietransitie in den brede is hierbij een onderwerp dat in veel programma’s aandacht krijgt. 2) Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap Het Ministerie van Economische Zaken stimuleert langs verschillende wegen een goed en maatschappelijk verantwoord functionerend bedrijfsleven. EZ helpt bedrijven in het vernieuwen en toekomstbestendig maken van hun business model door middel van wet- en regelgeving, onder meer ten aanzien van zaken als bescherming van intellectueel eigendom en het merkenrecht. Bij het ontwikkelen van wet- en regelgeving is toetsing op werkbaarheid en uitvoerbaarheid voor met name het mkb steeds vaker de norm. Dit is belangrijk, aangezien regeldruk een veelgehoord knelpunt is voor ondernemers. In opschaling en uitrol van bijvoorbeeld nieuwe technologieën ondersteunt EZ het bedrijfsleven onder andere door standaardisatie en het vastleggen van voorwaarden. Andere knelpunten waar ondernemers tegenaan lopen zien bijvoorbeeld toe op fiscaliteit, de energie-infrastructuur en een negatief sentiment jegens het bedrijfsleven. Ons concurrentievermogen valt of staat met voldoende mensen met de juiste vaardigheden die willen en kunnen werken. Met name in kraptesectoren zoals de techniek, ‘groene’ banen en digitale banen. Toegang tot talent is cruciaal voor bedrijven om te kunnen ondernemen. Daartoe zet het kabinet het Actieplan Groene en Digitale Banen voort en verkent het de best practices in om- en bijscholingsprogramma’s en schaalt initiatieven die aantoonbaar goed werken op. De schaarste aan ontwikkelruimte - in fysiek opzicht, maar ook gezien restricties ten aanzien van stikstof, geluid en andere milieufactoren - vraagt om een actieve rol van het Rijk Samen met partners zoals provinciale, regionale en lokale overheden, uitvoeringsorganisaties en (vertegenwoordiging van) bedrijfsleven geeft EZ uitvoering aan het Programma Ruimte voor Economie met als doel een nationale aanpak te bieden voor de ruimtelijke economische uitdagingen (Kamerstuk 34 682, nr. 103). De beleidslijn voor grote bedrijfsvestigingen, het starten van pilots voor toekomstbestendige bedrijventerreinen, en ruimtelijke planning zijn belangrijke onderdelen. EZ werkt daarnaast mee aan de ruimtelijke ordening van Nederland via de Nota Ruimte (Kamerstuk 29 435, nr. 264). Daarnaast ontwikkelen we met decentrale overheden een Uitvoeringsagenda Ruimte voor Economie naar aanleiding van de Ruimtelijk Economische Visie (REV) (Kamerstuk 34 682 nr. 229). Via een Pact Ondernemersklimaat wilde het kabinet Schoof werken aan het versterken van de randvoorwaarden van het Ondernemingsklimaat voor ondernemers. Maar het Kabinet heeft daar uiteindelijk vanaf gezien, wegens de urgente uitdagingen waar onze economie en samenleving voor staan. In de Kamerbrief Ondernemingsklimaat en regeldruk, (Kamerstuk 32637, nr. 706) heeft het kabinet uiteengezet langs welke weg dit wordt aangepakt. Daarnaast staat de wereld niet stil. Geopolitieke ontwikkelingen en een veranderend mondiaal speelveld hebben impact op ons verdienvermogen en ondernemingsklimaat. Dit heeft onder meer betrekking op economische veiligheid; denk aan het beschermen van vitale belangen en sectoren, het voorkomen van ongewenste strategische afhankelijkheden en het vrijwaren van spionage en sabotage. Daarnaast zitten concurrerende economieën ook niet stil en nemen zij soms maatregelen die tot pull-effecten kunnen leiden en/of het internationaal gelijk speelveld kunnen beïnvloeden. Heden ten dage geldt eens te meer dat een sterke interne markt en openheid naar derde landen het uitgangspunt moeten vormen van ons handelen, zij het met inachtneming van mogelijke risico’s. Bedrijven moeten de kans krijgen om op een veilige en eerlijke manier internationaal te ondernemen en mee te profiteren van de schaalvoordelen die de interne markt ons biedt. Tot het bedrijvenbeleid in internationaal opzicht wordt daarnaast het streven naar voorspelbaar en stabiel beleid gerekend. Het kabinet zet waar mogelijk geen nieuwe nationale koppen op Europees beleid en heroverweegt en schrapt waar nodig en mogelijk bestaande nationale koppen op basis van bestaande en aanvullende inventarisaties. 3) Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie De industrie vervult een centrale rol in de realisatie van een circulaire Nederlandse economie. In 2050 moet de industrie circulair zijn en worden er geen primaire grondstoffen (van niet-biogene oorsprong) meer gebruikt. De bijdrage die EZ levert aan de circulaire maakindustrie in het kader van het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) 2023-2030 draagt hier mede aan bij. Daarnaast versterkt het kabinet voor de weerbaarheid van Nederland de leveringszekerheid van kritieke grondstoffen via de Nationale Grondstoffenstrategie. De inzet op hergebruik van kritieke grondstoffen is hier onderdeel van een breder pallet aan handelingsperspectieven. Als randvoorwaarde wordt ingezet op behouden en versterken de concurrentiepositie van de industrie. Verduurzaming en circulaire economie biedt immers grote kansen voor bedrijven die vooroplopen in de transitie. Verder zorgt EZ ervoor dat bedrijven de economische en maatschappelijke kansenkunnen pakken die de digitalisering van de economie biedt (zie verder beleidsartikel 1 van deze begroting). Bedrijven zijn verantwoordelijk om rekening te houden met mens, milieu in hun waardeketens en bedrijfsvoering. Om dit te stimuleren ondersteunt EZ, met andere ministeries (BZ is hiervoor primair verantwoordelijk), het opstellen van effectieve (Europese) (I)MVO-wetgeving, die een groep grotere bedrijven verplicht inzicht te vergroten in hun waardeketens en eventuele misstanden aan te pakken. Zo stimuleert EZ dat bedrijven transparant rapporteren over de impact van hun bedrijfsvoering en beleid op mens en milieu, ofwel hoe zij maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Sinds 2004 werd hiervoor de Transparantiebenchmark uitgevoerd. Per 2024 stopt EZ hiermee. De komst van de Europese Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), die begin november 2022 door het Europees parlement is goedgekeurd, maakt de Transparantiebenchmark vanaf boekjaar 2024 overbodig. De CSRD verplicht een groep bedrijven om in hun jaarrapportage hun duurzaamheidsprestaties te rapporteren volgens nieuwe en meer gedetailleerde richtlijnen. Nationaal wordt ook gewerkt aan wetgeving (Kamerstuk 26485, nr. 398). Daarnaast worden (I)MVO-standaarden toegepast op het bedrijfsleveninstrumentarium van EZ. Zo worden bedrijven geïnformeerd over risico’s voor mens en milieu wanneer zij een subsidie ontvangen voor de inkoop van zonnepanelen of een innovatietraject, en geadviseerd en gestimuleerd om op een verantwoorde manier met deze risico’s om te gaan door ze in kaart te brengen, te mitigeren en zo nodig waardeketens te verleggen en/of toegang tot herstel te bieden. Op deze manier worden bedrijven geholpen met MVO. Tot eind 2023 liep hiervoor een pilot, die gebruikt wordt om de komende jaren (I)MVO proportioneel te integreren in het instrumentarium. Kengetallen bedrijvenbeleid In de aansluitende tabel staan de voornaamste kengetallen voor het bedrijvenbeleid. Het kabinet Schoof heeft de ambitie dat Nederland wereldwijd moet behoren tot de top 5 van de landen met een goede concurrentiepositie. Op basis van de meest recente World Competitiveness Ranking staat Nederland negende. Verder wordt met het bedrijvenbeleid gestreefd naar een koppositie voor Nederland op de internationale ranglijsten van de arbeidsproductiviteitsniveau en het European Innovation Scorebord. Kengetallen 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Bron 1. Arbeidsproductiviteitsniveau (positie NL) 9 9 10 10 10 10 10 11 Conference Board 2. Global Competitiveness index / World Competitiveness Ranking (positie NL)1Het World Economic Forum is vanaf 2020 gestopt met het publiceren van de cijfers. 6 4 4 4 6 5 9 10 World Economic Forum / IMD Business School 3. European Innovation Scoreboard (positie NL) 4 4 5 4 4 4 4 3 Europese Commissie 4. R&D intensiteit (in % van BBP) 2,14 2,18 2,32 2,27 2,3 2,23 2,29 n.n.b CBS 5. Rapportcijfer ondernemingsklimaat door bedrijven 6,7 6,4 6 6,1 Monitor ondernemingsklimaat 6. Aandeel industrie in bbp (in %) 11,1 10,8 10,8 11,1 11,4 11,6 11,2 n.n.b CBS-statline B. Rol en verantwoordelijkheid Onderstaande tabel geeft een samenvattend overzicht van de rollen en verantwoordelijken die de Minister van Economische Zaken heeft in het bedrijvenbeleid. In de tekst onder de tabel wordt verder toegelicht wat deze rollen en verantwoordelijkheden behelzen en op welke van de twee hierboven onderscheiden strategische doelen ze betrekking hebben. Stimuleren Financieren Regisseren (Doen) uitvoeren Het stimuleren van innovatie met een grote impact op de economische en maatschappelijke vooruitgang en voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen √ √ √ Goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap √ √ √ Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie √ √ Het stimuleren van innovatie met een grote impact op de economische en maatschappelijke vooruitgang en voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen Stimuleren De minister stimuleert innovaties die bijdragen aan maatschappelijke vooruitgang door private investeringen in R&D te bevorderen via onder meer de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO). Voor het stimuleren van private deelname aan publiek-private onderzoeksinitiatieven wordt onder meer de pps-toeslag ingezet vanuit de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s). Financieren/regisseren De Minister van Economische Zaken is verantwoordelijk voor toegepast onderzoek en innovatie en werkt nauw samen met de Minister van OCW, die verantwoordelijk is voor het stelsel van (fundamenteel) onderzoek en wetenschap en de verwevenheid met onderwijs. De Minister van EZK coördineert het missiegedreven innovatiebeleid en financiert het ontwikkelen en benutten van hoogwaardig (internationaal) publiek gefinancierd onderzoek en technologie, inclusief publiek-private samenwerking door onder meer:

– de TO2-instituten TNO, Deltares, MARIN en NLR te financieren; 

– gezamenlijke regie met OCW op de publiek-private samenwerking via NWO, waarbij EZ een deel van NWO-TTW subsidieert;

– cofinanciering van de EFRO-programma's (Europees Fonds Regionale Ontwikkeling); voor de EFRO-programma's binnen Nederland draagt de Minister systeemverantwoordelijkheid;

– het bevorderen van innovatiegericht inkopen door overheden;

– het stimuleren van strategische markten en technologieën met o.a. sectoragenda’s;

– het bevorderen van de oprichting en groei van startups naar scale-ups, o.a. door de inzet van TechLeap;

– het beschermen van de economische veiligheid o.a. met de Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid en het ondernemersloket Economische Veiligheid.

Goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap Stimuleren De Minister stimuleert een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door onder meer:

– het aanbieden van een pakket van fiscale ondernemersstimulering gericht op zelfstandig ondernemerschap, bedrijfsoverdrachten en bedrijfsinvesteringen; daarnaast biedt het bedrijvenbeleid een samenhangend aanbod van financieringsinstrumenten om gewenste investeringen in bedrijven en projecten mogelijk te maken die onvoldoende financiering in de markt kunnen aantrekken (zie ook artikel 3 van deze begroting);

– het stapsgewijs integreren van advies en eisen met betrekking tot maatschappelijk verantwoord ondernemen in het bedrijfsleveninstrumentarium;

– het inrichten van een effectief en efficiënt werkend stelsel van intellectueel eigendom.

Regisseren De Minister regisseert en coördineert de condities voor een gezond en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door onder meer:

– samenwerking met de relevante regionale netwerken en partners;

– informeren en ondersteunen van ondernemers (van het starten van een bedrijf tot het vinden van een opvolger) via de Kamer van Koophandel (KvK);

– mkb-ondernemers meer bij wet- en regelgeving betrekken via MKB-toets;

– het regisseren en uitvoeren van het nieuwe ‘programma vermindering regeldruk ondernemers’.

(Doen) uitvoeren De Minister biedt overheids- en informatiediensten aan ter ondersteuning van ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau door onder meer toegang tot overheidsdiensten (financieel en/of door middel van kennis) via: (a) de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland; (b) het aansturen van het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) met als oogmerk het aantrekken van buitenlandse investeerders, samen met de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking; en (c) het Innovatie Attaché Netwerk ter ondersteuning van topsectoren, ondernemers en kennisinstellingen uit binnen- en buitenland bij hun internationale R&D- en innovatie-ambities. Het faciliteren van de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie Stimuleren De minister stimuleert de transitie naar een toekomstbestendige, circulaire en inclusieve economie door onder meer:

– het stimuleren van transparante MVO-rapportage door bedrijven, middels de Transparantiebenchmark en Europese wetgeving;

– samen met IenW in te zetten op maatschappelijk verantwoord inkopen en circulair ondernemen;

– versnelling van en toepassing van digitalisering in het mkb.

Regisseren De Minister regisseert en coördineert de condities voor inclusieve economie door onder meer:

– samenwerking met de relevante regionale netwerken en partners;

– informeren en ondersteunen van ondernemers (van het starten van een bedrijf tot het vinden van een opvolger) via de Kamer van Koophandel (KvK);

– mkb-ondernemers meer bij wet- en regelgeving betrekken via MKB-toets;

– het regisseren en uitvoeren van het nieuwe ‘programma vermindering regeldruk ondernemers’.

Om – aanvullend op het jaarverslag – de Kamer te informeren over voortgang en effecten van beleid treft u op de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze website is te zien als een digitale bijlage van het EZK-jaarverslag. Deze website geeft tevens een volledig overzicht van de uitkomsten van alle op dit artikel uitgevoerde evaluaties. C. Beleidsconclusies Doorontwikkeling missiegedreven innovatie- en topsectorenbeleid In 2025 is voortgebouwd op de succesvolle tripartiete samenwerking uit het topsectorenbeleid en de interdepartementale inzet om met innovatie zowel economisch als maatschappelijk impact te maken. Per 2026 is het topsectorenbeleid vervangen door ‘industriebeleid met focus’ en werken we in met missiegedreven innovatiebeleid samen in een nieuwe structuur. De regie over de thematische Kennis- en Innovatieagenda's ligt nu bij de betrokken vakdepartementen, zodat innovatie beter verbonden kan worden aan andere beleidsinstrumenten en de samenwerkingsstructuur toegankelijker wordt voor bedrijven en andere organisaties. Het Ministerie van Economische Zaken heeft, naast de coördinerende van het missiegedreven innovatiebeleid, specifiek de regie over de dwarsdoorsnijdende Kennis- en Innovatieagenda's maatschappelijk verdienvermogen, digitalisering en sleuteltechnologieën - waarbinnen uitvoering wordt gegeven aan de Nationale Technologiestrategie. Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2) Naar aanleiding van de resultaten en aanbevelingen uit de TO2-evaluatie heeft het kabinet in 2025 de Kabinetsreactie op evaluatie Toegepast Onderzoek Organisaties (TO2) 2020-2023 en TO2 strategische plannen 2026-2029 naar de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 32 637, nr.711). Hierin staat beschreven hoe de departementen en de TO2-instituten (Deltares, MARIN, NLR, TNO en Wageningen Research) zich de komende jaren gaan inzetten zodat deze instituten hun taken voor onze economie, maatschappij en weerbaarheid goed kunnen blijven uitoefenen. Lancering TechBridge call VK Het Ministerie van Economische Zaken stimuleert internationale samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden op het gebied van innovatie, technologie en wetenschap. Internationale samenwerking is een belangrijke component in het verder brengen van de technologieën uit de NTS. Met TechBridge is het mogelijk om bilaterale innovatieprojecten op te zetten met landen die een belangrijke aanvulling kunnen leveren aan de strategische ontwikkeling van de NTS-technologieën. In 2025 is de call met het VK op gebied van quantum de eerste die onder TechBridge werd opengesteld.  Intellectueel eigendomsbeleid In 2025 is het beleid op het gebied van intellectueel eigendom voortgezet. Er is in april 2025 een onderzoeksrapport met betrekking tot economische omvang van het auteursrecht gepubliceerd . Deze studie meet de economische bijdrage van auteursrechtrelevante industrieën. Uit deze studie blijkt dat in 2022 de auteursrechtindustrieën € 60 mld bijdroegen aan de toegevoegde waarde, goed voor 6,0% van het Nederlandse bbp. Daarnaast is de website www.octrooicentrum.nl gelanceerd. Hiermee profileert Octrooicentrum Nederland zich als hét centrale expertisecentrum voor octrooien en brede IE-voorlichting. De nieuwe portal bundelt versnipperde informatie en biedt ondernemers, met name in het mkb, een helder startpunt om het IE-systeem optimaal te benutten. Door een herkenbaar eigen logo en actieve doorverwijzing naar partners binnen het ecosysteem, versterkt OCNL zijn rol als gids in de wereld van intellectueel eigendom. Industriebeleid met focus In 2025 is de uitvoering van het industriebeleid volgens plan verlopen. Met de publicatie van Industriebeleid met focus is een duidelijke koerswijziging ingezet, waarbij het bestaande topsectorenbeleid is herijkt en voorbereid op afschaffing per 2026. De beleidsmatige omslag naar een gerichter, strategischer industriebeleid is tijdig en zorgvuldig vormgegeven, in nauwe samenhang met groeimarkten en de Nationale Technologiestrategie. De inzet heeft geleid tot scherpere prioritering en meer focus op strategische sectoren en waardeketens, mede tegen de achtergrond van toenemende geopolitieke spanningen en mondiale concurrentie. Nationale Grondstoffenstrategie Onder de Nationale Grondstoffenstrategie is in 2025 het Nederlands Materialen Observatorium (NMO) gelanceerd als centraal kenniscentrum voor kritieke grondstoffen en materialen. (Kamerstuk 32 852, nr. 395), d.d. 9 december 2025. Verder is geïnvesteerd in pilots ter uitwerking van de mogelijkheden voor voorraadvorming van kritieke grondstoffen ten aanzien van militaire schepen en medische technologie. Nederland neemt ook actief deel aan gesprekken over voorraadvorming in EU-verband. Daarnaast zijn eerste maatregelen genomen om verwerking van kritieke grondstoffen te stimuleren. Zo is er voor strategische projecten een centraal contactpunt ingericht bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), is er een werkgroep opgezet met publieke financiers, en heeft de Speciaal Vertegenwoordiger Nationale Grondstoffenstrategie gesprekken gevoerd met de industrie over opties om verwerking te ontwikkelen. Economische Veiligheid In het geopolitieke klimaat van 2025 was het thema economische veiligheid en weerbaarheid actueler dan ooit. Het kabinet acht het van cruciaal belang dat bedrijven de verschillende risico’s en hun handelingsopties kennen, om actuele uitdagingen op het gebied van economische veiligheid het hoofd te bieden en voorbereid te zijn op crises en/of conflicten. Daarom heeft EZ het bedrijfsleven via de campagne ‘Bescherm wat je sterk maakt’ in 2025 bewuster gemaakt van de risico's die bedrijven lopen op het terrein van economische veiligheid en zijn sessies met bedrijven georganiseerd ter voorbereiding op mogelijke crisissituaties. Semicon Om de prominente positie van Nederland in de halfgeleidersector te behouden zijn nationaal en internationaal belangrijke stappen gezet en resultaten behaald. Zo heeft EZ de Semicon Board NL gelanceerd. Vanuit dit platform met vertegenwoordigers uit de halfgeleidersector en kabinetsleden wordt een publiek-private agenda tot en met 2025 uitgewerkt op strategisch niveau, inclusief innovatie- en investeringsstrategie. Internationaal is, op initiatief van Nederland en onderschreven door alle Lidstaten, op 29 september de Europese Semicon Coalition verklaring ondertekend. Hierin is de gezamenlijke inzet voor herziening en versnelling van de Europese Chips Act gepresenteerd. En met de Important Project of Common European Interest (IPCEI) voor Advanced Semiconductor Technologies (AST) kiezen we voor de versterking van de halfgeleiderketen van Nederland en Europa. Financiering Het uitgevoerde beleid is volgens plan verlopen, er is meer beleid gevoerd dan initieel opgenomen in de beleidsprioriteiten. Op basis van het IBO-bedrijfsfinanciering zijn er diverse maatregelen genomen om de financieringsmarkt te versterken. Voor Durfkapitaal betrof dat onder meer de bijdrage aan het vervolgfonds van ETCI (Toekomstfonds) en de versterking van Invest-NL via het eigen vermogen, Blended Finance en het DeepTech Fonds (Toekomstfonds). Met deze versterking van investeringsfondsen komt er meer durfkapitaal beschikbaar voor startups en scale-ups, direct of via private investeringsfondsen (fonds-in-fonds). Daarnaast is gestart met de uitwerking van de integratie van Invest-NL en Invest International en de vorming van een nationale investeringsinstelling. Er is speciale aandacht geweest voor Defensie binnen bestaande financieringsinitiatieven. Verder is ingezet op een versteviging van de bovenregionale samenwerking van de ROM’s, die een belangrijke rol spelen in de vroege fase financiering. FinancieringsGids Om voor mkb-ondernemers de toegang tot financiering te verbeteren heeft de KvK de FinancieringsGids ontwikkeld in opdracht van EZ en met publieke en private partijen. De ondernemer kan hier terecht voor informatie over financieringsopties en advies mogelijkheden. Financiers en dienstverleners die een ondernemer niet zelf kunnen helpen, kunnen naar de FinancieringsGids worden doorverwezen, zodat er ‘no wrong door’ is voor de ondernemer. In 2025 is de FinancieringsGids 237.402 keer bezocht, hebben 6.776 ondernemers de tool geheel doorgelopen en hebben 4.815 ondernemers contact opgenomen met een KvK adviseur.   Nationaal Programma Ruimte voor Economie Op 20 juni 2025 is de ruimtelijk economische visie (REV) naar de Tweede Kamer gestuurd. Het doel van de visie is om richting te geven aan hoe we ruimte bieden voor economische dynamiek in tijden van verandering. Dit betekent voor nu en in de toekomst voldoende en kwalitatief goede ruimte voor bedrijvigheid op de juiste plek. Om zo het verdienvermogen te versterken, een aantrekkelijk vestigingsklimaat te creëren, nationale belangen te beschermen en een weerbare economie te borgen door een diversiteit aan economische functies. De REV heeft inmiddels een doorvertaling gekregen in de Ontwerp Nota Ruimte. Op 17 november 2025 hebben we de tweede voortgangsrapportage over «Ruimte voor Economie» aan de Tweede Kamer gestuurd. In deze brief heeft het kabinet de ontwikkelingen en maatregelen om voldoende ruimte te waarborgen voor economische activiteit, zoals op bedrijventerreinen, campussen en industrieclusters rekening houdend met maatschappelijke transities. Meer specifiek is ingegaan over de aanpassing van de Wet Bedrijveninvesteringszones (BIZ) en de pilots toekomstbestendige bedrijventerreinen. Voor 2026 zal in samenwerking met provincies, gemeenten en ondernemers een uitvoeringsagenda worden opgesteld. D. Budgettaire gevolgen van beleid Realisatie Vastgestelde begroting1Stand inclusief amendementen, moties en NvW. Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Verplichtingen 10.788.922 5.290.393 3.812.305 2.604.278 2.339.686 2.839.457 ‒ 499.771 Uitgaven 7.004.468 4.995.025 2.282.168 2.097.900 1.816.564 2.005.808 ‒ 189.244 Subsidies 5.702.794 3.956.769 1.073.308 836.353 533.031 871.559 ‒ 338.528 MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) 10.818 7.626 9.172 10.619 4.640 24.124 ‒ 19.484 Eurostars 17.764 18.930 20.645 20.672 20.140 22.558 ‒ 2.418 Bevorderen Ondernemerschap 21.714 19.417 18.766 20.265 18.472 36.719 ‒ 18.247 Cofinanciering EFRO, inclusief INTERREG 14.674 25.675 24.441 26.819 26.411 32.077 ‒ 5.666 Bijdrage aan ROM's 7.154 8.620 13.109 17.251 12.710 11.623 1.087 Verduurzaming industrie 9.149 45.380 57.217 65.401 0 Startup-beleid 10.684 10.821 11.677 5.616 6.053 4.214 1.839 Urgendamaatregelen industrie 27.494 90 3.792 3.818 0 Noodloket (TOGS) 164 4 0 Qredits (subsidie) 3.000 0 Tegemoetkoming vaste lasten 5.434.647 3.486.352 236.810 37.007 10.326 30.000 ‒ 19.674 Tegemoetkoming vaste lasten Caribisch Nederland 25.922 228 0 Invest-NL 6.387 10.276 20.257 5.623 12.740 12.231 509 Europees Defensie Fonds cofinanciering 5 17 157 138 1.200 ‒ 1.062 Omscholing naar tekortsectoren 368 596 11 0 Tegemoetkoming vaste lasten starters 13.007 14.820 3.625 205 500 ‒ 500 Infrastructuur duurzame industrie 4.832 285 1.192 29 0 R&D mobiliteitssectoren 8.173 32.452 33.581 34.493 24.664 27.900 ‒ 3.236 SEG 78.974 76.166 13.145 121 782 782 Herstructurering winkelgebieden 6.219 15.215 14.563 15.537 14.888 649 NGF - project Groenvermogen Nederlandse Economie 10.706 30.607 54.469 0 NGF - project Health-RI 10.000 12.000 11.533 11.000 11.000 0 NGF - project RegMed XB 9.400 15.541 12.061 6.294 5.959 5.751 208 NGF - project QuantumDeltaNL 45.855 82.508 83.763 54.780 151.714 ‒ 96.934 NGF - project Oncode-PACT 3.236 44.968 53.253 58.543 40.875 17.668 NGF - project Circulaire Plastics 7.279 28.083 0 NGF - project NXTGEN HIGH TECH 126.616 37.283 58.235 58.705 ‒ 470 NGF - project PhotonDelta 39.812 35.118 47.993 53.261 ‒ 5.268 NGF - project Opschaling PPS beroepsonderwijs 38.256 33.156 33.366 35.089 ‒ 1.723 NGF - project Biobased Circulair 2.572 0 NGF - project Material Independence & Circulair Batteries 17.120 70.868 ‒ 53.748 Indirecte kostencompensatie ETS 59.802 147.311 0 IPCEI Cloudinfrastructuur en services 1.506 11.078 9.735 14.252 ‒ 4.517 IPCEI Micro elektronica 21.173 16.079 20.660 20.811 ‒ 151 Aanvullende tegemoetkoming evenementen 19.882 267 41 41 Omzetderving Limburg 23.600 0 Investeringen Verduurzaming Industrie Klimaatfonds 3.947 29.306 0 EuroHPC 647 647 2.678 13.000 ‒ 10.322 EuroQCI 15.177 ‒ 15.177 Tegemoetkoming Energiekosten 156.233 10.270 341 5.387 ‒ 5.046 Qredits duurzaamheid 4.000 4.000 0 Actieplan Groene en Digitale Banen 4.932 5.000 ‒ 68 Brexit Adjustment Reserve 609 9.504 185 30 81.136 ‒ 81.106 Ruimte voor economie 587 9.770 ‒ 9.183 Maritieme Maakindustrie 2.065 18.000 ‒ 15.935 Nationaal Versterkingsplan Microchip-talent 41.357 30.398 10.959 Stikstofaanpak piekbelasters industrie 4.600 0 PEGA - Ruimte voor economie 1.700 1.700 Overige subsidies 1.469 3.576 3.252 5.694 5.296 9.331 ‒ 4.035 Leningen 230.500 1.500 64.549 0 11.000 0 11.000 Bedrijfssteun 193.000 1.500 6.000 6.000 Qredits (leningen) 37.500 0 NGF - project PhotonDelta (leningen) 64.549 0 PEGA - economische bedrijvigheid 5.000 5.000 Garanties 29.003 27.868 31.357 28.807 17.209 75.965 ‒ 58.756 BMKB 23.826 12.233 18.299 19.010 14.011 40.248 ‒ 26.237 Klein Krediet Corona 521 1.428 1.004 1.182 392 392 Groeifaciliteit 15 3.092 4.654 8.615 2.481 8.972 ‒ 6.491 Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) 4.641 11.115 11.745 ‒ 11.745 Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) Corona 7.400 15.000 ‒ 15.000 MKB financiering 325 325 Opdrachten 7.927 5.896 9.065 16.300 8.857 9.939 ‒ 1.082 Onderzoek en opdrachten 4.206 2.999 4.981 6.032 6.732 6.039 693 Caribisch Nederland 501 558 169 1.030 391 799 ‒ 408 ICT beleid 73 3 0 0 Regeldruk 731 836 1.134 667 962 2.336 ‒ 1.374 Regiekosten regionale functie 11 0 Budget samenwerking regio 379 223 806 756 756 Small Business Innovation Research 2.405 1.121 1.058 16 765 ‒ 749 Stikstofaanpak piekbelasters industrie 1.500 7.125 0 Verduurzaming industrie 640 0 Bijdragen aan agentschappen 168.731 179.045 165.473 190.828 149.105 112.647 36.458 Bijdrage RVO.nl 168.023 178.480 164.670 190.061 148.457 111.868 36.589 Rijksinspectie Digitale Infrastructuur 708 565 803 767 648 779 ‒ 131 Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s 369.824 373.731 431.896 529.100 554.951 428.546 126.405 Bijdrage aan TNO 207.525 216.876 251.535 302.304 345.506 237.764 107.742 Kamer van Koophandel 134.518 143.881 159.177 202.813 187.115 160.148 26.967 NWO TTW 27.781 12.974 21.184 23.983 22.330 30.634 ‒ 8.304 Bijdragen aan medeoverheden 20.570 23.282 38.274 31.532 30.649 19.010 11.639 MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) 20.570 23.282 38.274 31.532 30.649 19.010 11.639 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties 378.120 405.813 428.175 457.248 469.704 488.142 ‒ 18.438 Internationaal Innoveren 40.751 38.246 45.406 47.778 51.861 52.752 ‒ 891 PPS-toeslag 171.099 199.531 185.314 173.765 191.229 189.311 1.918 TO2 (exclusief TNO) 62.593 60.122 63.010 79.449 76.010 70.724 5.286 Topsectoren overig 8.843 6.492 9.355 7.615 8.783 18.198 ‒ 9.415 Ruimtevaart (ESA) 75.287 82.162 85.685 89.890 94.933 85.403 9.530 Bijdrage NBTC 9.425 9.755 10.497 10.218 11.569 10.285 1.284 Bijdragen organisaties 3.423 3.251 2.545 2.783 3.514 6.192 ‒ 2.678 Economische ontwikkeling en technologie 6.699 6.237 21 141 6.657 ‒ 6.516 EU-cofinanciering JTF 17 18.961 15.992 14.232 16.331 ‒ 2.099 Faciliteiten toegepast onderzoek TO2 en RKI 20.007 9.143 24.000 ‒ 14.857 NGF - project NXTGEN HIGH TECH Ruimtevaart 7.402 9.730 8.289 8.289 0 Stortingen in begrotingsreserves 96.999 21.117 40.071 7.731 42.057 0 42.057 Storting reserve BMKB 3.564 4.123 15.161 7.377 11.892 11.892 Storting reserve Groeifaciliteit 52.210 0 Storting reserve GO 40.506 24.154 0 Storting reserve maatwerk garanties 30.000 30.000 Storting reserve MKB Financiering 719 844 756 354 165 165 Storting reserve BMKB-groen 16.150 0 Ontvangsten 591.029 1.004.319 330.798 282.502 416.082 390.119 25.963 Luchtvaartkredietregeling 1.801 2.447 3.065 2.494 1.242 1.242 Rijksoctrooiwet 46.554 51.954 52.857 53.780 53.885 47.066 6.819 Eurostars 5.370 5.011 4.906 3.419 4.514 4.250 264 F-35 4.669 5.399 4.893 2 10.576 ‒ 10.576 Diverse ontvangsten 14.140 23.012 17.525 11.611 17.334 1.244 16.090 Bedrijfssteun 46.269 21.425 34.532 33.908 33.653 40.367 ‒ 6.714 Noodloket (TOGS) 1.363 186 26 18 4 4 Tegemoetkoming vaste lasten 155.355 275.539 173.682 75.733 41.306 76.700 ‒ 35.394 Tegemoetkoming vaste lasten starters 202 191 728 364 0 Omscholing tekortsectoren 23 4 0 BMKB 23.116 22.684 23.112 17.159 18.270 33.000 ‒ 14.730 Onttrekking reserve BMKB 126.882 56.746 56.746 Klein Krediet Corona 461 80 170 85 0 Onttrekking reserve KKC 140.061 8.847 778 1.097 2.339 2.339 Groeifaciliteit 1.753 2.053 1.785 2.067 1.724 8.000 ‒ 6.276 Onttrekking reserve Groeifaciliteit 867 2.647 5.577 757 757 SEG 373 9 175 0 NGF - project Groenvermogen van de Nederlandse economie 4.900 0 Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) 22.245 16.038 9.067 5.433 6.203 13.000 ‒ 6.797 Onttrekking reserve Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) 81.752 2.106 156.458 156.458 NGF - project Opschaling PPS beroepsonderwijs 1.789 1.789 Tegemoetkoming Energiekosten 137 61.770 19.285 34.916 ‒ 15.631 MKB Financiering 788 913 843 792 573 573 Brexit Adjustment Reserve 485.547 13 4 121.000 ‒ 121.000 Vastgestelde begroting1Stand inclusief amendementen, moties en NvW. Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 Verplichtingen 10.788.922 5.290.393 3.812.305 2.604.278 2.339.686 2.839.457 ‒ 499.771 waarvan garantieverplichtingen 535.736 333.583 368.822 325.012 402.671 1.250.000 ‒ 847.329 waarvan overige verplichtingen 10.253.186 4.956.810 3.443.485 2.279.266 1.937.015 1.589.457 347.558 E. Toelichting op de financiële instrumenten Verplichtingen Garantieverplichtingen De garantieverplichtingen zijn voor € 847,3 mln niet benut. Dit wordt deels veroorzaakt door de reguliere garantieregelingen. De onderbenutting betreft de volgende regelingen: BMKB € 473,9 mln; Garantie Ondernemingsfinanciering € 381,4 mln en de Groeifaciliteit € 85 mln. Overige verplichtingen Naast de garantieverplichtingen is er per saldo voor € 347,6 mln meer aan verplichtingen aangegaan dan begroot. De belangrijkste oorzaken zijn:

– De regeling MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) wordt centraal uitgevoerd door RVO, het decentrale gedeelte wordt via SPUKs uitgevoerd door de Provincies. De middelen voor de SPUKs over 2025 zijn in de 1^e suppletoire begroting overgeheveld naar het mede-overheden instrument voor de MIT om vanaf dat instrument de SPUKs af te geven. Hiertoe is € 30 mln aan verplichtingen budget in 2025 overgeheveld. Het restant op dit instrument voor 2025 is de realisatie op het gedeelte van de MIT dat door RVO wordt uitgevoerd. Dit is het nationale vangnet voor projecten die inter-regionaal zijn en niet via de Provincies kunnen worden gefinancierd.

– Het Ministerie van Economische Zaken is penvoerder van TNO en verstrekt in die rol de Rijksbijdrage aan TNO. De realisatie op het verplichtingsbudget over 2025 is € 160 mln hoger dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting. Dit als gevolg van het verstrekken van aanvullende opdrachten aan TNO vanuit het Rijk waarvoor andere departementen middelen hebben overgeheveld naar de EZ-begroting.

– Voor de Faciliteiten Toegepast Onderzoek (FTO) is in de 1^ste suppletoire begroting € 46,6 mln aan verplichtingenbudget toegevoegd voor het begrotingsjaar 2025. Door vertraging in de uitvoering van de deelvoorstellen DigiLab en Duurzaamheid zijn deze verplichtingen eind 2024 niet meer aangegaan. In 2025 zijn de beschikking afgegeven en uitbetaald aan de deelnemende TO2-instellingen en RKI's.

– Voor het NGF-project PhotonDelta zijn in 2024 niet alle middelen verplicht en tot besteding gekomen. Vanwege de 100%-eindejaarsmarge op NGF-middelen zijn de resterende middelen in 2025 bij de 1e Suppletoire Begroting aan het budget van dit jaar toegevoegd. Daarnaast is er bij de 1e Suppletoire Begroting een nieuwe toekenning gedaan voor het project, resulterend in een ophong van het verplichtingenbudget van € 53,8 mln in 2025. Dit betrof een eerder voorwaardelijke toekenning op de NGF begroting. Deze middelen zijn op het instrument geplaatst en verplicht. Hierdoor is de verplichtingenrealisatie hoger dan initeel geraamd.

– Voor het NGF-project QuantumDelta zijn in 2024 niet alle middelen verplicht en tot besteding gekomen. Vanwege de 100%-eindejaarsmarge op NGF-middelen zijn de resterende middelen in 2025 bij de 1e Suppletoire Begroting aan het budget van dit jaar toegevoegd. Daarnaast is er op basis van een nieuwe RVO-raming van de besteding van de middelen, onder andere bij de 2e Suppletoire Begroting € 45,0 mln aan verplichtingenbudget geschoven naar 2026. In totaal is er in 2025 € 73,8 mln minder verplicht dan geraamd bij de Ontwerpbegroting 2025.

– Voor het NGF-project Material Independence & Circular Batteries zijn in 2024 niet alle middelen verplicht en tot besteding gekomen. Vanwege de 100%-eindejaarsmarge op NGF-middelen zijn de resterende middelen in 2025 bij de 1e Suppletoire Begroting aan het budget van dit jaar toegevoegd. € 129,3 mln is vervolgens verplicht, waardoor de realisatie bij de verplichtingen hoger is dan bij de Ontwerpbegroting 2025 geraamd.

– Bij de 2e Suppletoire Begroting is onderdeel van een grote verplichting ten behoeve van PIXEurope wordt een verplichting aangegaan op het Internationaal Innoveren instrument. Hierdoor is de verplichtingen realisatie € 47,8 mln hoger dan in de Ontwerpbegroting werd geraamd.

Uitgaven Subsidies MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) De MIT richt zich specifiek op het innovatieve mkb en is een gezamenlijk(e) (gefinancierde) regeling van Rijk en provincies. De MIT is bedoeld als laagdrempelige regeling om de innovatiekracht van het mkb te benutten voor de doelen van het Missiegedreven Innovatiebeleid en een bijdrage te leveren aan regionale innovatiestrategieën. Sinds 2015 werken EZ en de provincies samen in de MIT-regeling die onder 1.340 ondernemers op jaarlijkse basis van een positieve naamsbekendheid geniet als stabiel en laagdrempelig EZ-beleid. De middelen voor de MIT over 2025 zijn bij de 1^e suppletoire begroting overgeheveld naar het mede-overheden instrument voor de MIT om vanaf dat instrument de SPUKs af te geven. Hiertoe is € 12 mln aan kasbudget in 2025 overgeheveld. Het restant op dit instrument voor 2024 is de realisatie op het gedeelte van de MIT dat door RVO wordt uitgevoerd. Dit is het nationale vangnet voor projecten die inter-regionaal zijn en niet via de Provincies kunnen worden gefinancierd. Bevorderen Ondernemerschap Op het kasbudget van Bevorderen Ondernemerschap is in 2025 € 18,2 mln minder gerealiseerd dan geraamd. Het budget is negatief bijgesteld als gevolg van het overhevelen van budget ter dekking van de RVO-uitvoeringskosten van de directie Ondernemingsklimaat en Topsectoren en Industriebeleid, waaronder respectievelijk € 4,8 mln uit het werkbudget van de directie Ondernemingsklimaat en € 2,3 mln uit het werkbudget van de directie Topsectoren en Industriebeleid en € 2,6 mln uit de beleidsmiddelen voor Grondstoffen en Circulair. Daarnaast is een bijdrage van € 4,1 mln ter financiering van de FinancieringsGids overgeheveld naar het KvK-instrument. Verder werden deze middelen ingezet ter dekking van diverse kleine tekorten en opdrachten. Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) De TVL is inmiddels gesloten. Voor de TVL zijn alleen nog uitbetalingen voorzien voor lopende bezwaar- en beroepzaken, overgang tot betaling is afhankelijk van wanneer een uitspraak wordt gedaan of een bezwaar- of beroepzaak gegrond wordt verklaard. Dit jaar zijn er minder bezwaar- en beroepzaken tot uitspraak gekomen waardoor er ook minder uitgaven zijn gedaan. In totaal zijn de uitgaven hierdoor € 19,7 lager dan geraamd bij de ontwerpbegroting. NGF-projec QuantumDeltaNL Voor het NGF-project Quantum Delta is gedurende 2025 op basis van de voortgang en uitvoeringsinformatie van het project een gedeelte van het verplichtingen en kas budget doorgeschoven naar latere jaren. Hierdoor is de realisatie lager dan in de ontwerpbegroting was voorzien. NGF-project Oncode-PACT Gedurende 2024 is door vertraging in de uitvoering € 17 mln minder kasbudget uitgegeven via het NGF-project Oncode. Dit is in 2025 toegevoegd aan de middelen en vervolgens in 2025 wel tot uitbetaling gekomen. Hierdoor is de realisatie hoger dan er in de ontwerpbegroting werd verwacht. NGF-project Material Independence & Circular Batteries Voor het NGF-project Material Independence & Circular Batteries is bij de 1^e Suppletoire Begroting € 91,6 mln aan kasmiddelen verschoven naar latere jaren in lijn met het verwachte uitfinancieringsritme van RVO voor de beschikking die dit jaar is aangegaan voor het vorig jaar goedgekeurde NGF-project. Hierdoor zijn er minder middelen tot besteding gekomen dan bij de Ontwerpbegroting geraamd. EURO-HPC Om de AI-gedreven transformatie bij te kunnen houden en sturen en het AI-ecosysteem verder versterken en de afhankelijkheden van geavanceerde AI-modellen bij grote techplatforms verminderen, wordt er geïnvesteerd in een AI-faciliteit. Vanuit de EZ begroting zijn middelen overgeheveld vanuit EuroHPC om dit mogelijk te maken. Hierdoor is in 2025 de realisatie lager geweest dan in de ontwerpbegroting werd verwacht. EURO-QCI Binnen EURO QCI zijn middelen gereserveerd voor uitvoering door TNO. Voor de betaling aan TNO zijn middelen overgeheveld naar een ander instrument waardoor de realisatie niet op dit instrument plaatsvond en daardoor lager uitvalt dan orgineel geraamd. Daarnaast wordt er in verband met een lagere liquiditeitsbehoefte door TNO ook € 5 mln naar een later jaar verschoven om beter aan te sluiten bij de kas- en verplichtigenbehoefte. Brexit Adjustment Reserve De Onderuitputting heeft voornamelijk betrekking op het onderdeel saneringsregeling binnen de Visserijsector. Deze regeling is opgesteld voor Nederlandse visserijbedrijven die negatieve gevolgen ondervinden als gevolg van de Brexit en hierdoor geen toekomst meer zien in de visserij. In totaal zijn er 82 aanvragen ingediend. Na beoordeling is gebleken dat 31 van de 82 saneringsaanvragen niet konden worden doorgezet. Deze aanvragen zijn ingetrokken of afgewezen omdat deze niet voldeden aan de vereisten van de regeling. De Minister van LVVN heeft zich ingezet om te onderzoeken of er mogelijkheden bestaan om een aanvullende regeling open te stellen binnen dit onderdeel. Gezien het aflopen van de BAR, en door juridische- en beleidstechnische belemmeringen zijn er geen mogelijkheden gevonden om een aanvullende regeling open te stellen. Maritieme Maakindustrie Voor de Innovatieregeling vanuit het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie voor Maritieme Innovatie Projecten is in 2025 de eerste call opengesteld en verplicht. Op basis van de financieringsbehoefte van de goedgekeurde projecten is bij de 1e suppletoire begroting 2025 een kasschuif doorgevoerd. Als gevolg hiervan is het kasbudget met € 15,9 mln verlaagd in 2025 en verschoven naar latere jaren op de begroting. Nationaal Versterkingsplan Microchip-talent Bij de 1^e suppletoire begroting zijn extra middelen overgeheveld van de Aanvullende Post (AP) voor het onderdeel Levenslang Ontwikkelen (LLO) van het Versterkingplan. De extra middelen voor 2025 zijn volledig tot besteding gekomen. Garanties BMKB Voor de Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) zijn in 2025 minder uitgaven gematerialiseerd dan verwacht. Dit is te verklaren doordat de afgelopen jaren niet alle ruimte voor nieuwe garanties is benut. Hierdoor zijn zowel de uitgaven als de inkomsten lager uitgevallen. Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) Onder de GO regeling worden garanties afgegeven op middelgrote en grote leningen. In 2025 zijn er minder schadebetalingen geweest op de bestaande garanties waardoor minder is uitgegeven dan verwacht. Garantie Ondernemingsfinanciering (GO-C) De Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) Corona is sinds 2022 gesloten en er zijn in 2025 geen toekenningen voor uitbetalingen ingediend. Hierdoor is er minder uitgegeven dan verwacht. De middelen van de GO-C vloeien terug naar de generale middelen. Bijdragen aan agentschappen Bijdrage RVO.nl In verband met bijstellingen en extra opdrachten aan de RVO zijn er meer uitgaven gedaan in 2025 dan eerst was begroot. Gedurende het jaar is er extra budget toegevoegd wat het verschil tussen de begrote en gerealiseerde uitgaven verklaard. Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s Bijdrage aan TNO Het Ministerie van Economische Zaken is penvoerder van TNO en verstrekt in die rol de Rijksbijdrage aan TNO. De realisatie op het kasbudget over 2025 is € 107,7 mln hoger dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting. Dit als gevolg van het verstrekken van aanvullende opdrachten aan TNO vanuit het Rijk waarvoor andere departementen middelen hebben overgeheveld naar de EZ-begroting. Kamer van Koophandel Gedurende het jaar zijn er extra budgetten toegevoegd om additionele opdrachten door de Kamer van Koophandel (KvK) te laten uitvoeren. Daarnaast is bij de 2e suppletoire begroting is € 11,7 mln aan kasbudget toegevoegd aan het budget voor de Kamer van Koophandel. Deze ophoging betreft o.a. aanvullende bijdragen vanuit andere departementen (o.a. SZW, J&V, I&W, BZK, LVVN, Fin, en VWS) voor het Handelsregister van de Kamer van Koophandel. De verhoging is het gevolg van sterk gestegen kosten. Bijdragen aan mede-overheden MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) De regeling MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) wordt centraal uitgevoerd door RVO, het decentrale gedeelte wordt via SPUKs en Decentralisatie Uitkering uitgevoerd door de Provincies. De middelen voor de SPUKs over 2025 zijn bij de 1^ste suppletoire begroting overgeheveld naar het mede-overheden instrument voor de MIT om vanaf dat instrument de SPUKs af te geven. Hierdoor is de realisatie van de kasuitgaven € 11,6 mln hoger dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting. Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties Faciliteiten toegepast onderzoek TO2 en RKI Voor het themavoorstel DigiLab, onderdeel van de eerste FTO-ronde, hebben de deelnemende TO2’s en RKI’s een geactualiseerde liquiditeitsprognose opgesteld. Omdat de benodigde middelen voor 2025 lager uitvallen dan aanvankelijk geraamd, is € 9 mln verschoven naar latere jaren. Daarnaast is een deel van de uitgaven via de begroting van het Ministerie van IenW gefaciliteerd. Stortingen Begrotingsreserves Storting reserve BMKB Er is een begrotingsreserve (risicovoorziening) voor de BMKB waardoor een verevening mogelijk is van premie-inkomsten en schade-uitgaven over een reeks van jaren. De regeling is namelijk conjunctuurgevoelig (in tijden van krimp en recessie hogere verliezen) waardoor uitgaven en inkomsten kunnen fluctueren. In verband met de hogere ontvangsten dan uitgaven op de garanties onder de BMKB is € 11,9 mln gestort in de begrotingsreserve. Storting reserve Maatwerkgarantie Bij de 1e suppletoire begroting is er een bedrag van € 30 mln gestort in een nieuwe begrotingsreserve. Deze begrotingsreserve betreft een risicovoorziening voor de inrichting van een maatwerkgarantie, welke is gevuld met een storting van het Ministerie van Defensie en het Ministerie van Economische Zaken Kengetallen Strategisch doel 1: Het bevorderen van een innovatieve, concurrerende en weerbare economie voortbouwend op de sterktes van de Nederlandse ecosystemen met een sterke positionering op de groeimarkten van de toekomst 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Bron MIT RVO Aantal bedrijven dat deelneemt aan MIT 1.206 1.287 1.434 1.422 1.693 1.846 1.576 1.498 1.589 14051in verband met de verzilveringsperiode van MIT-kennisvouchers zijn de cijfers van 2024 voorlopig, met een peildatum van 6 februari 2026. Dat het definitieve aantal bedrijven dat deelneemt aan MIT nog niet beschikbaar is, heeft te maken met kennisvouchers die nog verzilverd kunnen worden. n.n.b Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met MIT (x € 1 mln) 86 83 96 106 112 119 114 111 109 100 n.n.b Eurostars RVO Aantal Nederlandse deelnemers aan Eurostars 69 75 72 72 68 74 87 81 82 79 72 waarvan bedrijven 50 52 49 55 43 48 64 67 67 60 61 waarvan hightech MKB (%) 96% 90% 98% 93% 88% 94% 95% 91% 90% 97% 93% Door Eurostars ondersteunde private R&D-uitgaven van Nederlandse deelnemers (x € 1 mln) 32 28 30 36 30 33 40 39 41 38 40 Horizon Europe RVO/ EC Aantal Nederlandse deelnemers aan Horizon Europe 39 806 1.267 1.638 1.793 waarvan bedrijven 8 527 871 1.150 1.264 Omvang Horizon EU-middelen voor Nederlandse deelnemers (retour in mln euro) 34,5 1.365 3.124 4.307 4.963 waarvan aan bedrijven (%) 5% 19,7% 26,5% 25,8% 25,4% Retourpercentage voor Nederland (%) 5,9% 9,0% 9,4% 9,0% 8,6% WBSO RVO Aantal bedrijven (met S&O verklaring) dat gebruik maakt van WBSO 22.980 22.330 21.265 20.279 20.046 20.340 20.339 19.484 19.392 18.979 n.n.b Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven (S&O-loon, x € 1 mln) 3.868 3.930 4.008 4.042 4.291 4.396 4.611 4.728 5.017 5.036 n.n.b Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven (S&O- NIET-loonuitgaven, x € 1 mln) 2.426 2.787 2.686 2.746 2.831 2.857 3.150 3.494 3.689 3.331 n.n.b TO2 Klanttevredenheid Deltares 8,7 8,6 8,2 8,7 9,2 9,1 8,7 9,1 9 9,1 9,2 Deltares Klanttevredenheid MARIN 8,8 8,9 9,1 9 8,9 9,2 9,1 9,6 9,1 9,6 9,7 Marin Klanttevredenheid NLR 8,8 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7 8,9 8,9 8,9 8,8 8,8 NLR Klanttevredenheid TNO 8,4 8,6 8,6 8,8 8,7 8,9 8,9 8,9 8,9 8,8 n.n.b TNO Kennisbenutting Deltares 96% 97% 93% 95% 88% 82% 96% 93% 100% 100% 100% Deltares Kennisbenutting Marin 97% 100% 100% 100% 97% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Marin Kennisbenutting NLR 99% 99,5% 99% 96% 97% 98% 96% 98% 97% 98% 98% NLR Kennisbenutting TNO 98% 98% 98% 99% 96% 97% 97% 97% 98% 96% n.n.b TNO Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA) Aantal Nederlandse bedrijven dat deelneemt aan ruimtevaartprogramma’s ESA 121 121 136 160 179 193 208 218 218 241 n.n.b ESA Ruimtevaart geo-return/retour (%) 1,02 1,18 1,16 1,11 1,13 1,07 1,09 1,08 1,08 1,04 n.n.b ESA Strategisch doel 2: Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door het waarborgen van een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol ondernemerschap 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Bron BMKB 1 In december 2022 is de BMKB-groen (BMKB-G) gestart om de financieringsmogelijkheden voor verduurzamingsinvesteringen voor het mkb te vergroten. In 2025 is het aantal BMKB-G borgstellingen 2 met een garantieomvang van € 1,5 mln. In 2019 is door (toenmalig) EZK afgesproken dat voor de cijfers van de BMKB niet meer wordt uitgegaan van 100% van het borgstellingskrediet, maar van 90% van het krediet, waar we daadwerkelijk borg voor staan. Dit is voor de hele reeks met terugwerkende kracht aangepast. RVO Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln (90%) 401 591 502 527 538 380 301 326 311 268 291 Totaal aantal verstrekte garanties 2.545 3.688 3.299 3.094 2.751 1.962 1.138 1.042 975 858 941 BMKB-Corona 2 De ‘Corona-modules’ van de BMKB en de GO zijn vervallen, evenals de KKC-regeling. Bij de KKC regeling staat de overheid voor 95% garant van de hoofdsom RVO Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln (90%) 448 42 1 n.v.t. n.v.t. n.v.t. Totaal aantal verstrekte garanties 4.123 245 7 n.v.t. n.v.t. n.v.t. Groeifaciliteit RVO Verstrekte garanties Groeifaciliteit, x € 1 mln 19 37 21 19 10 3 10 8 8 25 4 Totaal aantal verstrekte garanties 14 17 8 10 9 7 7 7 6 23 6 Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) RVO Verstrekte garanties GO, x € 1 mln 137 58 91 56 45 158 34 11 41 36 8 Totaal aantal verstrekte garanties 76 36 80 54 31 15 6 6 11 33 15 GO-Corona RVO Verstrekte garanties GO, x € 1 mln 572 91,3 2 n.v.t. n.v.t. n.v.t. Totaal aantal verstrekte garanties 92 14 1 n.v.t. n.v.t. n.v.t. Klein Krediet Corona RVO Verstrekte garanties KKC, x € 1 mln (95%) 36 27 0,2 n.v.t. n.v.t. n.v.t. Totaal aantal verstrekte garanties 1.117 913 8 n.v.t. n.v.t. n.v.t. Qredits Qredits Aantal verstrekte kredieten 1.373 1.750 2.238 3.557 4.277 4.988 4.155 3.835 4.546 3.800 3.954 Innovatie Attaché Netwerk IAN/RVO.nl Geformaliseerde samenwerkingsverbanden 78 97 60 57 37 15 21 51 69 114 n.n.b Klanttevredenheid 8,6 8,1 8,2 8 8,6 8,2 8,2 8,4 8,7 8,5 n.n.b Netherlands Foreign Investment Agency 3 Sinds 2023 maakt de investeringsomvang geen onderdeel meer uit van de kernindicatoren van NFIA, omdat 1) de investeringsomvang geen target is voor de NFIA en daarmee buiten de strategie valt, en 2) omdat de investeringsomvang een vertekend beeld geeft: de investeringsomvang om een project in Nederland te realiseren/ operationaliseren wordt niet noodzakelijkerwijs volledig in Nederland besteed. NFIA/RVO.nl Projecten 207 227 224 248 268 180 265 211 174 171 164 Investeringsomvang (x € 1 mln) 1.765 1.467 1.227 2.755 4.105 1.443 2.074 3.819 n.v.t. n.v.t. n.v.t. Werkgelegenheid (arbeidsplaatsen) 7.779 7.570 8.158 8.475 10.866 6.397 9.905 7.943 4.230 4.302 3.845 KvK 4 De KvK houdt vanaf 2023 de »Waardering Kamer van Koophandel» niet meer bij. Customer Satisfaction (CSAT) is in plaats gekomen. Dit is een score van 0 tot 100%, die aangeeft hoe tevreden klanten waren met een product, dienst, of kanaal. KvK Waardering Kamer van Koophandel 7,1 7,2 ‒ 10 ‒ 10 ‒ 5 5 6 7 n.v.t. n.v.t. n.v.t. Klanttevredenheid Kamer van Koophandel 80% 82% n.n.b. Ontvangsten F-35 (Joint Strike Fighter) Bij de 2e suppletoire begroting zijn de geraamde ontvangsten voor Joint Strike Fighter (JSF) met € 10,5 mln naar beneden bijgesteld naar 0. Eind 2023 is besloten om de afdracht voor 2023-2025 te pauzeren. De reden hiervoor is dat in de contracten van deze jaren geen rekening gehouden is met de hoge inflatie in Nederland. Er is afgesproken dat deze vrijstelling mogelijk is omdat de leveranciers voor het afgesproken jaar 2062 alsnog de totale afdracht kunnen doen. Diverse Ontvangsten Het instrument Diverse ontvangsten is in de 2e suppletoire begroting met € 10 mln naar boven bijgesteld. Dit betreft onder andere het desalderen van de afrekening van de RVO-opdracht 2024 die lager uitviel dan eerder geraamd. Tegemoetkoming Vaste lasten Voor de Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) wordt teruggevorderd indien bij de definitieve vaststelling blijkt dat de daadwerkelijke omzetderving lager is geweest dan aanvankelijk door de aanvrager was geraamd. In dergelijke gevallen wordt (een deel van) het eerder uitgekeerde voorschot teruggevorderd. Uiteindelijk is in vergelijking met de Ontwerpbegroting 2025 aan het eind van 2025 € 35,4 mln minder ontvangsten binnen gekomen dan geraamd. BMKB Voor de Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) zijn in 2025 minder uitgaven gerealiseerd dan verwacht. Dit is te verklaren doordat de afgelopen jaren niet alle ruimte voor nieuwe garanties is benut. Hierdoor zijn zowel de uitgaven als de ontvangsten lager uitgevallen. Ontrekking Reserve BMKB De BMKB-corona (BMKB-C) module is vervallen op 30 juni 2022, wel is er nog een kasbuffer aangehouden voor eventuele schades. Door het verval van de regeling is de blootstelling afgenomen. Bij de 2^e suppletoire begroting is daarom € 56,0 mln ontrokken uit de risicoreserve. Het restenderende bedrag is onttrokken bij de Slotwet. Deze onttrekkingen gaan ten guste van het generale beeld. Ontrekking reserve Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) De risicovoorziening is de reserve voor de garantieregeling GO. Wanneer er meer schade betalingen moeten worden gerealiseerd dan begroot, voorziet de reserve in dekking. Bij de 1^e Suppletoire Begroting is € 24 mln uit de risicovoorziening onttrokken ten behoeve van de nieuwe risicovoorziening Garantiestelling Maritieme Industrie. Daarnaast is de GO-Corona (GO-C) module vervallen op 30 juni 2022, wel is hiervoor nog een kasbuffer aangehouden voor eventuele schades. Door het verval van de regeling is de blootstelling afgenomen. Bij de 2^e suppletoire begroting is daarom € 142,0 mln ontrokken uit de risicoreserve. Deze onttrekking gaat ten guste van het generale beeld. Het resterende verschil in de realisatie betreft een bijstelling van den risicoreserve. Tegemoetkoming Energiekosten Betreft een actualisatie van de ontvangstenraming van de Tegemoetkoming Energiekosten-regeling (TEK). In 2025 zijn de ontvangsten € 15,6 mln lager geweest dan origineel geraamd. Brexit Adjustment Reserve De Europese Commissie heeft met instemming van Nederland besloten om de resterende Brexit Adjustment Reserve (BAR) middelen niet meer uit te betalen aan de verschillende lidstaten en elders in te zetten. Het gevolg hiervan is dat de geraamde ontvangsten van € 121 mln niet meer gerealiseerd worden. Beleidsartikel 3 Toekomstfonds A. Algemene doelstelling Het Toekomstfonds is onderdeel van het bedrijvenbeleid en richt zich op het vergroten en beschikbaar stellen van (risico)financiering voor bedrijven en onderzoek en het behouden van vermogen voor toekomstige generaties. Het beoogt de innovatiekracht van Nederland te versterken en mogelijk te maken door het beschikbaar stellen van financiering voor het innovatief en snelgroeiend mkb en voor valorisatie. Om commercialisatie van kennis vanuit de kennisinstellingen te ondersteunen en de toegang tot risicokapitaal te faciliteren zet EZ met het Toekomstfonds diverse instrumenten in, zoals de Thematische Technology Transferregeling, het Innovatiekrediet, de regeling Vroegefasefinanciering (VFF), Seed Capital (incl. Seed Business Angel) en de Dutch Venture Initiatieven (DVI). Ook de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) zijn ondergebracht in het Toekomstfonds. B. Rol en verantwoordelijkheid De Minister van EZ is rijksbreed verantwoordelijk voor versterking van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht op het bedrijfsleven, en verantwoordelijk voor het scheppen van randvoorwaarden voor een excellent ondernemings- en vestigingsklimaat. De Minister heeft sinds de integratie (zie Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97) volledig formeel zeggenschap over het Toekomstfonds. Beslissingen over investeringen in valorisatie en fundamenteel en toegepast onderzoek worden in gezamenlijkheid met de Minister van OCW gemaakt (zie artikel 2). Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een financierende en faciliterende rol, zoals vermeld in artikel 2 van deze begroting. Financieren/faciliteren

– Het mede-financieren van investeringen in R&D en innovatie waaronder ten behoeve van kennisbenutting (valorisatie); zie tevens artikel 2;

– Het faciliteren van toegang tot en financieren van (risico)kapitaal voor bedrijven.

Om – aanvullend op de begroting – de Kamer te informeren over voortgang en effecten van beleid treft u op de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze website is te zien als een digitale bijlage van de EZ-begroting. C. Beleidsconclusies Voor het grootste deel van het beleid wat binnen het Toekomstfonds wordt uitgevoerd is het beleid volgens plan verlopen. Met ingang van 2024 is de uitzondering op de eindejaarsmarge vervallen. Dit heeft ertoe geleid dat gedurende 2024 verschillende aanpassingen zijn gedaan in de budgetten (verplichtingen- en kasschuiven) naar aanleiding van de meest recente uitvoeringsinformatie. De aard van de regelingen zorgt ervoor dat een continue bijstelling noodzakelijk is. Hiernaast is op specifieke instrumenten binnen het Toekomstfonds het volgende te melden. SEED Capital en VFF Voor de SEED Capital regeling is er in 2025 een additionele tender van € 25 mln opengesteld voor specifiek deeptech investeringsfondsen, om investeringen in deze sector te stimuleren. Daarnaast is het NWO-luik van de VFF opgehoogd wegens de hoge vraag en het creëren van consistentie met de bredere VFF-regeling. Als gevolg hiervan kunnen nu bij alle VFF-luiken leningen van € 450.000 aangevraagd worden door ondernemers. ETCI en Blended Finance Faciliteit In 2025 is tevens € 200 mln vrijgemaakt voor het European Tech Champion Initiative (ETCI). ETCI heeft als doel het vergroten van de slagkracht van Europese risicokapitaalfondsen waardoor Europese innovatieve scale-ups minder afhankelijk worden van niet-Europees risicokapitaal. Tevens werd er in 2025 gewerkt aan de uitwerking van een Blended Finance faciliteit van € 250 mln binnen het Toekomstfonds, als onderdeel van de versterking van Invest-NL. Deze financieringsvorm combineert publiek- en privaatkapitaal en ligt tussen subsidies en reguliere financiering in, om meer kapitaal voor scale-ups te mobiliseren. TTT-regeling Begin 2025 heeft een tender voor de TTT-regeling plaatsgevonden. Hier was € 40 mln voor beschikbaar. In eerste instantie is een aanvraag afgewezen vanwege budgettaire krapte. De aanvrager is tegen dit besluit in bezwaar gegaan, welke gegrond is verklaard. Dit heeft ertoe geleid dat een extra aanvraag is gehonoreerd. Met de vijf gehonoreerde aanvragen tezamen wordt valorisatie door middel van het oprichten en financieren van start-ups op alle tien de prioritaire NTS-sleuteltechnologieën ondersteund. De benodigde budgettaire ruimte wordt binnen de huidige kaders van het Toekomstfonds gevonden. Gelijktijdig met deze tender zijn er via de TTT-regeling ook middelen vanuit VWS toegekend voor valorisatie op het thema pandemische paraatheid. Eind vorig jaar is tevens een nieuwe TTT-tender gepubliceerd met middelen vanuit Defensie gericht op de doelen van de Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie 2025-2029. D. Budgettaire gevolgen van beleid Realisatie Vastgestelde begroting1Stand inclusief amendementen, moties en NvW. Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Verplichtingen 389.876 330.250 216.531 227.588 359.315 270.486 88.829 Uitgaven 328.336 136.227 208.266 356.624 308.374 293.096 15.278 Subsidies 2.905 2.941 3.413 3.292 2.387 3.650 ‒ 1.263 Smart Industry 120 38 13 0 Haalbaaarheidsstudies STW 796 547 547 274 0 Thematische Technology Transfer 1.989 2.356 2.853 3.018 2.387 3.650 ‒ 3.650 Leningen 316.250 123.838 195.836 343.779 294.913 279.942 14.971 Startups / MKB financiering Volledig revolverend Fund to Fund 7.000 7.000 11.905 ‒ 11.905 ROM's 207.162 5.036 19.301 3.108 2.247 2.457 ‒ 210 Co-investment venture capital instrument / EIF 0 Dutch Future Fund 6.083 4.333 12.584 1.999 2.000 ‒ 1 Deep Tech Fund 35.000 70.000 50.000 50.000 0 Fonds Alternatieve Financiering 7.844 6.250 25.907 10.000 10.000 0 Economisch Veiligheids Fonds 100.000 22.735 25.000 ‒ 2.265 European Tech Champions Initiative 21.900 35.000 25.000 10.000 Secfund 25.000 75.000 75.000 Deels revolverend Innovatiekrediet 53.334 41.211 43.591 40.827 40.457 50.000 ‒ 9.543 Risicokapitaal Seed Capital 34.916 38.039 41.099 36.944 31.564 53.920 ‒ 22.356 Vroegefasefinanciering / informal investors 6.855 16.961 10.394 18.791 17.354 35.443 ‒ 18.089 Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek met vermogensbehoud Fundamenteel en toegepast onderzoek 2.514 117 113 113 Onco research 1.016 4.441 2.209 4.211 4.423 5.500 ‒ 1.077 Smart Industry 231 74 19 0 Thematische Technology Transfer 3.222 4.032 4.740 6.407 3.800 5.500 ‒ 1.700 RegMed XB 221 3.217 ‒ 2.996 Bijdrage aan agentschappen 9.181 9.449 9.017 9.552 11.073 9.504 1.569 Bijdrage RVO.nl 9.181 9.449 9.017 9.552 11.073 9.504 1.569 Ontvangsten 82.025 106.437 138.565 102.940 86.277 40.692 45.585 Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen 20.889 38.421 64.134 42.293 33.495 5.504 27.991 Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek 980 642 635 304 642 777 ‒ 135 Smart Industry 187 118 116 411 ‒ 295 Innovatiekrediet 28.021 42.070 58.100 39.885 24.337 21.000 3.337 Seed Capital 30.362 23.189 13.648 17.672 24.049 13.000 11.049 Vroege fase financiering 1.530 2.082 1.861 2.667 2.685 2.685 Thematische Technology Transfer 243 2 952 952 Dutch Future Fund 30 0 E. Toelichting op de financiële instrumenten Verplichtingen De verplichtingenrealisatie op artikel 3 is € 88,8 mln hoger dan geraamd bij de Ontwerpbegroting 2025. Deze hogere realisatie is hoofdzakelijk het gevolg van de aangegane verplichting aan de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM) van € 75 mln voor de ophoging van het SecFund. Deze middelen zijn bij de 1e suppletoire begroting overgeheveld van het Ministerie van Defensie naar het Toekomstfonds. Het SecFund is een fond dat eind 2024 is opgericht bij de BOM met een startbudget van € 25 mln en ondersteunt startups en MKB'ers om tot een succesvolle ontwikkeling van producten te komen die zowel door Defensie als de civiele markt afgenomen kunnen worden. Uitgaven Leningen Fund to Fund Voor de resterende kasbudgetten op de EZ-begroting voor het Dutch Venture Initiative (DVI) I en II is bij de eerste suppletoire begroting een kasschuif doorgevoerd waarbij € 11,9 mln aan kasbudget van begrotingsjaar 2025 naar begrotingsjaar 2029 is geschoven. Op basis van de huidige uitvoeringsinformatie van de uitvoerder van DVI I en II, de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij OostNL, was er voor 2025 geen kasbudget benodigd. Hierdoor is vergeleken met de Ontwerpbegroting 2025 het kasbudget met € 11,9 mln naar benenden bijgesteld. European Tech Champions Initiative Het European Tech Champions Initiative (ETCI) is een nieuw Europees fonds dat belegd is bij het Europees Investeringsfonds (EIF). Nederland neemt sinds 2023 deel aan ETCI voor in totaal € 100 mln. Uitbetalingen aan ETCI vinden plaats op basis van capitall calls, op welk moment alle deelnemende landen middelen overhevelen naar het EIF. In 2024 stond er € 10 mln gereserveerd om over te maken naar het EIF voor ETCI. Deze overheveling is uiteindelijk niet doorgegaan. Omdat de middelen reeds volledig juridisch verplicht zijn aan het EIF, zijn deze weer toegevoegd aan het budget voor 2025 en tot besteding gekomen. SecFund Bij de 1e suppletoire begroting is er € 75 mln van het Ministerie van Defensie naar het Toekomstfonds overgeheveld voor de verhoging van het SecFund fondsbudget. Doordat de middelen vervolgens zijn overgeveld naar de BOM, zijn er meer uitgaven gerealiseerd dan geraamd bij de Ontwerpbegroting. Innovatiekrediet Het innovatiekrediet is een vraaggestuurd instrument. In 2025 is minder beroep gedaan op de twee verschillende luiken van het instrument waardoor er minder kredieten zijn afgegeven dan oorspronkelijk begroot. Risicokapitaal Seed Vergeleken met de Ontwerpbegroting 2025 is het kasbudget voor de SEED-regeling (SEED Capital en SEED Business Angels) met € 22,3 mln naar beneden bijgesteld. Deze bijstelling is het gevolg van kasschuiven die zijn doorgevoerd bij de eerste suppletoire begroting (€ -8,8 mln) en suppletore begroting september (€ -18,7 mln). Met deze bijstellingen zijn deze kasbudgetten naar latere jaren op de begroting geschoven op basis van de uitvoeringsinformatie van RVO. Hiernaast is er bij de eerste suppletoire begroting € 4,5 mln opgeboekt voor de SEED als gevolg van afspraken rondom het Toekomstfonds waarbij hoger dan geraamde ontvangsten voor o.a. de SEED uit het voorgaande begrotingsjaar mee worden genomen naar het daaropvolgende begrotingsjaar via een 100% eindejaarsmarge. In totaal is hiermee per saldo het kasbudget voor de SEED € 22,3 mln lager dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting 2025. Vroegefasefinanciering / informal investors Vergeleken met de Ontwerpbegroting 2025 is het kasbudget voor de Vroegefasefinanciering (VFF) met € 18 mln naar beneden bijgesteld. Deze bijstelling is het gevolg van kasschuiven die zijn doorgevoerd bij de eerste suppletoire begroting (€ -6,2 mln) en suppletore begroting september (€ -12,7 mln). Met deze bijstellingen zijn deze kasbudgetten naar latere jaren op de begroting geschoven op basis van de uitvoeringsinformatie van RVO en NWO-TTW. Hiernaast is er bij de eerste suppletoire begroting € 2,6 mln opgeboekt voor de VFF als gevolg van afspraken rondom het Toekomstfonds waarbij hoger dan geraamde ontvangsten voor o.a. de VFF uit het voorgaande begrotingsjaar mee worden genomen naar het daaropvolgende begrotingsjaar via een 100% eindejaarsmarge. In totaal is hiermee per saldo het kasbudget voor de VFF € 18 mln lager dan origineel geraamd in de Ontwerpbegroting 2025. Kengetallen 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Bron Innovatiekrediet RVO Aantal bedrijven dat Innovatiekrediet gebruikt 33 32 29 31 29 27 19 16 22 26 23 Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met een Innovatiekrediet (x € 1 mln) 119 136 159 173 139 167 97 116 134 105 153 Seed Capital en Fund of funds RVO.nl/EIF Aantal participaties via SEED (vanaf 2018 incl. SEED Business Angels) 35 37 48 58 77 51 42 108 110 94 104 Omvang gestimuleerd risicokapitaal voor innovatieve bedrijven door SEED (x € 1 mln) (vanaf 2018 incl. SEED Business Angels) 31,1 31,6 40,4 47 54,6 52,8 69,6 79,4 88,3 74,1 63,8 Vroegefasefinanciering 1 Er waren 0 toekenningen bij RVO in 2024. Deze trendbreuk was al eerder ingezet: in 2023 was er 1 toekenning. De voornaamste oorzaak is dat de regeling tegenwoordig overwegend door de regio’s wordt uitgevoerd. Hierdoor zijn er nauwelijks meer aanvragen bij het landelijke loket/RVO. RVO.nl/NWO-TTW Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt 21 22 19 20 19 17 22 7 1 0 2 Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt bij de regionale fondsen 3 24 47 33 55 Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt via TTW 17 15 22 18 18 18 18 19 20 24 22 Thematische Technology Transfer (TTT) regeling RVO Het aantal nieuwe (initiële) participaties in het afgelopen kalenderjaar van TTT-fondsen 10 13 13 15 18 n.n.b Aantal startende bedrijven ten gevolgen van de valorisatieactiviteiten door een TTT-samenwerkingsverband 6 25 59 60 44 n.n.b Ontvangsten Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen Bij de Corona Overbruggingsleningen (COL), die worden beheerd door de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM's), is voor € 28 mln meer aan ontvangsten gerealiseerd dan bij de Ontwerpbegroting 2025 geraamd door vervroegde aflossingen van de leningen. Omdat het corona-middelen betreffen kunnen deze ontvangsten niet opnieuw worden ingezet binnen het Toekomstfonds en zal het volledig ontvangen bedrag terugvloeien naar het generale beeld. Seed Capital De ontvangsten op de SEED-regeling (SEED Capital en SEED Business Angels) zijn in 2025 € 11 mln hoger uitgevallen dan orgineel geraamd in de Ontwerpbegroting 2025. Bij de suppletoire begroting september is de raming met € 5 mln opgehoogd op basis van de toen bekende uitvoeringsinformatie van de verwachte ontvangsten. Bij Slotwet heeft er een aanvullende bijstelling van € 6 mln plaatsgevonden op basis van de uiteindelijke realisatie over 2025. Deze hogere ontvangsten zijn voornamelijk te verklaren door verkopen van bedrijven waarin SEED-fondsen aandeelhouders zijn, waarvan een deel terugvloeit naar het Toekomstfonds. Beleidsartikel 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de klimaatverandering D. Budgettaire gevolgen van beleid Vanaf begrotingsjaar 2025 zijn de budgetten overgeheveld naar het Ministerie van Klimaat en Groene Groei. De budgetten vanaf 2025 staan op artikel 31 van de begroting van KGG en worden daar toegelicht. Vastgestelde begroting Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Verplichtingen 6.728.172 28.512.525 18.448.402 13.030.134 Uitgaven 3.388.161 8.880.062 7.707.014 4.205.697 Subsidies (regelingen) 3.038.233 4.912.846 5.725.251 2.270.182 Missiegedreven Onderzoek Ontwikkeling en Innovatie (MOOI) 54.508 59.862 66.176 54.385 Hernieuwbare Energietransitie (HER+) 25.539 29.610 31.114 30.617 Energie-efficiency 2.959 1.273 2.435 759 Green Deals 25 45 2.284 6 Demonstratieregeling Energie- en Klimaatinnovatie (DEI+) 53.144 71.256 49.777 41.352 Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw (SDS) 4.890 3.307 2.939 1.228 Projecten Klimaat en Energieakkoord 671 2.227 706 1.940 SDE 604.440 204.728 701 217.850 SDE+ 1.932.881 666.705 397.600 612.579 SDE++ 120 1488 102.375 35.414 Aardwarmte 15.000 17.500 30.000 37.500 ISDE-regeling 112.141 249.518 510.696 460.485 Compensatie Energie-intensieve bedrijven (ETS) 172.739 0 0 0 Carbon Capture Storage (CCS) 3.927 2.677 2.786 2.242 Hoge Flux Reactor 6.401 6.401 6.401 5.440 Caribisch Nederland 32.304 34.887 19.064 15.099 Overige subsidies 16.421 57.565 49.134 12.492 Opschalingsinstrument waterstof 0 0 2.150 46.321 Maatregelen voor CO2-reductie 0 0 0 614 Ombouw grootverbruikers 0 0 1.949 0 Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (SCE) 19 496 0 1.871 Subsidieondersteuning verduurzaming MKB 104 8.424 655 1 IPCEI waterstof 0 45 124.282 0 Vulmaatregelen gasopslag 0 0 67.921 112.999 MIEK 0 1.039 5.821 838 Schadeafhandeling mijnbouw Limburg 0 0 27 141 Warmtenetten Investeringssubsidie (WIS) 0 0 78 3.116 NGF-project NieuweWarmteNu! 0 0 10.153 17.470 Tegemoetkoming energieprijzen 2022 0 3.123.553 9.366 1.092 Tijdelijk prijsplafond energie kleinverbruikers 2023 0 370.240 3.668.290 206.408 Compensatie aanbestedende diensten SEFE-contracten 0 0 0 31.836 Tegemoetkoming blokaansluitingen 0 0 496.880 229.666 Uitbreiding ontwikkelfonds energiecoöperaties warmteprojecten 0 0 26.791 0 Investeringen waterstofbackbone 0 0 36.700 34.503 NGF - project Circulaire zonnepanelen 0 0 0 15.614 Kwaliteitsbudget energieprojecten 0 0 0 93 Energiecoöperaties en burgerbetrokkenheid energietransitie 0 0 0 29 Subsidie project Djewels 0 0 0 15.146 Correctieregeling duurzame warmte 0 0 0 20.348 Efficiëntere benutting elektriciteitsnetten 0 0 0 2.688 Leningen 5.000 1.061.400 83.800 29.654 Lening EBN 5.000 61.400 19.000 24.000 Lening EBN voor vullen Bergermeer 0 1.000.000 0 0 Lening InvestNL 0 0 64.800 370 Leningen NGF - project Circulaire zonnepanelen 0 0 0 5.284 Opdrachten 10.571 16.234 34.309 84.468 Onderzoek mijnbouwbodembeweging 2.515 2.552 1.352 1.598 SodM onderzoek 1.193 1.153 1.781 1.843 Uitvoeringsagenda klimaat 163 320 275 167 Klimaat mondiaal 156 139 330 1.996 Onderzoek en opdrachten 6.544 12.070 23.056 13.362 Programma Opwek Energie op Rijksvastgoed (OER) 0 0 7 7.071 Energiehulp Oekraïne 0 0 7.508 27.476 Projecten Kernenergie 0 0 0 30.955 Bijdrage aan agentschappen 89.683 106.102 140.635 172.751 Bijdrage RVO.nl 77.196 90.998 119.398 146.573 Bijdrage RDI 882 4.002 4.621 4.834 Bijdrage NEa 7.117 7.197 12.843 16.104 Bijdrage KNMI 2.047 1.424 1.872 2.952 Bijdrage NVWA 841 846 0 339 Bijdrage RWS 1.600 1.635 1.901 1.949 Bijdrage aan ZBO's/RWT's 125.186 134.579 148.464 155.316 Doorsluis COVA-heffing 89.426 96.233 104.973 97.803 TNO kerndepartement 34.688 36.965 41.718 56.119 TNO SodM 1.072 1.381 1.773 1.394 Bijdrage aan medeoverheden 19.020 13.236 367.187 579.038 Uitkoopregeling 19.020 2.454 2.749 932 Regeling toezicht energiebesparingsplicht 0 10.732 12.858 12.849 Uitvoeringskosten klimaat medeoverheden 0 50 351.580 565.257 Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties 33.578 9.110 9.344 61.590 Nuclear Research Group (NRG) 32.094 7.789 8.194 45.199 Internationale contributies 1.484 1.321 1.150 16.391 Storting/onttrekking begrotingsreserve 66.890 2.626.555 1.198.024 852.697 Storting in begrotingsreserve duurzame energie en klimaattransitie 66.333 2.626.555 1.198.024 852.697 Storting in begrotingsreserve aardwarmte 557 0 0 0 Ontvangsten 4.346.787 6.819.604 2.407.827 2.912.495 Ontvangsten COVA 89.426 96.233 104.973 97.803 Opbrengst heffing ODE (SDE++) 3.077.606 2.825.906 259.779 ‒ 33.203 Ontvangsten zoutwinning 2.412 3.288 2.536 2.254 Onttrekking reserve duurzame energie en klimaattransitie 259.886 1.576.186 454.186 1.218.529 ETS-ontvangsten 893.987 1.135.862 1.281.353 927.960 Diverse ontvangsten 23.470 116.008 241.535 637.932 Ontvangsten NGF-project NieuweWarmteNu! 0 0 0 301 Ontvangsten lening EBN Bergermeer 0 1.002.656 0 0 Opbrengsten tenders Wind op Zee 0 63.465 63.465 60.857 Maatschappelijke Investeringssubsidie Warmtenetten (MIW) 0 0 0 60 Realisatie Vastgestelde begroting Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Verplichtingen 6.728.172 28.512.525 18.448.402 13.030.134 waarvan garantieverplichtingen 8.250 799.000 140.000 110.000 waarvan overige verplichtingen 6.719.922 27.713.525 18.308.402 12.920.134 Beleidsartikel 5 Een veilig Groningen met perspectief D. Budgettaire gevolgen van beleid Vanaf begrotingsjaar 2025 zijn de meeste budgetten overgeheveld naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken. De budgetten vanaf 2025 staan op artikel 15 van de begroting van BZK en worden daar toegelicht. Enkele budgetten gerelateerd aan mijnbouwactiviteiten zijn overgeheveld naar artikel 31 van de begroting van KGG en worden daar toegelicht. Vastgestelde begroting Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Verplichtingen 1.056.576 10.924.819 2.630.163 2.951.213 Uitgaven 1.036.547 11.139.678 2.507.998 2.178.255 Subsidies 138.100 716.536 559.841 133.989 Waardevermeerderingsregeling 138.020 116.016 46.612 62.642 Geestelijke bijstand 80 40 574 1.100 Uitgaven Nadeelcompensatie 0 0 51 Duurzaam Herstel 0 0 0 15.914 Woonbedrijf 0 3.523 1.330 1.330 Diverse subsidies versterken 0 71.254 151.202 47.719 Subsidieregelingen bestuurlijke afspraken 0 521.277 203.833 25 Huurderscompensatie 0 112 473 0 Nieuwbouwregeling 0 4.314 2.766 2.259 Economische bedrijvigheid 0 0 0 3.000 Uitbreiding bereik woningsverbeteringssubsidie 0 0 153.000 0 Inkomensoverdrachten 606.189 Schadevergoedingen 309.843 Vergoedingen waardedaling Groningen 295.460 Vergoeding immateriële schade Groningen 506 Bijdrage Commissie Bijzondere Situaties 380 (Schade)vergoeding 0 367.875 330.657 699.524 Vergoeding fysieke schade 0 269.101 167.744 507.263 Vergoeding waardedaling 0 38.435 20.865 18.657 Vergoeding immateriële schade 0 55.775 100.620 103.385 Commissie Bijzondere Situaties 0 435 1.527 2.533 Herbeoordeling waardedaling 0 0 21.150 297 Vastgelopen dossiers 0 206 24 580 Vergoeding zelf aangebrachte voorzieningen 0 1.072 5.516 0 Vergoeding schade door versterkingsmaatregelen 0 2.851 8.311 33.531 Knelpunten (bestuurlijke afspraken) 0 0 3.081 6.778 Versterken industrie 0 0 99 459 Knelpunten IMG 0 0 0 43 Versterken in eigen beheer 0 0 1.720 25.998 Duurzaam herstel 0 0 0 0 Opdrachten 1.805 9.654.904 1.144.833 749.982 Werkbudgetten 1.805 5.187 3.005 6.152 Versterkingsoperatie 0 312.398 377.947 488.413 Knelpunten (bestuurlijke afspraken) 0 1.867 4.915 13.153 Versterken industrie 0 50 101 1.791 Vergoeding Norg akkoord 0 9.335.402 756.647 233.448 Vastgelopen dossiers 0 0 2.185 1.191 Verduurzaming bij versterken 0 0 33 5.795 Duurzaam Herstel 0 0 0 39 Bijdrage aan agentschappen 283.206 254.799 229.986 275.252 Bijdrage RVO.nl 281.256 252.551 227.416 273.252 Bijdrage aan bestuur Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) 1.950 2.248 2.570 2.000 Bijdrage aan ZBO’s/RWT’s 977 1.438 1.461 1.462 TNO publieke SDRA 977 1.438 1.461 1.462 Bijdrage aan medeoverheden 2.200 142.117 241.220 318.046 MKB-programma (bestuurlijke afspraken) 2.200 0 4.400 5.880 Nationaal Programma Groningen 0 19.693 100.284 77.657 Compensatie gemeenten en provincie (bestuurlijke afspraken) 0 122.424 35.670 112.015 Clustering en gebiedsfonds (bestuurlijke afspraken) 0 0 93.782 68.806 Sociaal-emotionele ondersteuning door gemeenten (bestuurlijke afspraken) 0 0 6.584 8.167 NCG bijdrage aan medeoverheden 0 0 500 6.200 Knelpunten gemeenten sociaal domein 0 0 0 14.320 Leefbaarheid en wijkontwikkeling 0 0 0 11.681 Erfgoedprogramma 0 0 0 13.320 Bijdrage aan (internationale) organisaties 4.070 2.009 0 0 Adviescollege Veiligheid Groningen (ACVG) 2.485 2.009 0 0 Comissie Bijzondere Situaties 1.585 0 0 0 Ontvangsten 191.193 3.025.192 4.779.961 3.127.291 Ontvangsten NAM fysieke schade 110.034 422.333 0 471.850 Ontvangsten NAM uitvoeringskosten schade 46.333 278.425 236 406.232 Dividenduitkering EBN 2.789 0 2.159.391 1.328.593 Dividenduitkering GasTerra 3.600 3.600 3.600 3.600 Ontvangsten Mijnbouwwet 25.816 1.614.617 2.429.474 292.712 Ontvangsten NAM waardedaling 948 471.174 118 62.822 Ontvangsten NAM immateriële schade 0 545 17 166.268 Ontvangsten NAM publieke SDRA 618 482 602 375 Ontvangsten NAM versterken industrie 440 238 359 0 Diverse Ontvangsten 615 36.301 39.725 5.481 Ontvangsten NAM versterkingsoperatie 0 172.477 146.439 369.746 Nationaal Programma Groningen (bijdrage NAM) 0 25.000 0 19.612 5. Niet-beleidsartikelen Artikel 40 Apparaat Op dit artikel zijn de personele en materiële uitgaven en ontvangsten van EZ en KGG (voormalig EZK) geraamd, voor zover die betrekking hebben op het kerndepartement (directoraten-generaal en stafdirecties) en de diensten van EZ en KGG (ACM33De leden van het bestuur van ACM vormen een ZBO. De uitgaven voor dit ZBO zijn geraamd op beleidsartikel 1. , CPB, en SodM). De uitgaven externe inhuur, de uitgaven aan ICT en bijdragen aan shared service organisaties (SSO's) zijn apart inzichtelijk gemaakt. Tevens bevat dit artikel onder SSO DICTU de realisatiegegevens voor de bijdrage aan agentschappen voor zover het opdrachten betreft ten behoeve van de kernministeries EZ en KGG. Realisatie Vastgestelde begroting1Stand inclusief amendementen, moties en NvW. Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Verplichtingen 304.961 466.055 610.217 713.754 555.203 516.829 38.374 Uitgaven 304.961 466.055 610.217 713.754 555.203 516.829 38.374 Personele uitgaven 226.323 350.417 453.036 551.702 421.504 386.034 35.470 eigen personeel 199.337 325.740 328.537 404.306 367.384 231.818 135.566 inhuur externen 14.641 16.985 117.410 140.383 48.182 140.540 ‒ 92.358 overige personele uitgaven 12.345 7.692 7.089 7.013 5.938 13.676 ‒ 7.738 Materiële uitgaven 78.638 115.638 157.181 162.052 133.699 130.795 2.904 ICT2Het totaal van de ICT-uitgaven van het kerndepartement en de buitendiensten bestaat uit de ICT-uitgaven geraamd onder de post materiële uitgaven en de bijdrage aan SSO DICTU. 2.807 1.965 6.816 9.436 8.349 33.303 ‒ 24.954 bijdrage aan SSO's 14.066 13.382 28.834 33.559 10.901 28.839 ‒ 17.938 DICTU 21.147 20.225 42.993 42.664 46.003 27.256 18.747 overige materiële uitgaven 40.618 80.066 78.538 76.393 68.446 41.397 27.049 Ontvangsten 59.857 49.178 44.918 31.136 57.560 22.846 34.714 Overig 59.857 49.178 44.918 31.136 57.560 22.846 34.714 Toelichting op de verplichtingen en uitgaven Personeel De gerealiseerde personele uitgaven in 2025 liggen circa € 35,5 mln hoger dan in de Vastgestelde begroting. Dit is het saldo van diverse mutaties toegelicht in de suppletoire begrotingen 2025. Eigen personeel De realisatie laat een overuitputting zien ten opzichte van de begroting van circa € 135,6 mln. Dit heeft met name te maken met een fout bij de herkaveling van de NCG, waarbij het inhuurbudget van de NCG per abuis in mindering is gebracht op het budget voor eigen personeel. Dit is met de Ontwerpbegroting van 2026 gecorrigeerd. Inhuur externen De uitgaven voor externe inhuur zijn circa € 92,4 mln lager dan begroot. Dit komt mede door een fout bij de herkaveling van de NCG, waarbij het inhuurbudget van de NCG per abuis in mindering is gebracht op het budget voor eigen personeel. Dit is met de Ontwerpbegroting van 2026 gecorrigeerd. Overige personele uitgaven De overige personele uitgaven zijn € 7,7 mln lager dan begroot. Dit komt onder andere doordat een deel van de begroting van de diensten onjuist is begroot onder overige personele uitgaven. Op dit deel van de begroting zijn vrijwel geen kosten geboekt. Er wordt aan gewerkt dit in de toekomst te voorkomen. Materieel Het totaal van de gerealiseerde materiële uitgaven van het kerndepartement en de diensten ligt circa € 2,8 mln hoger dan de raming in de Vastgestelde begroting. Dit is tevens het saldo van diverse mutaties toegelicht in de suppletoire begrotingen 2025. ICT De ICT-uitgaven zijn ongeveer € 25 mln lager dan oorspronkelijk geraamd. Dit is het saldo van diverse afromingen die gedurende het jaar hebben plaatsgevonden. Zo zijn de toegekende middelen uit het programma Transparantie in Informatie overgeheveld naar de betreffende onderdelen en is bijvoorbeeld € 5 mln als onderuitputting afgeboekt van de ACM-begroting. Bijdrage aan SSO's Op het gebied van bijdrage aan SSO's is € 17,9 mln minder gerealiseerd dan begroot. Dit komt onder andere doordat doorbelastingen van ICT-kosten naar concernonderdelen als negatieve kosten zijn geboekt onder bijdrage aan SSO’s, terwijl deze onder SSO DICTU geboekt hadden moeten worden. Hierdoor is een grote onderuitputting ontstaan op de bijdrage aan SSO’s. DICTU Er is een overuitputting van ongeveer € 18,7 mln op DICTU. Doorbelastingen van kosten naar concernonderdelen zijn als negatieve kosten geboekt onder bijdrage aan SSO’s, terwijl deze onder SSO DICTU geboekt hadden moeten worden. Hierdoor is een grote overuitputting ontstaan op de bijdrage aan DICTU. Daarnaast zijn er gedurende het jaar aanvullende beleidsopdrachten voor DICTU aangevraagd. Overige materiële uitgaven De overige materiële uitgaven zijn € 27 mln hoger dan geraamd. De apparaatstaakstelling uit het Hoofdlijnenakkoord is in eerste instantie met het budget voor overige materiële uitgaven ingevuld. Voor 2025 wordt dit nu doorberekend aan de organisatieonderdelen waarmee de overige materiële uitgaven weer worden opgehoogd. Dit was ook te zien in de 1e suppletoire begroting. Toelichting op de ontvangsten In 2025 zijn de ontvangsten € 34,7 mln hoger dan geraamd. Dit is te verklaren door hogere retributieontvangsten en door het afromen van bovenmatig eigen vermogen van onder andere RDI en DICTU. Realisatie Vastgestelde begroting1Stand inclusief amendementen, moties en NvW. Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Totaal apparaatsuitgaven Ministerie 304.960 466.054 501.679 538.845 505.203 564.646 59.443 Kerndepartement (beleid en staf) 199.293 348.668 367.668 373.103 327.803 380.089 ‒ 52.286 Apparaatsuitgaven diensten: Centraal Planbureau (CPB) 18.265 17.846 20.289 22.416 23.543 25.082 ‒ 1.539 Autoriteit Consument en Markt (ACM) 68.561 79.882 92.296 114.367 119.024 122.317 ‒ 3.293 Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) 18.841 19.658 21.426 28.959 34.833 37.158 ‒ 2.325 Totaal apparaatskosten agentschappen 1.298.292 1.382.079 1.385.234 1.446.772 1.543.784 1.764.037 ‒ 220.253 Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) 57.997 64.488 70.482 83.544 93.265 98.652 ‒ 5.387 Dienst ICT Uitvoering (DICTU) 300.845 318.007 357.569 371.484 404.160 396.933 7.227 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) 939.450 999.584 957.183 991.744 1.046.359 1.268.452 ‒ 222.093 Totaal apparaatskosten ZBO's en RWT's 951.533 996.184 1.188.858 1.237.568 1.250.857 1.285.493 ‒ 34.636 Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) 200.011 204.571 233.942 266.2722Bij het jaarverslag 2024 was €233.942 opgenomen, omdat de realisatie 2024 nog niet bekend was 273.098 274.036 ‒ 938 Raad voor de Accreditatie 13.943 15.612 17.238 13.570 15.018 15.328 ‒ 310 Bestuur Autoriteit Consument en Markt (ACM) 670 712 726 749 798 899 ‒ 101 TNO3De cijfers van 2020-2023 zijn aangepast om zorg te dragen dat over de jaren heen dezelfde posten worden meegerekend voor het totaal van de apparaatskosten van TNO voor deze jaren. 512.704 522.238 666.090 666.6904Bij het jaarverslag 2024 was €666.090 opgenomen, omdat de realisatie 2024 nog niet bekend was 666.6905De realisatie is opgenomen uit 2024, omdat de realisatie 2025 nog niet bekend is. 687.033 ‒ 20.343 Kamer van Koophandel (KvK) 224.205 253.051 270.862 290.287 295.253 308.197 ‒ 12.944 Artikel 41 Nog onverdeeld Dit niet-beleidsartikel bevat de posten prijsbijstelling, loonbijstelling, onverdeeld en onvoorzien. Realisatie Vastgestelde begroting1Stand inclusief amendementen, moties en NvW. Verschil 2021 2022 2023 2024 2025 2025 2025 Verplichtingen 0 0 0 0 0 0 0 Uitgaven 0 0 0 0 0 0 0 Loonbijstelling 0 0 0 0 0 0 0 Prijsbijstelling 0 0 0 0 0 0 0 Onverdeeld 0 0 0 0 0 Onvoorzien 0 0 0 0 0 0 0 Ontvangsten 0 0 0 0 0 0 0 Op dit artikel is geen sprake van realisatie. Bij de 1e suppletoire begroting 2025 is de loon- en prijsbijstellingstranche 2025 uitgekeerd. Deze bijstellingen zijn bij 2e suppletoire begrotingswet 2025 toebedeeld naar de relevante onderdelen. 6. Bedrijfsvoeringsparagraaf Inleiding In de bedrijfsvoeringsparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP is tot stand gekomen vanuit het departementale management control systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze paragraaf omvat drie elementen: Paragraaf 1 - Rapportage voor de volgende verplichte onderdelen: a. Rechtmatigheid b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie c. Begrotingsbeheer, financieel beheer en materiële bedrijfsvoering d. Misbruik en oneigenlijk gebruik e. Overige aspecten van de bedrijfsvoering f. Fraude- en corruptierisico's Paragraaf 2 - Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen Paragraaf 3 - Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering 1. Rapportage voor de volgende verplichte onderdelen a. Rechtmatigheid Vanuit de bij het Ministerie van EZ bekende informatie zijn er fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van de verantwoordingsinformatie die gerapporteerd moeten worden. Inkopen Over 2025 merkt EZ een toename van de onrechtmatigheden bij aanbestedingen. Er zijn onrechtmatigheden die voor een deel worden veroorzaakt door geïmporteerde onrechtmatigheden vanwege catergoriemanagement op inkoopcontracten die worden beheerd door andere departementen. Verder worden de onrechtmatigheden veroorzaakt door verlengingen en overbruggingen van aflopende raamcontracten. (1) Rapporteringstolerantie (2) Verantwoord bedrag in € (omvangsbasis) (3) Rapporterings-tolerantie voor fouten en onzekerheden in € (4) Bedrag aan fouten in € (5) Bedrag aan onzekerheden in € (6) Bedrag aan fouten en onzekerheden in € (7) Percentage aan fouten en onzekerheden t.o.v. verantwoord bedrag = (6)/(2)*100% Totaalniveau artikelen verplichtingen 3.772.806 75.456 28.653 0 28.653 n.v.t.1Hiervoor geldt dat het bedrag aan fouten en onzekerheden mede is bepaald door middel van steekproeven. De maximale fout overschrijdt de rapporteringstolerantie, de meest waarschijnlijke fout daarentegen niet. Daarom wordt hier geen percentage weergegeven. Totaalniveau artikelen uitgaven/ ontvangsten 3.691.282 73.826 25.000 11.754 36.754 n.v.t. Artikel 40 verplichtingen 555.203 27.760 24.505 0 24.505 n.v.t. Samenvattende staat baten-lastenagentschappen 1.849.036 36.981 132.413 0 132.413 7,2 De belangrijkste oorzaken voor de fouten in de verplichtingen van artikel 40 zijn waiverprocedures / voldongen feiten (€ 6,4 mln) alsook onrechtmatige overbruggingen van rijksbrede raamcontracten (€ 18,1 mln). Het bedrag aan fouten en onzekerheden mede is bepaald door middel van steekproeven. De maximale fout overschrijdt de rapporteringstolerantie, de meest waarschijnlijke fout daarentegen niet. Daarom wordt in kolom 7 in de tabel geen percentage weergegeven. De overschrijdingen op totaalniveau op de verplichtingen en de uitgaven en ontvangsten kennen dezelfde oorzaak als de overschrijding op artikel 40. De tolerantiegrens op de samenvattende staat baten-lastenagentschappen wordt overschreden. De overschrijding wordt vooral veroorzaakt door onrechtmatige inkopen. Een deel hiervan wordt veroorzaakt door Buiten Procedurele Inkopen die het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) betreffen. Bij de verkaveling van Herstel Groningen is de ZBO IMG overgegaan van het Ministerie van Economische Zaken (EZ) naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Omdat RVO belast is met de uitvoering en administratieve afhandeling van de inkoopprocessen van IMG, worden deze fouten bij RVO verantwoord. b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie Er zijn geen bijzonderheden te vermelden. c. Begrotingsbeheer, financieel beheer en de materiële bedrijfsvoering Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer De AR heeft met haar verantwoordingsonderzoek EZK en NGF 2024 van 21 mei 2025 geconcludeerd dat de bedrijfsvoering en de financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag EZK en NGF 2024 aan de gestelde eisen voldoet. Wel zijn daarbij twee onvolkomenheden vastgesteld, te weten, (1) het autorisatiebeheer financieel systeem (Oracle eBS) en (2) het inkoopbeheer, en daarnaast enkele aandachtspunten en aanbevelingen. Ten aanzien van het autorisatiebeheer zijn verbeteracties uitgezet. Er wordt gewerkt aan het verkrijgen van inzicht in conflicterende rollen, waaronder het helder beleggen van de toezichthoudende rol binnen EZ. Tevens wordt gewerkt aan het verkrijgen van centraal inzicht in de kwaliteit van het autorisatiebeheer. Een interpretatieverschil heeft er echter voor gezorgd dat de gezette stappen nog niet hebben geleid tot het oplossen van de onvolkomenheid. Eind 2025 zijn hier hernieuwde afspraken over gemaakt. In 2026 wordt de nieuwe koers ingezet in nauwe afstemming met alle betrokken partijen. Ten aanzien van het inkoopbeheer; de professionalisering hiervan is in 2025 voortgezet met een focus op datagestuurd werken en procesbeheersing. Sinds juli 2025 is het gebruik van een standaarddocument voor spendanalyses verplicht, wat direct bijdraagt aan een hogere koppelingsgraad van contracten en geoptimaliseerde inkoopdata. Om de kwaliteit van aanbestedingsdocumenten te waarborgen, heeft het Inkoop Uitvoering Centrum (IUC) het proces ‘tegenlezen’ verscherpt. In december 2025 is een pilot gestart met TenderIQ (geïntegreerd in TenderNed), software die het tegenlezen faciliteert en traceerbaar maakt. Het aantal voldongen feiten is teruggedrongen door actieve voorlichting over de juiste inkoopprocessen en het belang van een tijdige start. Dit vergt grote inspanning van de behoeftesteller, die het IUC tijdig moet betrekken. De CDI wijst behoeftestellers nadrukkelijk op deze verantwoordelijkheid. Tot slot werkt CDI-office aan een verbeterd overzicht van onrechtmatige inkopen. d. Misbruik en oneigenlijk gebruik Ter voorkoming en bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies, beschikt EZ over een toereikend M&O-beleid. Dit beleid voorziet onder meer in het opstellen/onderhouden van een risicoanalyse per regeling, heldere en eenduidige definities van begrippen, voorlichting, het kunnen opvragen van accountantsproducten bij financiële verantwoordingen en het melden van gegronde vermoedens van fraude door subsidieaanvragers bij het OM. Toepassing van het departementale M&O-beleid is verankerd in het ‘Stappenplan voor het opstellen of wijzigen van een beleidsinstrument’ van de Werkgroep EZ-subsidies, reflectie vanuit de Monitorcommissie EZ en het toezicht door FEZ. RVO ondersteunt beleidsdirecties bij de uitvoering van de risicoanalyse, het opstellen van de regeling, het geven van voorlichting en de vraag welk accountantsproduct bij een (ontwerp) regeling het meest passend is. e. Overige aspecten van de bedrijfsvoering Er zijn geen bijzonderheden te vermelden. f. Fraude- en corruptierisico's In 2025 zijn geen materiële interne fraudes en/of corrupties aan het licht getreden die in de bedrijfsvoeringsparagraaf moeten worden vermeld. EZ beschikt over een vastgesteld integriteitsbeleid, een Beveiligingsautoriteit (BVA), zoals bedoeld in artikel 3 van het Besluit BVA-stelsel Rijksdienst 2021 en een BVA-team. Het BVA-team geeft advies, houdt toezicht op de integrale beveiliging en laat analyses en audits uitvoeren. Dienstonderdelen geven in het jaarplan en tussentijdse voortgangsrapportages aan welke grote risico’s het dienstonderdeel in de realisatie van de doelen voorziet en hoe deze risico’s worden beheerst. Daarnaast worden in de Bestuursraad de actuele strategische risico's besproken. Risicomanagement is ook onderdeel van de departementale P&C-cyclus. Het acteren op risico’s in dit verband, die gepaard gaan met interne- en externe ontwikkelingen is een continu proces bij EZ. Het frauderisicomanagement is opgenomen in de handreiking financieel en materieel beheer EZ, KGG en LVVN en is voor het laatst in november 2025 geactualiseerd. Medewerkers van EZ kunnen ook, al dan niet bewust, betrokken raken bij diverse vormen van fraude. Om die reden is het van belang dat medewerkers bij belangrijke beslissingen in teamverband werken, bij inkopen gebruik maken van het inkoopplein, bij het verstrekken van subsidies gebruik maken van geautomatiseerde systemen en bij het registreren van verlof en werkkosten gebruik maken van P-Direkt. De medewerkers zijn via voorlichting bekend met het departementale integriteitsbeleid inclusief een procedure voor het melden van integriteitsschendingen en regels om belangenverstrengeling te voorkomen. 2. Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen Herstel- en Veerkrachtplan Het Ministerie van Financiën zal conform het Nederlands Herstel- en Veerkrachtplan (HVP) vanaf 2024 tot en met 2026 vijf onderbouwde betalingsverzoeken bij de Europese Commissie (EC) indienen. EZ beschikt over een door de Bestuursraad vastgesteld Verantwoordingskader HVP-EZK met afspraken om risico’s in de tussentijdse verantwoording over realisatie van in het HVP opgenomen mijlpalen en doelen te verdelen over het departement. Het financieel belang van het HVP is circa € 5,4 mld in totaal. EZ is samen met KGG veruit de grootste uitvoerder van HVP-projecten (€ 2,5 mld van de € 5,4 mld). Bij tekortkomingen in de verantwoording kan de EC een korting op ingediende betaalverzoeken opleggen. De verantwoordingseisen van het HVP leveren bij departementen uitdagingen op. Nederland heeft inmiddels drie betaalverzoeken ingediend, in mei 2024 van € 1,3 mld, in december 2024 van € 1,2 mld en in december 2025 van € 551 mln. De Europese Commissie heeft de eerste twee betaalverzoeken positief beoordeeld en de middelen uitgekeerd aan Nederland, het derde betaalverzoek is nog in behandeling. In het najaar van 2025 heeft Nederland een wijzigingsverzoek ingediend bij de Europese Commissie, omdat Rijksbreed een aantal maatregelen om uiteenlopende redenen niet (tijdig) kon worden gerealiseerd. Het wijzigingsverzoek is in januari 2026 goedgekeurd door de Europese Commissie in de Ecofinraad. Nederland is voornemens om het vierde en vijfde betaalverzoek (€ 2,4 mld) in respectievelijk Q2 en Q3 van 2026 in te dienen bij de Europese Commissie. Conform planning vinden er tot en met het eerste kwartaal van 2027 controle- en rapportagewerkzaamheden plaats. Audit Committee In 2025 heeft het Audit Committee (AC) viermaal vergaderd, in maart, juni, oktober en in december. Hierbij is onder meer gesproken over het auditrapport van de ADR, het verantwoordingsonderzoek van de AR, Artificial Intelligence en de taakstelling/reorganisatie bij EZ en KGG. Het functioneren van de Audit Committees van het Rijk wordt momenteel geëvalueerd door het Ministerie van Financiën (conform artikel 12.1 van de Regeling Audit Committees van het Rijk). Tijdens deze evaluatie wordt gekeken hoe de huidige regeling functioneert en of deze aansluit bij een effectieve en efficiënte inrichting van Audit Committees binnen het Rijk. Het concept evaluatierapport is in 2025 gereed; aanpassing van de regeling zal in 2026 gereed zijn. In overleg met het AC wordt bezien welke aanpassingen door het departement worden doorgevoerd naar aanleiding van de gewijzigde regeling. 3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering Nationaal Groeifonds Het Nationaal Groeifonds (NGF) investeert in 50 grootschalige projecten die bijdragen aan het duurzaam verdienvermogen van Nederland. Daarmee is een bedrag van € 11,3 mld gemoeid. Het betreft grootschalige programma’s, onder meer op het gebied van groene waterstof, de verduurzaming van de landbouw, het bestrijden van laaggeletterdheid en sleuteltechnologieën als quantum en kunstmatige intelligentie. De projecten worden de komende vijf tot tien jaar uitgevoerd. Op verzoek van de Europese Commissie is eind 2024 een eerste rapportage opgesteld over de projecten die door de Subsidieregeling Nationaal Groeifonds zijn ondersteund. Op 15 januari en 14 februari 2025 is het Evaluatierapport Nationaal Groeifonds aan respectievelijk Tweede Kamer en de Eerste Kamers gepresenteerd. In het evaluatieonderzoek wordt inzicht gegeven in de kenmerken van de subsidieverleningen, uitspraak gedaan over kansrijke methoden voor evaluaties van deze projecten en inzicht gegeven in de beschikbare data. Er worden ook enkele aanbevelingen gedaan voor de evaluatie van de projecten, die via de departementale route vanuit het Nationaal Groeifonds zijn ondersteund. De doeltreffendheid en doelmatigheid van het Nationaal Groeifonds als geheel zal iedere vijf jaar worden geëvalueerd. De eerste evaluatie zal plaatsvinden in 2026, conform de Strategische Evaluatieagenda. Vervolgevaluaties zullen vanaf 2031 worden uitgevoerd. Daarbij zullen, zoveel als mogelijk, de effecten van de individuele NGF-projecten in kaart worden gebracht om op basis daarvan een uitspraak te doen over de doeltreffendheid en de doelmatigheid van het Nationaal Groeifonds als geheel. Aandachtspunt hierbij is dat in 2026 de uitvoering van de NGF-projecten nog in volle gang is en nog niet alle resultaten en effecten zich hebben kunnen voordoen. De verwachting is daarom dat de evaluatie in 2026 meer het karakter zal hebben van een tussentijdse evaluatie waarbij de focus ligt op de voortgang van de voorgenomen activiteiten en de eerste projectresultaten. Verduurzaming EZ , KGG en LVVN in de bedrijfsvoering EZ/KGG en LVVN publiceren jaarlijks het gezamenlijke verslag over de duurzaamheid van de eigen organisaties. In mei 2025 is het Duurzaamheidsverslag 2024 van EZ, KGG en LVVN gepubliceerd op rijksoverheid.nl. Bij het opstellen van dit duurzaamheidsverslag zijn de rapportagestandaarden van het Global Reporting Initiative (GRI) in beschouwing genomen. Het duurzaamheidsverslag geeft inzicht in de verduurzaming van de eigen bedrijfsvoering en ketenverduurzaming bij EZ, KGG en LVVN, hun diensten en agentschappen, waaronder de RVO, SodM, NVWA, ect. De aansturing van verduurzaming vindt plaats via het Bedrijfsvoeringsoverleg van EZ, KGG en LVVN. In dit overleg vindt de strategische besluitvorming plaats over bedrijfsvoeringsonderwerpen die alle organisatieonderdelen raken. De plaatsvervangend secretarissen-generaal zijn opdrachtgever voor het interne Manifest Verduurzaming Bedrijfsvoering. De bestuursraden van EZ/KGG en LVVN zijn eindverantwoordelijk voor de totale verduurzaming van de organisaties. Hoewel de ministeries een mooie vooruitgang hebben geboekt, blijven er aandachtsgebieden die extra inspanning vragen. Vooral zakelijke vliegreizen en het gebruik van privéauto’s voor werkdoeleinden zorgen nog steeds voor relatief hoge CO₂-uitstoot. De komende jaren zetten de ministeries hier sterker op in, om ook hierop verdere verduurzaming te realiseren. Sinds 2025 maken EZ, KGG en LVVN een meer gedetailleerde doorkijk naar 2030. Door de beschikbaarheid van steeds betere data kunnen zij hun aanpak gerichter bijsturen. Tegelijkertijd is het vernieuwde Klimaatplan 2025–2035 in werking getreden. Dit plan vormt een belangrijk kader voor het verduurzamen van de bedrijfsvoering binnen de Rijksoverheid. In aansluiting daarop wordt ook het Manifest Verduurzaming Bedrijfsvoering van EZ, KGG en LVVN herzien. Dit manifest vertaalt de doelen uit het Klimaatplan naar concrete en uitvoerbare maatregelen binnen de organisaties. C. JAARREKENING 7. Departementale verantwoordingsstaat Art. Omschrijving Vastgestelde begroting (1)1Stand inclusief amendementen, moties en NvW. Realisatie (2) Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3) = (2) - (1) Verplichtingen Uitgaven Ontvangsten Verplichtingen Uitgaven Ontvangsten Verplichtingen Uitgaven Ontvangsten Totaal 4.089.396 3.274.362 497.336 3.772.806 3.117.482 573.800 ‒ 316.590 ‒ 156.880 76.464 Beleidsartikelen 3.579.701 2.764.667 474.490 3.217.603 2.562.279 516.240 ‒ 362.098 ‒ 202.388 41.750 1 Goed functionerende economie en markten 469.758 465.763 43.679 518.602 437.341 13.881 48.844 ‒ 28.422 ‒ 29.798 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei 2.839.457 2.005.808 390.119 2.339.686 1.816.564 416.082 ‒ 499.771 ‒ 189.244 25.963 3 Toekomstfonds 270.486 293.096 40.692 359.315 308.374 86.277 88.829 15.278 45.585 Niet-beleidsartikelen 509.695 509.695 22.846 555.203 555.203 57.560 45.508 45.508 34.714 40 Apparaat 516.829 516.829 22.846 555.203 555.203 57.560 38.374 38.374 34.714 41 Nog onverdeeld ‒ 7.134 ‒ 7.134 0 0 0 0 7.134 7.134 0 8. Samenvattende verantwoordingsstaat agentschappen Omschrijving Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3)=(2)-(1) Realisatie 2024 (4) Dienst ICT Uitvoering Totale baten 396.933 418.488 21.555 397.754 Totale lasten 396.933 404.160 7.227 390.359 Saldo van baten en lasten 0 14.328 14.328 7.395 Totale kapitaaluitgaven 39.910 37.265 ‒ 2.645 28.314 Totale kapitaalontvangsten 25.000 15.025 ‒ 9.975 18.307 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland 1 Bij RDI en RVO zijn er door aanpassingen in de Rijksbegrotingsvoorschriften wijzigingen doorgevoerd in de presentatie van de begroting 2025 en/of de realisatie 2024, om vergelijking van de cijfers mogelijk te maken. Deze wijzigingen worden toegelicht in de agentschapsparagraaf. Totale baten 1.282.185 1.328.097 45.912 1.231.937 Totale lasten 1.282.185 1.280.433 ‒ 1.752 1.200.919 Saldo van baten en lasten 0 47.664 47.664 31.018 Totale kapitaaluitgaven 35.480 54.764 19.284 57.431 Totale kapitaalontvangsten 15.000 23.966 8.966 38.171 Rijksinspectie Digitale Infrastructuur Totale baten 103.840 102.451 ‒ 1.389 92.280 Totale lasten 103.840 98.854 ‒ 4.986 88.434 Saldo van baten en lasten 0 3.597 3.597 3.846 Totale kapitaaluitgaven 12.727 16.235 3.508 4.844 Totale kapitaalontvangsten 14.031 1.394 ‒ 12.637 0 9. Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per 31 december 2025 Dienst ICT Uitvoering (DICTU) Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap DICTU per 31 december 2025 Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil (3) = (2) - (1) Realisatie 2024 (4) Baten - Omzet 396.933 418.250 21.317 397.731 waarvan omzet moederdepartement 256.892 274.486 17.594 256.515 waarvan omzet overige departementen 138.512 141.988 3.476 138.668 waarvan omzet derden 1.529 1.776 247 2.548 Rentebaten 0 205 205 0 Vrijval voorzieningen 0 4 4 0 Bijzondere baten 0 29 29 23 Totaal baten 396.933 418.488 21.555 397.754 Lasten Apparaatskosten 271.113 271.198 85 268.744 - Personele kosten 234.305 236.586 2.281 236.164 waarvan eigen personeel 132.902 124.109 ‒ 8.793 111.406 waarvan inhuur externen 96.142 108.920 12.778 121.413 waarvan overige personele kosten 5.262 3.557 ‒ 1.705 3.345 - Materiële kosten 36.808 34.612 ‒ 2.196 32.580 waarvan apparaat ICT 5.667 4.741 ‒ 926 3.559 waarvan bijdrage aan SSO's 27.957 27.388 ‒ 569 26.317 waarvan overige materiële kosten 3.184 2.483 ‒ 701 2.704 Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten 109.553 117.586 8.033 102.740 Rentelasten 857 923 66 759 Afschrijvingskosten 14.910 13.326 ‒ 1.584 14.928 - Materieel 12.378 11.247 ‒ 1.131 11.346 waarvan apparaat ICT 12.378 11.247 ‒ 1.131 11.346 waarvan overige materiële afschrijvingskosten 0 0 0 0 - Immaterieel 2.532 2.079 ‒ 453 3.582 Overige lasten 500 1.127 627 3.188 waarvan dotaties voorzieningen 500 428 ‒ 72 822 waarvan bijzondere lasten 0 699 699 2.366 Totaal lasten 396.933 404.160 7.227 390.359 Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening 0 14.328 14.328 7.395 Agentschapsdeel Vpb-lasten 0 0 0 0 Saldo van baten en lasten 0 14.328 14.328 7.395 Voorgestelde resultaatbestemming Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil (3) = (2) - (1) Realisatie 2024 (4) (Voorgesteld het resultaat als volgt te verdelen) Toevoeging/ onttrekking: - Pok/ Wau 0 135 135 365 - Exploitatiereserve Saldo van baten en lasten 0 14.463 14.463 7.760 Toelichting op de baten De totale baten zijn € 21,6 mln hoger ten opzichte van de ontwerpbegroting. De gerealiseerde omzet van € 418,3 mln is 5% hoger dan begroot. De hogere omzet wordt op totaal niveau met name veroorzaakt door een hogere vraag naar dienstverlening met betrekking tot werkplekservices (€ 9,3 mln), applicatiebeheer (€ 8,2 mln) en ontwikkelopdrachten (€ 5,8 mln). Toelichting op de lasten De totale lasten zijn € 3,9 mln hoger dan opgenomen in de ontwerpbegroting. De personele kosten zijn in de realisatie € 2,1 mln hoger dan begroot. Alle energie die is gezet in 2025 om minder afhankelijk te worden van externe inzet heeft geresulteerd in een toename van de gemiddelde bezetting van 94 FTE tot 1.067 FTE. Dit is 7% lager dan de begrote gemiddelde bezetting van 1.145 FTE. Het aantal extern ingehuurde FTE is minder gedaald dan opgenomen in de begroting (472 FTE) en uitgekomen op gemiddeld 569 FTE (2024 = 660 FTE). De post externe inhuur valt met € 12,6 mln hoger uit ten opzichte van de begroting. Desondanks is de externe inhuur fors afgenomen in 2025 en zijn hierdoor verdere stappen gezet in een passende verhouding van intern en extern personeel. De overige personele kosten zijn door lagere reiskosten in de realisatie gunstiger uitgevallen dan opgenomen in de begroting. De materiele kosten zijn lager dan begroot. Door een aanpassing in de Rijksbegrotingsvoorschriften worden de kosten uitbesteed werk en andere externe kosten vanaf 2025 separaat opgenomen in de jaarrekening. Vanwege een vraagtoename is er meer hardware aangeschaft voor opdrachtgevers, wat de hogere overige materiele kosten verklaart. De rentelasten zijn door een stijging van de rentepercentages in 2025 hoger dan begroot. De afschrijvingskosten zijn lager dan begroot doordat in 2024 activa in aanbouw-projecten met betrekking tot Rijkszaak en Datadiensten zijn afgewaardeerd. De post Bijzondere lasten betreft een afwaardering van de beginbalans en opschoning als gevolg van vergelijking van de onderliggende systemen. Daarnaast betreft het een buitengebruikstelling van een activa in aanbouw project. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Applicatiebeheer (applicatieservices) 88.617 94.052 5.435 81.128 Ontwikkelopdrachten 49.863 53.553 3.690 53.729 Generieke Diensten 34.186 33.563 ‒ 622 32.222 Werkplekservices 72.754 79.217 6.463 78.567 Cloud Services 0 0 0 0 Overige omzet 3.671 4.707 1.037 2.147 Generieke eBS 7.802 9.395 1.593 8.721 Totaal 256.892 274.486 17.594 256.515 De ten opzichte van de ontwerpbegroting hogere omzet applicatiebeheer zit met name bij de klanten Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) (+ € 2,7 mln) en Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) (+ € 2,4 mln) en is een gevolg van het in beheer nemen van eerder ontwikkelde onderdelen. De vraag naar nieuwe ontwikkelopdrachten is met name hoger bij RVO (+ € 2,7 mln) en EZ (+ € 1,0 mln). Vanwege hogere aantallen werkplekken is de omzet op het onderdeel Werkplekservices ruim € 6,4 mln hoger en zit vooral bij de klanten EZ (+ € 4,7 mln) en RVO (+ € 1,2 mln). De toename overige omzet zit ook bij EZ en betreft met name de hoog beveiligde onderdelen. Bij de post generieke eBS zit de toename vooral bij  EZ, dit wordt veroorzaakt door de centralisatie van de aanrekening van deze kosten (+ € 5,1 mln). Bij klant RVO is de omzet hierdoor juist lager (- € 3,1 mln). Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Applicatiebeheer (applicatieservices) 61.737 64.317 2.580 63.430 Ontwikkelopdrachten 6.127 7.774 1.647 9.044 Generieke Diensten 28.619 30.212 1.593 30.894 Werkplekservices 29.130 31.936 2.806 29.197 Cloud Services 0 15 15 0 Overige omzet 11.282 7.734 ‒ 3.548 4.356 Generieke eBS 1.618 0 ‒ 1.618 1.746 Totaal 138.512 141.988 3.476 138.668 Ten opzichte van de vastgestelde begroting is de omzet overige departementen € 4,0 mln (2,9%) hoger. De hogere omzet applicatiebeheer zit met name bij de klant Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en betreft in beheer nemen van eerdere ontwikkelingsopdrachten. De hogere omzet ontwikkelopdrachten zit bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V) en betreft de ontwikkeling van websites. De hogere omzet generieke diensten wordt beïnvloed door de verschuiving van de klant Nationaal Coördinator Groningen (NCG) van omzet moederdepartement naar omzet overige departementen. Buiten deze verandering zit de hogere omzet met name bij de klant Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en betreft beheer van Blueriq en Rijksdoc. Net als bij de vergelijking omzet moederdepartement is de hogere omzet werkplekservices met name een gevolg van hogere aantallen werkplek accounts. Ook deze hogere omzet zit met name bij de klant LVVN. De overige omzet laat in tegenstelling tot het algemene beeld juist een daling zien ten opzichte van de vastgestelde begroting. Deze lagere omzet zit met name bij de klant Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) en betreft de hoog beveiligde onderdelen. De lagere omzet bij Generieke eBS zit bij de klant LVVN en betreft de eerder genoemde aangepaste verrekenmethodiek met de kosten van eBS. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Ministerie van KGG 2.373 2.438 65 1.867 Ministerie van BZK 50.877 49.958 ‒ 919 55.313 Ministerie van Fin 145 ‒ 21 ‒ 166 71 Ministerie van IenW 16.220 14.939 ‒ 1.281 11.791 Ministerie van J&V 1.740 4.981 3.242 2.645 Ministerie van LVVN 58.023 59.987 1.964 56.651 Ministerie van OCW 198 205 7 189 Ministerie van SZW 593 22 ‒ 570 67 Ministerie van VWS 8.303 9.387 1.085 10.036 Overig 40 91 51 37 Totaal 138.512 141.988 3.476 138.668 De lagere omzet bij de klant I&W en betreft de hoog beveiligde onderdelen. De hogere omzet bij J&V betreft met name de ontwikkeling van websites. Daarnaast is er ook meer omzet gegenereerd met betrekking tot Rijkszaak dienstverlening. De hogere omzet bij klant LVVN betreft beheer van Blueriq en Rijksdoc. Bij de klant Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) betreft dit het beheer van TVS. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) 487 576 89 792 Staatsbosbeheer 359 0 ‒ 359 0 Tweede Kamer der Staten-Generaal 631 1.129 497 1.267 Overige Derden 51 71 19 489 Totaal 1.529 1.776 246 2.548 Balans 2025 Balans 2024 Activa Vaste activa 35.839 37.300 Immateriële vaste activa 4.674 6.693 Materiële vaste activa 31.165 30.607 waarvan grond en gebouwen 0 0 waarvan machines en installaties 29.011 28.575 waarvan andere vaste bedrijfsmiddelen 2.154 2.032 waarvan vaste bedrijfsmiddelen in uitvoering en vooruitbetaald op materiële vaste activa 0 0 waarvan niet aan de bedrijfsuitvoering dienstbaar 0 0 Vlottende activa 88.495 77.728 Voorraden 0 0 waarvan grond- en hulpstoffen 0 0 waarvan onderhanden werk 0 0 waarvan gereed product en handelsgoederen 0 0 waarvan vooruitbetaald op voorraaden 0 0 Vorderingen 55.668 46.364 waarvan debiteuren 20.415 19.617 waarvan overige vorderingen 0 0 waarvan overlopende activa 35.253 26.747 Liquide middelen 32.827 31.364 Totaal activa 124.334 115.028 Passiva Eigen Vermogen 32.550 24.881 Bestemmingsfonds(en) 0 0 Pok/ Wau reserve 0 0 Exploitatiereserve 18.222 17.486 Onverdeeld resultaat 14.328 7.395 Voorzieningen 689 824 Langlopende schulden 24.812 25.273 Leningen bij het Ministerie van Financiën 24.812 25.273 Kortlopende schulden 66.283 64.050 Crediteuren 10.259 3.177 Belastingen en premies sociale lasten 533 395 Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën 11.387 13.971 Overige schulden 44.104 46.507 Overlopende passiva 0 0 Totaal passiva 124.334 115.028 Activa Vaste Activa De daling van de vaste activa hebben met name te maken met desinvesteringen als gevolg van nieuw activeringsbeleid van DICTU en opschoningsacties komende uit de vergelijking van de onderliggende systemen. Vlottende activa De toename heeft met name betrekking op de overlopende activa en is het gevolg van nieuwe contracten welke halverwege 2025 zijn afgesloten en doorlopen in 2026. Passiva Eigen vermogen 2022 2023 2024 2025 1. Eigen vermogen per 1/1 31.207 34.290 17.121 24.881 2. Saldo baten en lasten 18.477 ‒ 431 7.395 14.328 3. Directe mutaties in het eigen vermogen ‒ 15.394 ‒ 16.738 365 ‒ 6.659 ‒ 3a Uitkering aan moederdepartement 15.701 17.100 0 6.794 ‒ 3b Bijdrage door moederdepartement ter versterking eigen vermogen 307 362 365 135 ‒ 3c Overige mutaties 0 0 0 0 4. Eigen vermogen per 31/12 34.290 17.121 24.881 32.550 Het hogere eigen vermogen is een gevolg van het nog onverdeelde exploitatie resultaat over 2025. Boekwaarde 1-1-2025 Dotaties Onttrekkingen Vrijval Boekwaarde 31-12-2025 Voorziening personeel 570 65 155 0 480 Voorziening jubilea 254 209 254 0 209 Overige Voorzieningen 0 0 0 0 0 Voorzieningen De voorziening personeel wordt benut als voorziening voor contractuele afspraken met medewerkers. Van deze voorziening is per 31 december 2025 € 65 k onttrokken en € 155 k gedoteerd. De voorziening Jubilea wordt gebruikt voor de jubilea-uitkeringen die in het komende boekjaar vallen. Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3)=(2)-(1) 1. Rekening-courant RHB 1 januari 2025 + stand depositorekeningen 15.407 31.361 15.954 Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+) 396.933 415.884 18.951 Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-) ‒ 382.023 ‒ 392.184 ‒ 10.161 2. Totaal operationele kasstroom 14.910 23.700 8.790 Totaal investeringen (-/-) ‒ 25.000 ‒ 12.565 12.435 Totaal boekwaarde desinvesteringen (+) 0 29 29 3. Totaal investeringskasstroom ‒ 25.000 ‒ 12.536 12.464 Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-) 0 ‒ 6.794 ‒ 6.794 Eenmalige storting door het moederdepartement (+) 0 135 135 Aflossingen op leningen (-/-) ‒ 14.910 ‒ 17.906 ‒ 2.996 Beroep op leenfaciliteit (+) 25.000 14.861 ‒ 10.139 4. Totaal financieringskasstroom 10.090 ‒ 9.704 ‒ 19.794 5. Rekening-courant RHB 31 december 2025 + stand depositorekeningen  (=1+2+3+4) 15.407 32.821 17.414 Toelichting kasstroomoverzicht Operationele kasstroom In 2025 zijn de ontvangsten in de operationele kasstroom € 18,9 mln hoger dan begroot door een  grotere hoeveelheid geleverde diensten van DICTU. Dit wordt versterkt door een beter debiteurenbeleid. De uitgaven van de operationele kasstroom liggen € 10,1 mln. boven het niveau van de begroting. Dit komt door een hogere hoeveelheid geleverde diensten van DICTU, waardoor de uitgaven ook toenemen. Investeringskasstroom De investeringskasstroom is € 12,5 mln lager dan begroot. Met name de Infra investeringen zijn uitgesteld naar 2026, o.a. vanwege doorontwikkeling bedrijfsstrategie. Financieringskasstroom In 2025 is voor € 14,9 mln aan leningen afgeroepen, dit bedrag is inclusief € 2,2 mln onterecht afgeroepen leningen over 2025. De aflossingen van € 17,9 mln hebben betrekking op € 12,6 mln  reguliere aflossingen, € 3,1 mln versnelde aflossing in verband met afboeking Rijkszaak in 2024. Daarnaast is de onterecht afgeroepen lening € 2,2 mln ook versneld afgelost. In verband met een overschot eigen vermogen heeft een afdracht plaatsgevonden van € 6,8 mln.  Realisatie Vastgestelde begroting 2022 2023 2024 2025 2025 Omschrijving generiek deel Kostprijzen per product (groep) a. Basistarief werkplek CW 3.126 3.026 2.960 3.019 3.019 Tarieven/uur a. Senior medewerker (ontwikkeling) 135 141 161 160 160 b. Medior medewerker (bouw) 111 116 132 126 126 c. Junior medewerker (test en beheer) 99 103 118 107 107 Indicatoren Aantal werkplekken CW1Aantal werkplekken ultimo jaar. 18.042 19.186 20.029 20.597 19.882 FTE-totaal (excl. externe inhuur)2Gemiddeld aantal FTE over het jaar. 927 925 973 1.067 1.145 Aantal interne FTE’s in percentage van het totale aantal FTE’s 54,0% 54,0% 60,0% 65,2% 70,8% Saldo van baten en lasten (%)3Saldo als percentage van de baten. 5,24% ‒ 0,12% 1,86% 3,42% 0,0% Ziekteverzuim 6,3% 6,1% 5,1% 5,8% 4,0% Klanttevredenheid 7,7 7,3 7,5 7,6 7,0 Beschikbaarheid applicaties 99,5% 99,7% 99,7% 99,5% 98,0% Aantal grote verstoringen 4 5 6 3 max 5 Eindgebruikerstevredenheid afhandeling incidenten 8,4 8,5 8,5 8,7 7,0 ‒ 7,5 Oplospercentage 1ste lijn helpdesk 81% 83% 83% 82% 75% Servicedesk; in 1 keer geholpen 84% 81% 80% Servicedesk; dienstverleningsniveau volgens afspraken 42% 66% 85% Betalingen aan crediteuren: min. 95% cf. betaaltermijn 98,7% 95% Basistarief werkplek CW Het tarief voor de basis Cloudwerkplek is in 2025 met 2% verhoogd ten opzichte van 2024. Aantal werkplekken CW In de ontwerpbegroting is een gemiddeld aantal van 19.882 Cloudwerkplekken begroot. De vraag naar werkplekken door klanten is hoger uitgevallen waardoor de realisatie van het aantal geleverde werkplekken is uitgekomen op 20.597 Cloudwerkplekken eind 2025. Aantal interne FTE in % van het totale aantal FTE Het aantal interne FTE als percentage van het totale aantal FTE is met 65,2% nog wel lager dan begroot (70,8%) en laat een sterke stijging zien ten opzichte van voorgaande jaren. Dit is het gevolg van extra inzet op werving, een hogere vraag dan voorzien naar ICT dienstverlening en krapte op de arbeidsmarkt. Saldo van baten en lasten DICTU heeft in 2025 een positief resultaat geboekt van € 17,7 mln. Ziekteverzuim Het jaargemiddelde verzuimpercentage over 2025 is 5,8%, ten opzichte van 5,1% in 2024. Het kortdurend verzuim neemt af, terwijl middel- en langdurig verzuim toenemen, wat duidt op complexere ziektegevallen. DICTU richt zich op vroegtijdige signalering, nauwe samenwerking tussen leidinggevenden, O&P en Bedrijfszorg en structurele analyse van langdurig verzuim om verdere stijging te voorkomen. Klanttevredenheid Iedere maand ontvangt een aantal willekeurige eindgebruikers een vragenlijst, waarin een oordeel gegeven kan worden over de werkplek, kantoor applicaties en bedrijfsapplicaties. De gemeten KPI is in 2025 een 7,6 waarmee de doelstelling van 7,0 wordt gehaald. Beschikbaarheid Applicaties De beschikbaarheid van frontend-applicaties wordt gemeten door middel van tooling (BSM). Er wordt per applicatie gemeten per maand over beschikbaarstellingsperiode, exclusief overeengekomen onderhoudsperioden. De in de doelmatigheidsindicatoren opgenomen percentages betreffen basis en basis 24, met als doel de beschikbaarheid van 98%. Bij basis gaat het om beschikbaarheid op werkdagen van 7.00 ‒ 18.00 uur. Bij basis 24 op alle dagen 00.00 ‒ 24.00 uur. Het gemeten percentage in 2025 (99,5%) ligt boven de doelstelling (98,0%). Aantal grote verstoringen Een grote verstoring is minimaal een type C1 verstoring conform de prioriteitenmatrix Incidenten DICTU. In 2025 zijn er 3 grote verstoringen geweest waarmee de doelstelling (max. 5) is gehaald. Eindgebruikerstevredenheid afhandeling incidenten Iedere dag wordt aan een aantal willekeurig gekozen personen die een incident hebben ingediend dat de dag ervoor is opgelost, een uitnodiging voor een onderzoek gestuurd dat betrekking heeft op de afhandeling van incidenten. De respondent kan op een tienpuntschaal aangeven in hoeverre hij tevreden is over de afhandeling van het betreffende incident. De KPI wordt gemeten per kalendermaand en is in 2025 onverminderd hoog met een 8,7 waarmee de doelstelling van 7,0-7,5 ruimschoots wordt gehaald. Oplospercentage 1^e lijn helpdesk Dit percentage geeft weer hoeveel procent van de meldingen door de 1e lijn (frontdesk) is opgelost. Het gemeten percentage (82%) in 2025 ligt boven de doelstelling (75%). Servicedesk: in 1 keer geholpen Van elke melding die bij de Servicedesk binnenkomt, werd in 2025 over het jaar genomen, gemiddeld 81% direct opgelost (first time fix). Dit ligt boven de doelstelling van 80%. Servicedesk; dienstverleningsniveau volgens afspraken De afspraken zoals opgenomen in de Service Level Agreement (SLA) op meldingen zijn niet gehaald. Ondanks de verbetering ten opzichte van 2024, ligt het gemeten percentage (66%) in 2025 ruim onder de doelstelling (85%). Betalingen aan crediteuren Minimaal 95% van de betalingen aan leveranciers dient binnen betaaltermijn te zijn. In 2025 heeft DICTU een gemiddeld percentage van 98,7 gehaald. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RVO.nl per 31 december 2025 Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil (3) = (2) - (1) Realisatie 2024(4) Baten - Omzet 1.275.185 1.315.302 40.117 1.223.907 waarvan omzet moederdepartement 223.598 200.825 ‒ 22.773 597.906 waarvan omzet overige departementen 1.008.574 1.056.634 48.060 569.732 waarvan omzet derden 24.742 37.468 12.726 31.107 waarvan bijdrage WaU en POK/Woo 18.271 20.375 2.104 25.162 Rentebaten 7.000 5.924 ‒ 1.076 8.027 Vrijval voorzieningen 0 0 0 0 Bijzondere baten 0 6.871 6.871 3 Totaal baten 1.282.185 1.328.097 45.912 1.231.937 Lasten Apparaatskosten 1.268.452 1.046.359 ‒ 222.093 991.744 - Personele kosten 735.702 809.847 74.145 760.752 waarvan eigen personeel 537.062 595.600 58.538 539.975 waarvan inhuur externen 176.568 183.449 6.881 190.720 waarvan overige personele kosten 22.071 30.798 8.727 30.057 - Materiële kosten 532.750 236.512 ‒ 296.238 230.992 waarvan apparaat ICT 5.327 55.963 50.636 51.932 waarvan bijdrage aan SSO's 293.012 166.149 ‒ 126.863 164.536 waarvan overige materiële kosten 234.410 14.400 ‒ 220.010 14.524 Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten 0 198.495 198.495 172.432 Rentelasten 1.134 1.846 712,36 1.813 Afschrijvingskosten 12.600 17.415 4.815 17.991 - Materieel 100 3 ‒ 97 13 waarvan apparaat ICT 0 0 0 0 waarvan overige materiële afschrijvingskosten 100 3 ‒ 97 13 - Immaterieel 12.500 17.412 4.912 17.978 Overige lasten 0 16318 16.318 16.939 waarvan dotaties voorzieningen 0 13.243 13.243 16.910 waarvan bijzondere lasten 0 3.075 3.075 29 Totaal lasten 1.282.185 1.280.433 ‒ 1.752 1.200.919 Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening 0 47.664 47.664 31.018 Agentschapsdeel Vpb-lasten 0 0 0 0 Saldo van baten en lasten 0 47.664 47.664 31.018 Voorgestelde resultaatbestemming Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil (3) = (2) - (1) Realisatie 2024 (4) (Voorgesteld het resultaat als volgt te verdelen) Toevoeging/ onttrekking: - Pok/ Wau 0 0 0 0 - Exploitatiereserve 0 ‒ 47.664 ‒ 47.664 0 Saldo van baten en lasten 0 47.664 47.664 0 Toelichting op de staat van baten en lasten De presentatie van de kolom Vastgestelde begroting (1) en de kolom Realisatie 2024 (4) wijkt af van de daadwerkelijke vastgestelde begroting 2025 en jaarverslag 2024 van de RVO. De afwijkingen worden door een paar zaken veroorzaakt. Op basis van de nieuwe regeling agentschappen 2024 wordt de verantwoording van WaU, POK en Woo middelen nu onder de omzet verantwoord en daarom is de bijhorende bestemmingsreserve opgeheven. Dit leidt tot wijzigingen in de weergave van de vastgestelde begroting. Verder worden mutaties omtrent dubieuze debiteuren nu verantwoord onder materiële lasten in plaats van dotaties en onttrekkingen aan voorzieningen, wat tot wijzigingen leidt in de weergave van de realisatie 2024 en de vastgestelde begroting. Toelichting op de baten Algemeen Vanaf 1 januari 2025 geldt de nieuwe Regeling Agentschappen (2024). Deze regeling staat, naast outputfinanciering, ook inputfinanciering toe.  Vanaf 2025 worden de bijdragen die RVO ontvangt voor door haar uitgevoerde werkzaamheden als outputfinanciering gezien. Voor programma’s zoals POK, WaU764 en Woo geldt dat deze worden gezien als inputfinanciering. De baten zijn ten opzichte van de begroting met 3,6% gestegen. Dit is voornamelijk te verklaren door een groter opdrachtenpakket dan begroot. Daarnaast valt de bijdrage vanuit WaU, POK en Woo nu onder de omzet wegens de nieuwe Regeling Agentschappen (2024). Hieronder wordt de stijging van de omzet ten opzichte van de ontwerpbegroting nader verklaard op inhoudelijke wijzigingen in de opdrachten. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 DG Bedrijfsleven en Innovatie 168.862 156.855 ‒ 12.007 257.963 DG Klimaat en Energie 0 0 0 11.195 DG Groningen en Ondergrond 0 9 9 23.829 DG Groningen Ondergrond kosten commissie 0 0 0 1.248 DG Economie en Digitalisering 30.709 24.997 ‒ 5.712 118.682 Overig 24.026 18.964 ‒ 5.062 184.989 Totaal 223.598 200.825 ‒ 22.773 597.906 Omzet moederdepartement De gerealiseerde omzet van het moederdepartement is ten opzichte van de oorspronkelijke begroting 10,2% lager uitgevallen. Voor DG Bedrijfsleven en Innovatie (B&I) bedraagt de omzet in 2025 € 156,9 mln. Dit is € 12,0 mln lager dan begroot. Deze daling wordt grotendeels verklaard door het feit dat het cluster Verduurzaming Industrie in 2025 is overgegaan van B&I naar het Ministerie van Klimaat en Groene Groei en daardoor niet langer in de omzet van B&I is opgenomen. Voor DG Economie en Digitalisering (E&D) bedraagt de omzet in 2025 € 25,0 mln. Dit is € 5,7 mln lager dan oorspronkelijk begroot. Deze afwijking wordt voornamelijk verklaard doordat bij de ontwerpbegroting is uitgegaan van een voorgenomen verhoging van de Nederlands Cybersecurity Coördinatiecentrum-opdracht, welke in 2025 uiteindelijk niet is gerealiseerd. De omzet Overig bedraagt voor 2025 € 19,0 mln. Dit is € 5,1 mln lager dan begroot. Onder overig eersten valt de opdracht van EZ Coördinerend Directeur Inkoop (CDI, Inkoop Uitvoering Centrum). Andere opdrachten zijn Unit Omgevingskennis en Nationaal Groeifonds Financiële Administratie. Omzet bijdrage WaU en POK/Woo Onder de nieuwe regeling agentschappen 2024 wordt de verantwoording van de opbrengsten uit de Werk aan Uitvoering (WaU), de Parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag (POK) en de Wet open overheid (Woo) geclassificeerd onder de post ‘omzet’. In de ontwerpbegroting waren deze opbrengsten nog opgenomen onder de voorgestelde resultaatbestemming. Het cumulatieve bedrag van de opbrengsten uit WaU, POK en Woo bedraagt € 20,4 mln. Dit bedrag ligt € 2,1 mln boven de oorspronkelijk begrote omvang, waarbij de afwijking met name het gevolg is van een verhoogde inzet van middelen binnen het kader van WaU. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Ministerie van Landbouw,Visserij, Voedselzekerheid en Natuur 305.413 339.490 34.077 324.571 Ministerie van Klimaat en Groene Groei 142.833 161.085 18.252 0 Ministerie van Buitenlandse Zaken 128.234 133.250 5.016 134.693 Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening 32.234 36.131 3.897 0 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 333.407 313.372 ‒ 20.035 46.047 Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat 48.316 53.574 5.258 48.269 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 7.079 8.280 1.201 6.939 Ministerie van Justitie en Veiligheid 1.830 1.173 ‒ 657 1.393 Ministerie van Asiel en Migratie 725 40 ‒ 685 0 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid 691 727 36 694 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 7.811 6.781 ‒ 1.030 5.490 Overig 0 2.731 2.731 1.575 Totaal 1.008.574 1.056.634 48.060 569.671 Omzet overige departementen De omzet overige departementen betreft de uitvoering van opdrachten voor diverse ministeries en uitvoeringsorganisaties. De gerealiseerde omzet van de overige departementen is ten opzichte van de oorspronkelijke begroting 4,8% hoger uitgevallen. LVVN De omzet vanuit het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) bedraagt in 2025 € 339,5 mln en ligt daarmee € 34,1 mln hoger dan begroot. Deze afwijking wordt verklaard doordat LVVN bij de ontwerpbegroting is uitgegaan van een lager opdrachtvolume voor 2025. De definitieve opdracht was hoger, waardoor de omzet hoger is uitgekomen dan begroot. Daarnaast is in de loop van het jaar sprake geweest van meerwerk, hetgeen eveneens heeft bijgedragen aan de hogere realisatie. De grootste meerwerkopdrachten zijn Duurzame dierlijke ketens en Kennis Duurzaam Jong Leren Eten. KGG De omzet vanuit het Ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG) bedraagt in 2025 € 161,1 mln, wat € 18,3 mln hoger is dan begroot. De toename is te verklaren door de overheveling van Verduurzaming Industrie naar KGG, de oprichting van Instituut voor Milieu, Mens en Mijnbouw Limburg (I3ML) en de intensivering bij Energie-Innovatie regelingen, Netcongestie en Gebiedsgerichte Aanpak Energie. BZK De omzet van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) bedraagt in 2025 € 313,4 mln, dit is € 20,0 mln lager dan oorspronkelijk begroot. Deze daling wordt voornamelijk veroorzaakt door een daling van de omzet bij Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG). Dit is het gevolg van een lagere instroom van aanvragen en meer afwijzingen c.q. intrekkingen dan verwacht. Dit heeft zich vooral voorgedaan bij de Aanvullende Vaste Vergoeding (AVV), Vaste Eenmalige Schadevergoeding (VES), Duurzaam Herstel en Waardedaling. Als gevolg hiervan zijn er ook minder uitvoeringskosten gemaakt. Daarnaast is de omzet van BZK lager door de afbouw en stapsgewijze beëindiging van enkele kleinere opdrachten zoals Regelhulpen, de compensatieregelingen eHerkenning Belastingdienst en het CE-voor-niet-KVK TRR-register. VRO De omzet van het opdrachtenpakket van het Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) bedraagt in 2025 € 36,1 mln. Dit is € 3,9 mln hoger dan oorspronkelijk begroot. Het opdrachtenpakket kent een stabiel karakter. Afgelopen jaar heeft een stijging plaatsgevonden in de opdrachten die gerelateerd zijn aan de verduurzaming van bestaande bouw (onder meer EU EPBD, Energieprestatie gebouwen, verduurzaming U-bouw, Subsidie verduurzaming onderhoud huurwoningen (SVOH) en Subsidie aardgasvrije woningen (SAH)). Daarnaast heeft er een stijging plaatsgevonden in de opdrachten gerelateerd aan de woningbouwopgave (onder meer Expertiseprogramma Woningbouw, Wonen in het buitengebied en Regeling tegemoetkoming herplaatsing flexwoningen (RTHF)). BZ De omzet van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) bedraagt in 2025 € 133,3 mln, wat € 5,0 mln hoger is dan begroot. Dit verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door de groei in het opdrachtenpakket van DG Internationale Samenwerking. De grootste afwijking komt door de toevoeging op de Oekraïne faciliteit aan het opdrachtenpakket I&W De omzet voor het opdrachtenpakket van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) inclusief Partners voor Water bedraagt € 53,6 mln. Dit is € 5,3 mln hoger dan begroot. De toename komt mede door intensivering bij Verduurzaming in Logistiek. Daarnaast zijn aanvullende opdrachten verstrekt voor onder andere Ruimte voor de Rivier 2.0 en Demonstratie klimaattechnologieën en –innovaties in transport. OCW De omzet van het opdrachtenpakket van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) bedraagt € 8,3 mln, €1,2 mln hoger dan begroot. Dit verschil komt met name door de additionele opdracht Small Business Innovation Research-IX. SZW Het opdrachtenpakket van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) komt uit op een realisatie van € 0,7 mln. J&V De omzet van het opdrachtenpakket van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V) is € 0,7 mln lager dan begroot, met een realisatie van € 1,2 mln. Dit verschil wordt voornamelijk verklaard door een vertraagde case bij de Wet tegemoetkoming schade bij rampen (WTS) Limburg. Daarnaast zijn er een aantal inhoudelijke aanpassingen van opdrachten, die eveneens hebben bijgedragen aan dit verschil. A&M De omzet van het Ministerie Asiel & Migratie (A&M) is € 0,7 mln lager dan begroot. In de begroting was de opdracht vanuit het Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) opgenomen onder A&M, uiteindelijk is de opdracht rechtstreeks verleend door IND zelf. VWS Het opdrachtenpakket van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is € 1,0 mln lager dan initieel begroot, met een realisatie van € 6,8 mln. Overig Tweeden De realisatie van de omzet Overig Tweeden is € 2,7 mln hoger dan begroot. Onder Overig Tweeden vallen opdrachten vanuit Rijkswaterstaat, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, de Immigratie- en Naturalisatiedienst en het Centraal Justitieel Incasso Bureau. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Europese Unie 4.220 5.134 914 2.508 Provincies 19.248 29.700 10.452 26.966 Overig 1.275 2.634 1.359 1.633 Totaal 24.742 37.468 12.726 31.107 Omzet derden De omzet Derden heeft betrekking op opdrachten voor met name de Provincies en Europese Unie. De gerealiseerde omzet derden is ten opzichte van de oorspronkelijke begroting 51,4% hoger uitgevallen. De gerealiseerde omzet van de Europese Unie is € 5,1 mln, € 0,9 mln hoger dan begroot. De omzet van Provincies is in 2025 € 29,7 mln, wat € 10,5 mln hoger is dan de ontwerpbegroting. Dit verschil wordt veroorzaakt door een lagere begroting van de werkzaamheden op Plattelandsontwikkelingsprogramma (POP) en Nationaal Strategisch Plan (NSP) bij de provincies. De omvang van beide opdrachten is in 2025 gestegen. Toelichting op de lasten Algemeen De som van de lasten zijn ten opzichte van de begroting met € 1,8 mln gedaald. Hieronder worden de lasten toegelicht. Personele kosten De personele kosten vallen € 74,1 mln hoger uit dan begroot, wat neerkomt op een stijging van 10,1%. Dit is met name het gevolg van het hogere opdrachtvolume, zoals hierboven toegelicht. Dit vraagt om een hogere inzet van personeel. Daarnaast stegen de inhuurtarieven voor extern personeel. De kosten voor eigen personeel zijn € 58,5 mln hoger dan begroot als gevolg van een groter opdrachtenpakket. De gemiddelde loonkosten per fte ambtelijk zijn licht gestegen van € 97.381 naar € 97.789. De kosten van externe inhuur zijn € 6,9 mln hoger dan begroot. De gemiddelde kosten per fte externe inhuur gestegen van € 197.637 naar € 199.325 per jaar. Doelbewust is ingezet op verambtelijking van het personeel. Het aandeel externe inhuur van de totale bezetting is lager in 2025 ten opzichte van 2024. De begrote ambtelijke bezetting voor 2025 is 5.500 fte. De gemiddelde bezetting was in 2025 6.827 fte, waarvan 5.907 fte in ambtelijke dienst en 920 fte externe inhuur. Ultimo december 2025 was de bezetting 7.031 fte, waarvan 6.116 fte in ambtelijke dienst en 915 fte externe inhuur. Materiële kosten In de materiële kosten is een modelwijziging verwerkt ten opzichte van de begroting. Dit heeft te maken met een presentatiewijziging in de rijksbegrotingsvoorschriften. Een deel van de materiële kosten uit de begroting is opgenomen onder de nieuwe categorie Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten. Dit betreft een verschuiving van € 198,4 mln. De totale materiële kosten en kosten voor uitbesteed werk en andere externe kosten zijn lager uitgevallen dan begroot. Deze afname is met name het gevolg van lagere kosten bij shared service organisaties (SSO’s), zoals Dienst ICT Uitvoering en Rijksvastgoedbedrijf. Afschrijvingskosten De afschrijvingskosten zijn € 4,8 mln hoger uitgevallen dan begroot. Dit ligt in lijn met de relatief hogere investeringen van voorgaande jaren. Dotaties voorzieningen De dotaties voorzieningen bedragen in 2025 € 13,2 mln. Dit heeft betrekking op voorziening verlof. Bijzondere lasten De bijzondere lasten hebben voornamelijk betrekking op de waardevermindering van het project Uitvoeringsplatform Nationale regelingen (UPNL) EMV. Dit project heeft betrekking op het overzetten van de regelingen EIA (Energie-investeringsaftrek), MIA (Milieu-investeringsaftrek) en VAMIL (Willekeurige afschrijving milieu-investeringen) op het UPNL-platform. Saldo van baten en lasten Het onverdeeld resultaat over het boekjaar bedraagt € 47,7 mln positief. Van dit bedrag zal het surplus van € 42,7 mln worden uitgekeerd aan het moederdepartement EZK. Na vaststelling van de jaarrekening ligt het besluit bij het moederdepartement EZK of het resterende bedrag van het onverdeeld resultaat over het boekjaar wordt toegevoegd aan de exploitatiereserve, respectievelijk wordt teruggestort naar het moederdepartement. Balans 2025 Balans 2024 Activa Vaste activa 73.191 67.610 Immateriële vaste activa 73.185 67.600 Materiële vaste activa 6 10 waarvan grond en gebouwen 0 1 waarvan machines en installaties 4 5 waarvan andere vaste bedrijfsmiddelen 2 4 waarvan vaste bedrijfsmiddelen in uitvoering en vooruitbetaald op materiële vaste activa 0 0 waarvan niet aan de bedrijfsuitvoering dienstbaar 0 0 Vlottende activa 340.789 314.801 Voorraden 0 0 waarvan grond- en hulpstoffen 0 0 waarvan onderhanden werk 0 0 waarvan gereed product en handelsgoederen 0 0 waarvan vooruitbetaald op voorraaden 0 0 Vorderingen 43.268 50.336 waarvan debiteuren 250 6.263 waarvan overige vorderingen 0 0 waarvan overlopende activa 43.018 44.073 Liquide middelen 297.521 264.465 Totaal activa 413.981 382.411 Passiva Eigen Vermogen 103.412 62.969 Bestemmingsfonds(en) 0 0 Pok/ Wau reserve 0 0 Exploitatiereserve 55.748 31.951 Onverdeeld resultaat 47.661 31.018 Voorzieningen 79.738 61.422 Langlopende schulden 42.660 44.440 Leningen bij het Ministerie van Financiën 42.660 44.440 Kortlopende schulden 188.170 213.580 Crediteuren 6.154 10.627 Belastingen en premies sociale lasten 1.308 820 Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën 22.680 21.480 Overige schulden 0 0 Overlopende passiva 158.028 180.653 Totaal passiva 413.980 382.411 Toelichting op de balans Eigen vermogen Het Eigen vermogen einde boekjaar is het totaal van de exploitatiereserve en het onverdeeld resultaat (zijnde het exploitatieresultaat na resultaatsbestemming) over het boekjaar. Het eigen vermogen is 8,40% van de gemiddelde jaaromzet over de laatste drie jaar, waar maximaal 5% is toegestaan. Het eigen vermogen is € 41,9 mln hoger dan het maximaal toegestaan eigen vermogen (€ 61,5 mln). Dit surplus zal worden uitgekeerd aan het moederdepartement EZK. Uiterlijk bij de eerstvolgende suppletoire wet zal worden aangegeven hoe dit hersteld is bij besluit van het moederdepartement EZK. 2022 2023 2024 2025 1. Eigen vermogen per 1/1 48.309 22.135 31.940 62.969 Bestemmingsreserve 2. Saldo van baten en lasten ‒ 19.638 9.407 31.018 47.664 3. Directe mutaties in het eigen vermogen ‒ 3a uitkering aan moederdepartement ‒ 6.600 0 0 ‒ 7.221 ‒ 3b bijdrage moederdepartement ter versterking eigen vermogen 64 398 11 0 ‒ 3c overige mutaties 0 0 0 0 4. Eigen vermogen per 31/12 22.135 31.940 62.969 103.412 Verloop en stand van de voorzieningen (bedragen x € 1.000) De Verlofvoorziening van € 79,7 mln is het resterende tegoed aan Individueel Keuzebudget (IKB)-spaarverlof. Hiermee is per werknemer de waarde van de nog niet benutte IKB-spaarverlof berekend, vermeerderd met sociale lasten. De toename van € 18,3 mln is grotendeels het gevolg van de stijging van het aantal ambtelijke medewerkers, de jaarlijkse salarisverhoging en een hoger saldo IKB-spaarverlof uren. De verlofvoorziening heeft een overwegend langlopend karakter. Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3)=(2)-(1) Rekening-courant RHB 1 januari 2025 + stand depositorekeningen 143.556 264.465 120.909 Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+) 1.284.247 1.309.292 25.045 Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-) ‒ 1.269.585 ‒ 1.245.438 24.147 Totaal operationele kasstroom 14.662 63.854 49.192 Totaal investeringen (-/-) ‒ 15.000 ‒ 26.063 ‒ 11.063 Totaal boekwaarde desinvesteringen (+) 0 3.066 3.066 Totaal investeringskasstroom ‒ 15.000 ‒ 22.997 ‒ 7.997 Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-) 0 ‒ 7.221 ‒ 7.221 Eenmalige storting door het moederdepartement (+) 0 0 0 Aflossingen op leningen (-/-) ‒ 20.480 ‒ 21.480 ‒ 1.000 Beroep op leenfaciliteit (+) 15.000 20.900 5.900 Totaal financieringskasstroom ‒ 5.480 ‒ 7.801 ‒ 2.321 Rekening-courant RHB 31 december 2025 + stand depositorekeningen  (=1+2+3+4) 137.738 297.521 159.783 Toelichting kasstroomoverzicht De geldmiddelen in het kasstroomoverzicht worden gevormd door de rekening-courant met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding). Ontvangsten en uitgaven uit hoofde van rente zijn opgenomen onder de operationele kasstroom. De gerealiseerde operationele kasstroom is per saldo € 49,2 mln hoger dan begroot. Als gevolg van het resultaat en hogere voorschotten. Daarnaast heeft het wijzigen van de Regeling Agentschappen het gevolg gehad dat de bijdragen WaU en POK/Woo is verplaatst van financieringsstroom naar operationele kasstroom. Bij het opstellen van de oorspronkelijke begroting was dit nog niet inzichtelijk. De gerealiseerde investeringskasstroom is € 8,0 mln hoger dan begroot. In 2025 is geïnvesteerd in immateriële vaste activa, dit betreft software en licenties en activa in aanbouw. In materiële activa is niet geïnvesteerd. Het verschil tussen de begrote en gerealiseerde financieringsstroom van € 2,3 mln betreft met een lagere storting door het moederdepartement. Dit heeft betrekking op de wijziging van de Regeling Agentschappen waardoor de bijdragen WaU en POK/Woo verplaatst zijn naar de operationele kasstroom. Realisatie Vastgestelde begroting 2022 2023 2024 2025 2025 Omschrijving generiek deel Inputindicatoren Kernindicatoren Verhouding direct/indirect personeel 81% 80% 88% 88% 87% Outputindicatoren Kernindicatoren Tariefindex in reële termen 97,30% 100,70% 102,60% 103,72% 100,00% Totaal aantal ambtelijk fte werkzaam excl. externe inhuur 5.022 5.436 5.677 6.116 5.500 Saldo baten en lasten ‒ 2,70% 0,70% 2,60% 3,72% 0,00% Kwaliteitsindicatoren Kernindicatoren Klanttevredenheid 7,5 7,6 7,7 7,9 7,7 Gehonoreerde bezwaarschriften 35% 40% 27% 33% 25% Toelichting Inputindicatoren De verhouding van de gerealiseerde inzet van direct en indirect personeel (88%/12%) wijkt 1 procentpunt af ten opzichte van de begroting (87%/13%). Outputindicatoren Het aantal ambtelijke fte ultimo 2025 is 6.116 fte, dit is 616 fte hoger dan begroot. De bezetting is hoger dan begroot vanwege de toename van het opdrachtenpakket van RVO. Daarnaast is er ingezet op verambtelijking van het personeel. Kwaliteitsindicatoren De klanttevredenheid wordt jaarlijks gemeten onder de klanten van RVO. De klanten van RVO zijn de burgers en bedrijven die gebruikmaken van de dienstverlening van RVO. De score dit jaar (7,9) is 0,2 punt hoger dan vorig jaar. RVO streeft naar een score van 7,7. In totaal zijn in 2025, 7.757 bezwaarschriften afgehandeld, waarvan 2.559 bezwaren gegrond zijn verklaard, circa 33 %. Dit percentage is iets hoger dan in 2024 (27%). Debet hieraan zijn met name de regelingen GLB (Gemeenschappelijk landbouwbeleid) en de ISDE (Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing), die hoge aantallen afgehandelde bezwaren (resp. 2.077 en 1.111) paren aan een hoog percentage gegronde bezwaren (resp. 47% en 52%). Rijksinspectie Digitale Infrastructuur  (RDI) Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RDI per 31 december 2025 Nederland is door digitalisering ingrijpend veranderd in de manier waarop wij communiceren en toegang hebben tot diensten en informatie. De digitalisering is in toenemende mate verweven geraakt met bijna alle aspecten van ons dagelijks leven en biedt grote kansen voor de maatschappij en economie. We zien een diepgaande maatschappelijke afhankelijkheid van digitalisering en tegelijkertijd een toename van dreigingen en potentiële verstoringen. De samenleving moet er op kunnen vertrouwen dat maatschappelijke vraagstukken rond de digitale infrastructuur tijdig worden gedetecteerd, risico’s worden gesignaleerd en belangen worden beschermd. Het doel van de RDI is dan ook dat Nederland kan vertrouwen op de beschikbaarheid van de digitale infrastructuur, die continu en veilig te gebruiken is. Deze jaarverantwoording geeft u het inzicht in de financiële staat van het agentschap. Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil (3) = (2) - (1) Realisatie 2024(4) Baten - Omzet 103.466 101.456 ‒ 2.010 90.473 waarvan omzet moederdepartement 58.062 53.893 ‒ 4.169 55.964 waarvan omzet overige departementen 19.695 21.124 1.429 8.048 waarvan omzet derden 25.709 26.439 730 26.461 Rentebaten 375 816 441 1.505 Vrijval voorzieningen 0 0 0 0 Bijzondere baten 0 179 179 302 Totaal baten 103.840 102.451 ‒ 1.389 92.280 Lasten Apparaatskosten 98.652 93.265 ‒ 5.387 83.544 - Personele kosten 67.873 68.473 600 60.179 waarvan eigen personeel 49.896 53.014 3.118 46.312 waarvan inhuur externen 14.108 11.966 ‒ 2.142 10.028 waarvan overige personele kosten 3.869 3.493 ‒ 376 3.839 - Materiële kosten 30.779 24.792 ‒ 5.987 23.365 waarvan apparaat ICT 899 1.897 998 405 waarvan bijdrage aan SSO's 13.311 13.831 520 17.952 waarvan overige materiële kosten 16.568 9.064 ‒ 7.504 5.008 Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten 0 0 0 0 Rentelasten 313 188 ‒ 125 212 Afschrijvingskosten 4.800 3.567 ‒ 1.233 2.992 - Materieel 3.000 2.309 ‒ 691 2.136 waarvan apparaat ICT 1.200 653 ‒ 547 601 waarvan overige materiële afschrijvingskosten 1.800 1.656 ‒ 144 1.535 - Immaterieel 1.800 1.258 ‒ 542 856 Overige lasten 75 1.834 1.759 1.686 waarvan dotaties voorzieningen 75 43 ‒ 32 22 waarvan bijzondere lasten 0 1.791 1.791 1.664 Totaal lasten 103.840 98.854 ‒ 4.986 88.434 Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening 0 3.597 3.597 3.846 Agentschapsdeel Vpb-lasten 0 0 0 Saldo van baten en lasten 0 3.597 3.597 3.846 Voorgestelde resultaatbestemming Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil (3) = (2) - (1) Realisatie 2024 (4) (Voorgesteld het resultaat als volgt te verdelen) Toevoeging/ onttrekking: - Pok/ Wau 0 - Exploitatiereserve 0 3.597 3.846 Saldo van baten en lasten 0 3.597 3.846 Toelichting op de staat van baten en lasten Het saldo onder waarvan omzet moederdepartement in de kolom Vastgestelde begroting (1) wijkt af van de daadwerkelijk vastgestelde begroting 2025 van de RDI. De afwijking wordt veroorzaakt door het opheffen van de bestemmingsreserve na het vaststellen van de begroting, waardoor de POK/WAU gelden in de vastgestelde begroting 2025 onder waarvan omzet moederdepartement worden gepresenteerd. Toelichting op het saldo van baten en lasten Het boekjaar 2025 is afgesloten met een resultaat van € 3,5 mln. Het resultaat van Caribisch Nederland (CN) is ‒ € 25.000 en maakt onderdeel uit van de afbouw van de post ‘te verrekenen met CN’. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Structurele bijdragen moederdepartement Beleidsopdrachten (DG E&D en B&I) 10.226 9.460 ‒ 766 9.189 Toezichttaken 33.475 31.077 ‒ 2.398 30.505 Subtotaal structurele bijdragen 43.701 40.537 ‒ 3.164 39.694 Incidentele bijdragen Projecten 14.361 13.356 ‒ 1.005 16.270 Subtotaal projecten 14.361 13.356 ‒ 1.005 16.270 Totaal 58.062 53.893 ‒ 4.169 55.964 Toelichting op de baten De gerealiseerde omzet op de opdrachten voor het moederdepartement is lager ten opzichte van de vastgestelde begroting. Aan de afwijking liggen meerdere redenen ten grondslag, namelijk uitgestelde wetgeving en het absorptievermogen van de RDI. Op de projecten is de realisatie lager ten opzichte van de vastgestelde begroting door een onderuitputting op de POK/WAU. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Ministerie van Defensie 1.629 1.629 0 1.565 Ministerie van I&W 1.336 1.384 48 1.328 Ministerie van J&V 721 721 0 721 Ministerie van OC&W 78 78 0 75 Ministerie VWS 716 1.182 466 572 Ministerie van BZK 8.160 5.664 ‒ 2.496 3.787 Ministerie van KGG 7.055 10.466 3.411 0 Totaal 19.965 21.124 1.159 8.048 De gerealiseerde omzet overige departementen in 2025 is in totaliteit hoger dan de vastgestelde begroting. De afwijking wordt veroorzaakt door een uitbreiding van het takenpakket van de RDI. Aan de lagere gerealiseerde omzet voor het Ministerie van BZK ligt hoofdzakelijk uitgestelde wetgeving ten grondslag. Omzet in deze categorie betreft structurele opdrachten en projecten zoals de Wet Digitale Overheid en ETD. Vastgestelde begroting 2025 Realisatie 2025 Verschil realisatie en vastgestelde begroting Realisatie 2024 Vergunninghouders en overige 23.575 24.323 748 24.256 - landelijke exclusieve vergunningen (exclusief omroep) 3.676 4.646 970 4.303 - vergunningen met algemene planning met regionaal bereik 2.950 3.086 136 2.970 - vergunningen met individuele planning met regionaal bereik 3.995 4.389 394 4.098 - Vergunning regionale planning tijdelijk gebruik 672 547 ‒ 125 535 - omroep 6.393 6.705 312 6.699 - vergunningen straalverbindingen 1.903 1.201 ‒ 702 1.734 - registraties radiozendamateurs en maritiem 3.986 3.747 ‒ 239 3.650 - certificaten 0 2 2 267 - eindapparaten 0 0 0 0 Satellietoperators 724 678 ‒ 46 702 Caribisch Nederland 1.300 1.393 93 1.444 Hercontrole meetinstrumenten 55 45 ‒ 10 59 Diversen / verlengingen overdracht 55 0 ‒ 55 0 Totaal 25.709 26.439 730 26.461 De gerealiseerde omzet derden is ten opzichte van de vastgestelde begroting hoger. De afwijking op landelijke exclusieve vergunningen (exclusief omroep) wordt veroorzaakt door aanvullende inkomsten die zijn voortgevloeid uit de veiling van de 3,5 GHz-band. De lagere omzet op de vergunningen straalverbindingen wordt veroorzaakt door een afname van de vraag uit de markt. Rentebaten De rentebaten zijn hoger dan begroot, voornamelijk door hogere rentepercentages op het saldo van de rekening-courant in 2025 dan oorspronkelijk geraamd. Bijzondere baten De realisatie op bijzondere baten bestaat uit de restwaarde op afgeschreven auto’s bij verkoop en uitgestelde omzet van het voorgaande boekjaar van Caribisch Nederland (CN). Toelichting op de lasten Personele kosten De gerealiseerde gemiddelde bezetting in fte inclusief externe inhuur bedraagt 524,6 fte (begroot: 497,4 fte). De gerealiseerde gemiddelde loonsom (intern- en extern personeel) is lager dan de begroting. Dit als gevolg van het lagere gerealiseerde percentage externe inhuur uitgedrukt in euro’s van 18% (begroot 22%). De personele kosten liggen hoger ten opzichte van de vastgestelde begroting door een uitbreiding in het opdrachtenpakket van het agentschap na het vaststellen van de begroting. Materiële kosten De materiele kosten zijn met uitzondering van de overige materiële kosten hoger ten opzichte van de vastgestelde begroting. De afwijking is hoofdzakelijk toe te schrijven aan de doorontwikkeling van het IV-landschap van het agentschap. De kosten voor de materiële budgetten voor de uitvoering van de structurele en incidentele taken moeder en overige departementen zijn lager ten opzichte van de vastgestelde begroting. Afschrijvingskosten De afschrijvingskosten zijn lager dan begroot doordat de geplande investeringen in materiële vaste activa achterblijven en door een lagere realisatie van investeringen op overige IV-projecten als gevolg van de inzet van capaciteit op het project UPW-03 (DigiD). Overige lasten De overige lasten zijn hoger dan de vastgestelde begroting. Hieraan liggen meerdere oorzaken ten grondslag. Ten eerste werkt de bijzondere waardevermindering als gevolg van het project UPW-03 (DigiD) door in 2025. Daarnaast hebben er in 2025 meerdere niet-geplande afschrijvingen plaatsgevonden op het gebied van immateriële vaste activa. Ten derde is een suppletieaangifte omzetbelasting over de jaren 2021 tot en met 2024 door het agentschap ingediend. Balans 2025 Balans 2024 Activa Vaste activa 15.289 10.545 Immateriële vaste activa 6.610 3.954 Materiële vaste activa 8.679 6.591 waarvan grond en gebouwen 0 0 waarvan machines en installaties 2.719 1.511 waarvan andere vaste bedrijfsmiddelen 5.960 5.079 waarvan vaste bedrijfsmiddelen in uitvoering en vooruitbetaald op materiële vaste activa 0 0 waarvan niet aan de bedrijfsuitvoering dienstbaar 0 0 Vlottende activa 31.573 39.126 Voorraden 1 0 waarvan grond- en hulpstoffen 1 0 waarvan onderhanden werk 0 0 waarvan gereed product en handelsgoederen 0 0 waarvan vooruitbetaald op voorraaden 0 0 Vorderingen 2.475 4.346 waarvan debiteuren 1.416 1.634 waarvan overige vorderingen 0 0 waarvan overlopende activa 1.059 2.712 Liquide middelen 29.097 34.780 Totaal activa 46.862 49.671 Passiva Eigen Vermogen 7.708 7.120 Bestemmingsfonds(en) 0 0 Exploitatiereserve 4.111 3.275 Onverdeeld resultaat 3.597 3.846 Voorzieningen 1.025 965 Langlopende schulden 5.225 7.895 Leningen bij het Ministerie van Financiën 5.225 7.895 Kortlopende schulden 32.904 33.691 Crediteuren 1.246 197 Belastingen en premies sociale lasten 206 0 Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën 2.670 3.593 Overige schulden 0 0 Overlopende passiva 28.782 29.901 Totaal passiva 46.862 49.671 Activa Immateriële vaste activa Door de inzet van capaciteit op het project UPW-03 (DigiD) zijn er minder investeringen gerealiseerd op andere, geplande IV-projecten. Desondanks is de boekwaarde van de immateriële vaste activa is gestegen ten opzichte van 2024. Materiële vaste activa De boekwaarde van de materiele vaste activa is in omvang gestegen. Voorbeelden van materiële vaste activa zijn auto’s, elektronische apparatuur en antennes. Vorderingen Deze post is in omvang gedaald door de doorontwikkeling van de bedrijfsvoering van het agentschap, inclusief procesoptimalisatie en capaciteitsuitbreiding. Het deel waarvan overlopende activa bestaat uit nog te facturen aan derden (€ 0,2 mln) en de overige nog te ontvangen bedragen (€ 0,8 mln (rentebaten)). Liquide middelen De post liquide middelen is in omvang gedaald. Hieraan ligt ten grondslag dat er voor de financiering van gerealiseerde investeringen in 2025 geen beroep is gedaan op de leenfaciliteit bij het Ministerie van Financiën. Passiva 2022 2023 2024 2025 1. Eigen vermogen per 1/1 2.011 2.107 3.466 7.120 1.a Bestemmingsreserve 2. Saldo van baten en lasten ‒ 586 1.219 3.845 3.597 3. Directe mutaties in het eigen vermogen 682 140 ‒ 191 ‒ 3.009 ‒ 3a uitkering aan moederdepartement ‒ 26 0 ‒ 137 ‒ 2.937 ‒ 3b bijdrage moederdepartement ter versterking eigen vermogen 0 0 0 0 ‒ 3c overige mutaties 708 140 ‒ 54 ‒ 72 4. Eigen vermogen per 31/12 2.107 3.466 7.120 7.708 Het eigen vermogen van het agentschap na resultaatsbestemming 2024 bedraagt € 7,1 mln. De directe mutaties in het eigen vermogen bestaan uit het afromen van het eigen vermogen van het agentschap (€ 2,9 mln) en de verrekening van het resultaat van CN over 2024 (€ 72.000). Het resultaat van het agentschap in 2025 bedraagt € 3,5 mln. (inclusief resultaat CN ‒ € 25.000). Het voornemen is om dit resultaat, na verrekening met CN, toe te voegen aan het eigen vermogen. Het eigen vermogen heeft een omvang van € 7,5 mln (maximum: € 4,4 mln.). De omvang van de post ‘Te verrekenen met CN’ na resultaatsbestemming 2025 bedraagt € 0,6 mln. Voorzieningen Boekwaarde 1-1-2025 Dotaties Onttrekkingen Vrijval Boekwaarde 31-12-2025 Ambtsjubilea 965 60 0 0 1.025 Totaal 965 60 0 0 1.025 Crediteuren De omvang van de post crediteuren is toegenomen. Het agentschap heeft in 2025 98,4% (norm 95%) van de facturen voor leveranciers binnen de termijn betaald. Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën De post Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën bestaat uit de aflossingen op de lopende leningen bij het Ministerie van Financiën.  Overlopende passiva De post overlopende passiva is afgenomen. Deze post is samengesteld uit verschillende onderliggende posten, zoals de IKB-schuld, de (nog) af te dragen bestuurlijke boetes die door het CJIB zijn geïncasseerd, nog te ontvangen facturen, de vooruit ontvangen bedragen opdrachtgevers en de POK/WAU gelden. De omvang van de post vooruit ontvangen bedragen voor POK/WAU bedraagt ultimo 2025 € 1,5 mln. Vastgestelde begroting (1) Realisatie (2) Verschil realisatie en vastgestelde begroting (3)=(2)-(1) Rekening-courant RHB 1 januari 2025 + stand depositorekeningen 27.455 34.780 7.325 Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+) 97.809 104.321 6.512 Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-) ‒ 98.965 ‒ 95.163 3.802 Totaal operationele kasstroom ‒ 1.156 9.158 10.314 Totaal investeringen (-/-) ‒ 8.000 ‒ 9.705 ‒ 1.705 Totaal boekwaarde desinvesteringen (+) 0 1.394 1.394 Totaal investeringskasstroom ‒ 8.000 ‒ 8.311 ‒ 311 Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-) 0 ‒ 2.937 ‒ 2.937 Eenmalige storting door het moederdepartement (+) 6.031 0 ‒ 6.031 Aflossingen op leningen (-/-) ‒ 4.727 ‒ 3.593 1.134 Beroep op leenfaciliteit (+) 8.000 0 ‒ 8.000 Totaal financieringskasstroom 9.304 ‒ 6.530 ‒ 15.834 Rekening-courant RHB 31 december 2025 + stand depositorekeningen  (=1+2+3+4) 27.602 29.097 1.495 Toelichting kasstroomoverzicht Het kasstroomoverzicht geeft een analyse van de liquiditeitsontwikkeling. Operationele kasstroom De operationele kasstroom bestaat uit het saldo van baten en lasten, gecorrigeerd voor afschrijvingen en mutaties in de voorzieningen en het werkkapitaal. Investeringskasstroom In 2025 heeft het agentschap geïnvesteerd in materiële vaste activa, zoals auto’s, elektronische apparatuur en antennes, en in immateriële vaste activa, zoals IV-projecten. Financieringsstroom De eenmalige storting door het moederdepartement is uitgebleven door een verschuiving van POK/WAU naar omzet moederdepartement. Daarnaast is er voor de financiering van de gerealiseerde investeringen in 2025 geen beroep gedaan op de leenfaciliteit bij het Ministerie van Financiën. Realisatie Vastgestelde begroting Omschrijving generiek deel 2022 2023 2024 2025 2025 Kostprijzen per product (reële stijging Regeling Vergoedingen) 3,85% 0,00% 0,00% ‒ 2,67% ‒ 2,67% Tarieven/uur (Reële stijging 3,53% 0,00% 0,00% ‒ 2,51% ‒ 2,51% FTE-totaal (excl. Externe inhuur) 338,3 377,1 434,3 466,2 440,0 Saldo van baten en lasten na resultaatbestemming (%) ‒ 1% 2% 4% 4% 0,0% Loonkosten per FTE € 103.612 € 114.571 € 116.793 € 123.842 € 127.741 Toelichting Loonkosten per FTE De gerealiseerde gemiddelde personeelskosten per FTE zijn lager dan de vastgestelde begroting. Dit als gevolg van het lagere gerealiseerde percentage externe inhuur uitgedrukt in euro’s van 18% (begroot 22%). 10. Saldibalans Activa 31-12-2025 01-01-2025 Passiva 31-12-2025 01-01-2025 Intra-comptabele posten 1 Uitgaven ten laste van de begroting 3.117.481 10.009.668 2 Ontvangsten ten gunste van de begroting 573.794 6.766.480 3 Liquide middelen 27.933 19.252 4 Rekening-courant RHB1Rijkshoofdboekhouding 0 4a Rekening-courant RHB 2.544.282 3.278.973 5 Rekening-courant RHB Begrotingsreserve 405.478 579.721 5a Begrotingsreserves 405.478 579.721 6 Vorderingen buiten begrotingsverband 13.131 32.878 7 Schulden buiten begrotingsverband 40.469 16.345 8 Kas-transverschillen Subtotaal intra-comptabel 3.564.023 10.641.519 Subtotaal intra-comptabel 3.564.023 10.641.519 Extra-comptabele posten 9 Openstaande rechten 0 0 9a Tegenrekening openstaande rechten 0 0 10 Vorderingen 2.777.379 3.291.931 10a Tegenrekening vorderingen 2.777.379 3.291.931 11a Tegenrekening schulden 0 0 11 Schulden 0 0 12 Voorschotten 5.141.575 7.594.925 12a Tegenrekening voorschotten 5.141.575 7.594.925 13a Tegenrekening garantieverplichtingen 1.473.143 1.596.947 13 Garantieverplichtingen 1.473.143 1.596.947 14a Tegenrekening andere verplichtingen 3.999.215 5.201.526 14 Andere verplichtingen 3.999.215 5.201.526 15 Deelnemingen 345.540 345.540 15a Tegenrekening deelnemingen 345.540 345.540 Subtotaal extra-comptabel 13.736.852 18.030.869 Subtotaal extra-comptabel 13.736.852 18.030.869 Totaal 17.300.875 28.672.388 Totaal 17.300.875 28.672.388 Toelichting op de saldibalans Algemeen De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de geldende voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende voorschriften is afgeweken is dit nader toegelicht. Alle bedragen zijn opgenomen in duizenden euro's tenzij anders vermeld. In de tabel van de saldibalans zijn de bedragen overeenkomstig de voorschriften naar boven afgerond. In de tabellen van de toelichting zijn de bedragen op de standaard wijze afgerond en opgeteld. Door de verschillende wijze van afronden kan de som van de overige tabellen afwijken van de bedragen van de tabel van de saldibalans. De vergelijkende cijfers in de saldibalans zijn anders gepresenteerd dan de rijksbegrotingsvoorschriften voorschrijven. In plaats van de standen per 31 december voorgaand jaar toont de saldibalans de standen per 1 januari van het verslagjaar. Dit komt voort uit de besluiten genomen in juli 2024 met betrekking tot het instellen van het Ministerie van Klimaat en Groene Groei en de naamswijziging van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat in het Ministerie van Economische Zaken. Het verslagjaar 2025 is het eerste jaar dat beide departementen een eigen begrotingsadministratie voeren met de daarbij behorende saldibalans- posten. Met betrekking tot de vergelijkende cijfers is er voor gekozen om de beginbalansen van beide departementen te presenteren zodat de informatiewaarde van de saldibalans per departement beter is. De beginbalansen van beide departementen sluiten aan op de eindbalans 2024 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Bij het samenstellen van de beginbalansen van beide departementen ontstaat er een financiële verhouding. Het Ministerie van Klimaat en Groene Groei verkrijgt immers balansposten uit de balans van het Ministerie van Economische Zaken. De hierdoor ontstane schuld van het Ministerie van Klimaat en Groene Groei aan het Ministerie van Economische Zaken is in de loop van 2025 verrekend en bedroeg € 22 duizend. In de saldibalans is dit bedrag bij het Ministerie van Klimaat en Groene Groei opgenomen onder de schulden buiten begrotingsverband en bij het Ministerie van Economische Zaken onder de vorderingen buiten begrotingsverband. Saldibalanspost 8, kas-transverschillen, is niet van toepassing voor het Ministerie van Economische Zaken. Uitgaven ten laste van de begroting 2025 3.117.481 De uitgaven over 2025 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZ (hoofdstuk XIII), onderdeel uitgaven, artikelen 1 t/m 3, en 40. Ontvangsten ten gunste van de begroting 2025 573.794 De ontvangsten over 2025 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZ (hoofdstuk XIII), onderdeel ontvangsten, artikelen 1 t/m 3, en 40. Liquide Middelen 27.933 De post liquide middelen is opgebouwd uit de saldi van banken. De post liquide middelen bestaat uit de aanwezige banksaldi bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) voor de uitvoering van de regeling Borgstelling Midden en Klein Bedrijf Kredieten. Rekening-Courant Rijkshoofdboekhouding 2.544.282 Op de rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is de financiële verhouding tussen EZ en de Rijksschatkist van het Ministerie van Financiën geadministreerd. Het bedrag op de saldibalans is overeenkomstig de saldo opgave per 31 december 2025 van het Ministerie van Financiën. Begrotingsreserves 405.478 Een begrotingsreserve is een meerjarige budgettaire voorziening binnen de begroting die EZ aanhoudt op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van Financiën. De reserve blijft meerjarig beschikbaar voor het doen van uitgaven in latere jaren. EZ maakt gebruik van de mogelijkheid om begrotingsreserves aan te houden. In het jaarverslag is er bij de betreffende begrotingsartikelen informatie opgenomen over toevoegingen aan en onttrekkingen uit de begrotingsreserves aangevuld met relevante feiten en of ontwikkelingen. Specificatie begrotingsreserves: Saldo 01-01-2025 Toevoegingen Onttrekkingen Saldo 31-12-2025 Artikel Garantie Ondernemersfinanciering 229.932 156.458 73.474 2 Borgstelling MKB-kredieten (BBMKB) 241.318 11.892 56.746 196.464 2 Borgstelling MKB-kredieten Groen 13.050 13.050 2 Groeifaciliteit 58.555 757 57.798 2 Garantie MKB-financiering 22.886 165 23.051 2 Klein Krediet Corona 13.980 2.339 11.641 2 Maatwerkgarantie (IHC) 0 30.000 30.000 2 Totaal 579.721 42.057 216.300 405.478 Vorderingen buiten begrotingsverband 13.131 Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die nog van derden moeten worden ontvangen. De vorderingen buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren: Bedrag Opdrachten derden 10.428 Overige vorderingen 2.703 Totaal 13.130 Opdrachten derden RVO voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt door publieke en Europese organisaties. Het openstaande bedrag zal RVO in rekening brengen bij de betreffende opdrachtgevers. Overige vorderingen Dit betreft onder andere betalingen aan personeel inzake salarissen en diverse vergoedingen in afwachting van definitieve verrekening. Schulden buiten begrotingsverband 40.469 Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die nog ten gunste van derden moeten worden gebracht. De schulden buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren: Bedrag Af te dragen pensioenpremies/ipap 16.552 Opdrachten derden 14.662 RVO af te dragen gelden aan derden 8.694 Overige schulden 560 Totaal 40.468 Af te dragen pensioenpremies/ipap De af te dragen premies van de maand december welke voortkomen uit de salarisverwerking. Deze premies zijn in januari 2026 betaald. Opdrachten derden RVO voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt door publieke en Europese organisaties. RVO zal de betreffende gelden overeenkomstig opdracht of overeenkomst aan begunstigden verstrekken. RVO af te dragen gelden aan derden Door RVO geinde bedragen voor derden. Deze dienen nog verrekend te worden, het betreft onder andere het Europees Octrooibureau (EOB). Rechten 0 Rechten onstaan doordat op grond van wettelijke regelingen, in de toekomst aanspraak bestaat op gelden van derden. Vorderingen 2.777.379 De vorderingen hebben betrekking op te ontvangen bedragen voor de begroting van EZ. De vorderingen zijn als volgt te specificeren: Bedrag Direct opeisbare vorderingen 108.850 Op termijn opeisbare vorderingen 2.141.736 Geconditioneerde vorderingen 526.793 Totaal 2.777.379 De direct opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren: Bedrag Vorderingen inzake uitvoering beleid 103.890 Opgelegde boetes ACM (inclusief wettelijke rente) 1.908 Af te dragen veilingopbrengsten, dwangsommen en boetes RDI 1.215 Overige vorderingen 1.836 Totaal 108.850 Vorderingen inzake uitvoering beleid EZ heeft vorderingen voortkomend uit subsidie vaststellingen van diverse regelingen, uit het verstrekken van vergunningen en uit het opleggen van heffingen voor diverse economische activiteiten. Opgelegde boetes ACM Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft de ACM boetes opgelegd. Af te dragen veilingopbrengsten, dwangsommen en boetes RDI Dit betreft de door de RDI in 2025 ontvangen veilinggelden, dwangsommen en boetebedragen die nog aan het kerndepartement moeten worden afgedragen. De op termijn opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren: Bedrag Leningen 1.151.314 Kredietregelingen RVO 924.922 Vorderingen inzake uitvoering beleid RVO 45.420 Opgelegde boetes ACM 19.332 Overige vorderingen 747 Totaal 2.141.736 Leningen EZ maakt bij de overdracht van beleidsgelden onder meer gebruik van het instrument leningen. Dergelijke leningen kennen in de regel specifieke afspraken en voorwaarden. De verstrekte leningen zijn in onderstaand overzicht verwerkt en geven de stand per balansdatum aan. De leningen zijn als volgt te specificeren: Bedrag Invest-NL 358.705 Participatie Maatschappij Oost Nederland NV 158.573 Stichting Qredits Microfinanciering 109.165 Corona OverbruggingsLening (COL) 103.740 SecFund B.V. 100.000 Stichting Garantiefonds Reisgelden 77.077 Smart Photonics Holding B.V. 60.000 EIF European Investment Fund / ETCI 56.900 NWO 50.974 BOM Capital I B.V. 20.000 Provincie Limburg 15.882 Overige leningen 40.298 Totaal 1.151.314 Kredietregelingen RVO RVO voert een aantal regelingen uit waarbij kredieten voor diverse beleidsdoelstellingen beschikbaar worden gesteld. Het gaat hier onder andere om kredieten voor technische ontwikkeling, elektronische diensten ontwikkeling, milieugerichte productontwikkeling, technische ontwikkelingsprojecten, startende ondernemingen, vroege fase financiering, innovatieve kredieten en het toekomstfonds voor onderzoeksfaciliteiten. De aanvragers kunnen een vooraf overeengekomen tijd over deze kredieten beschikken en betalen de kredieten terug als bepaalde verwachte ontwikkelingen en of condities zich hebben voorgedaan zoals het behalen bepaalde omzet, winst, rendementen, aandelenverkoop, etc. Vorderingen inzake uitvoering beleid RVO RVO heeft vorderingen voortkomend uit subsidie vaststellingen van diverse regelingen Opgelegde boetes ACM Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd. Voor deze vorderingen zijn door ACM betalingsregelingen getroffen. De geconditioneerde vorderingen zijn als volgt te specificeren: Bedrag Nederlandse Defensie Industrie 416.752 Garantieregelingen 51.762 Borgstelling MKB-kredieten 46.432 Overige vorderingen 11.848 Totaal 526.793 Nederlandse Defensie Industrie Deze vordering geeft weer welke bedragen de Nederlandse overheid tegoed heeft van de industrie voor deelname in de ontwikkelingsfase van de F-35. Garantieregelingen Met deze regelingen worden ondernemers in staat gesteld om bankleningen te verkrijgen zodat ondernemen mogelijk blijft. EZ staat garant voor de leningen waardoor het risico voor de bank op de bedrijfsfinanciering kleiner wordt. Bij aanspraak van de bank op de garantie betaalt RVO de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO. Na instemming van RVO zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO toekomende bedrag over. Borgstelling MKB-kredieten Op basis van het besluit Borgstelling Midden Kleinbedrijf (BBMKB) verstrekken deelnemende banken krediet aan een ondernemer onder garantie (borgstelling) van de Staat. Op het moment dat de bank de garantie aanspreekt betaalt RVO de claim uit aan de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie. De bank heeft conform de regeling een volgplicht. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO. Na instemming van RVO zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO toekomende bedrag over. Schulden 0 De schulden hebben betrekking op bedragen die ten gunste van de begroting van EZ zijn ontvangen. Voorschotten 5.141.575 Voorschotten zijn bedragen die aan derden zijn betaald vooruitlopend op later definitief vast te stellen of af te rekenen bedragen. Beleidsartikelen 2021 en eerder 2022 2023 2024 2025 Totaal 01. Goed functionerende economie en markten 373 36.026 216.657 98.279 332.351 683.686 02. Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei 648.265 349.691 911.169 954.094 1.449.398 4.312.618 03. Toekomstfonds 5.824 2.303 2.162 2.592 2.777 15.659 Buiten begrotingsverband 4.041 3.855 4.966 5.805 110.944 129.611 Totaal 658.503 391.875 1.134.955 1.060.770 1.895.471 5.141.574 Verloop van voorschotten gedurende het dienstjaar 2025 Bedrag Beginstand 1 januari 2025 7.594.925 Verstrekte voorschotten 2.183.798 Eindafgerekende voorschotten ‒ 4.637.149 Eindstand 31 december 2025 5.141.574 De mutaties buiten begrotingsverband hebben betrekking op voorschotten die namens EZ zijn verstrekt maar waarvan financiering door derden plaatsvindt. Indien EZ voorschotten heeft verstrekt namens de volgende opdrachtgevers dan zijn deze niet in de openstaande voorschotten buiten begrotingsverband meegenomen:

– Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties;

– Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat;

– Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid;

– Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;

– Ministerie van Buitenlandse Zaken;

– Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap;

– Ministerie van Justitie en Veiligheid;

– De provincies.

In het kader van het besluit (ontwerpbegroting) om het Nationaal Groeifonds onder te brengen in de EZ begrotingsadministratie is de openstaande stand voorschotten van het NGF 31-12-24 verwerkt in de beginbalans. De eindstand van 31-12-24 van artikel 1 was 546,9 ml en begint door deze verwerking per 01-01-25 met 567,8 mln. Garantieverplichtingen 1.473.143 De garantieverplichtingen zijn voorwaardelijke financiële verplichtingen. Deze verplichtingen komen op een later moment tot uitbetaling als bij de werderpartij die de garantie heeft ontvangen zich bepaalde omstandigheden voordoen, bijvoorbeeld een bepaald risico of een onzekere gebeurtenis. Beleidsartikelen Stand per 01-01-2025 In 2025 aangegaan + Bijstellingen -/- Uitgaven -/- Stand per 31-12-2025 01. Goed functionerende economie en markten 0 0 0 0 0 02. Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei 1.596.946 402.671 509.266 17.209 1.473.142 Totaal 1.596.946 402.671 509.266 17.209 1.473.142 Het saldo op «bijstellingen -/- « heeft betrekking op negatieve correcties van aangegane verplichtingen uit voorgaande jaren. Bijstellingen op verplichtingen aangegaan in dit verslaggevingsjaar zijn in mindering gebracht op het saldo «in 2025 aangegaan». Andere verplichtingen 3.999.215 Het gaat hier om financiële verplichtingen ten opzichte van een wederpartij die op een later moment tot betaling zal leiden. Indien de wederpartij alle gestelde voorwaarden nakomt zal de verplichting volledig tot betaling komen. Beleidsartikelen Stand per 01-01-2025 In 2025 aangegaan + Bijstellingen -/- Uitgaven -/- Stand per 31-12-2025 01. Goed functionerende economie en markten 283.371 518.602 5.629 437.341 359.003 02. Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei 2.822.208 1.937.014 28.397 1.799.354 2.931.470 03. Toekomstfonds 550.830 359.315 7.997 308.374 593.774 05. Een veilig Groningen met perspectief 1.436.420 0 1.436.420 0 0 40. Apparaat EZ 0 555.202 0 555.202 0 Buiten begrotingsverband 108.695 479.395 438 472.684 114.968 Totaal 5.201.525 3.849.528 1.478.882 3.572.956 3.999.215 Het saldo op «bijstellingen -/- « heeft betrekking op negatieve correcties van aangegane verplichtingen uit voorgaande jaren. Bijstellingen op verplichtingen aangegaan in dit verslaggevingsjaar zijn in mindering gebracht op het saldo «in 2025 aangegaan». In het kader van het besluit (ontwerpbegroting) om het Nationaal Groeifonds onder te brengen in de EZ begrotingsadministratie is de openstaande stand verplichtingen van het NGF 31-12-24 verwerkt in de beginbalans. De eindstand van 31-12-24 van artikel 1 was 160,9 ml en begint door deze verwerking per 01-01-25 met 283,4 mln. Voor de begroting van 2025 is bij wet besloten om de hersteloperatie voor Groningen onder te brengen bij het Ministerie van BZK. Dit heeft geresulteerd in een overdracht van Nationaal Coördinator Groningen en enkele andere onderdelen aan BZK. Dit heeft later in 2025 plaatsgevonden en daarom is de beginbalans hierop niet aangepast. Uiteraard heeft dit geen gevolgen gehad voor de begroting van EZ. De overdracht heeft middels een conversie plaatsgevonden, onder andere gaat het om vorderingen, voorschotten en verplichtingen. In de verloopstaat verplichtingen zijn bijstellingen voor deze overdracht zichtbaar gemaakt. Voor de overige balansposten is de presentatie niet van dien aard dat dit zichtbaar te maken is. Voor het verantwoorden van de verplichtingen van apparaatsuitgaven op artikel 40 in bovenstaande tabel wordt het principe verplichtingen is gelijk aan kas toegepast. Het verplichtingensaldo wordt gelijk gesteld aan het uitgavensaldo waardoor er per saldo op 31 december geen openstaande verplichtingen worden verantwoord. Voor de andere verplichtingen is voor wat betreft het onderdeel buiten begrotingsverband dezelfde verantwoordingswijze toegepast als bij de openstaande voorschotten. Niet uit de saldibalans blijkende bestuurlijke verplichtingen European Space Agency Eind 2025 heeft de Minister van Economische Zaken op de Ministeriële conferentie 2025 van European Space Agency (ESA) een bestuurlijke toezegging gedaan over de Nederlandse inschrijving op ESA-programma’s van € 450,3 mln. Dit betreft bijdrages van de ministeries van Economische Zaken, Onderwijs Cultuur en Wetenschap, en Defensie. Dit betekent dat Nederland in de loop van 2026 de verplichting tot betaling aan gaat. De betalingen zullen in de daaropvolgende 8 jaar volgen. European Tech Champions Initiative In 2025 heeft de Minister van Economische Zaken in Europees verband afspraken gemaakt over de Nederlandse deelname van € 200 mln aan de tweede fase van het European Tech Champions Initiative (ETCI). Deze middelen worden ingezet ter bevordering van het durfkapitaal ecosysteem en fondsvergroting. In verband met de inschrijvingssystematiek van ETCI volgt de daadwerkelijke inschrijving in 2026. Niet uit de saldibalans blijkende financiële risico’s voortkomend uit lopende juridische procedures Op dit moment zijn er geen rechtszaken aanhangig bij het Ministerie van Economische Zaken met een substantieel geclaimd bedrag van € 25 mln of hoger. Deelnemingen 345.540 Onder de post deelnemingen worden alle deelnemingen in besloten-, naamloze-, commanditaire vennootschappen en internationale instellingen opgenomen. Naam deelneming Nominaal Betaald Primo 2025 Ultimo 2025 Primo 2025 Ultimo 2025 Deelnemings percentage N.V. NOM 25.950 25.950 46.555 46.555 50,0 N.V. BOM 16.587 16.587 42.004 42.004 49,9 ROM Innovation Quarter B.V. 56.793 56.793 56.793 56.793 45,1 N.V. LIOF 26.625 26.625 35.324 35.324 50,0 Oost N.V. 50.064 50.064 69.266 69.266 52,9 NPEX B.V. 14 14 1.347 1.347 10,6 Investeringsfonds Zeeland B.V. 2 2 29.200 29.200 47,3 ROM Regio Utrecht B.V. 11 11 23.990 23.990 46,6 Groeifonds Flevoland B.V. 10.700 10.700 10.700 10.700 50,0 Rom InWest BV 30 30 30.360 30.360 49,9 Totaal 186.776 186.776 345.539 345.539 11. WNT-verantwoording 2025 Ministerie van Economische Zaken De WNT bepaalt dat de bezoldiging en eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen in de publieke (en semi-publieke) sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het financiële jaarverslag. De publicatieplicht geldt eveneens voor topfunctionarissen zonder dienstbetrekking (externe inhuur). Daarnaast moet van niet-topfunctionarissen de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien deze het individueel toepasselijk drempelbedrag te boven gaat. Niet-topfunctionarissen zonder dienstbetrekking vallen buiten de reikwijdte van de wet. Ten aanzien van hen geldt de publicatieplicht dus niet. Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande functionarissen. De gegevens van de leden van de Top Management Groep worden opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigingsmaximum bedraagt in 2025 € 246.000. Naam instelling Naam topfunctionaris Functie(s) (+ tussen haakjes gegevens van 2024) Datum aanvang functievervulling in 2025 (+ tussen haakjes) gegevens van 2024) Datum einde functievervulling in 2025 (+ tussen haakjes gegevens van 2024) Dienstverband in fte (+ tussen haakjes omvang in 2024) Op externe inhuur-basis (nee; <= 12 kalender-mnd; > 12 kalender-mnd) Beloning plus onkostenvergoedingen (belast) (+ tussen haakjes bedrag in 2024) Voorzieningen t.b.v. beloningen betaalbaar op termijn (+ tussen haakjes bedrag in 2024) Totale bezoldiging in 2025 (+ tussen haakjes bedrag in 2024) Individueel toepasselijk bezoldigingsmaximum (+ tussen haakjes bedrag 2024) Motivering en bedrag (indien overschrijding) Autoriteit Consument en Markt T.M. Snoep Bestuursvoorzitter (Bestuursvoorzitter) 1-1-2025 (1-1-2024) 31-12-2025 (31-12-2024) 1,000 (1,00) nee 222.053 (209.063) 23.322 (23.420) 245.375 (232.483) 246.000 (233.000) Autoriteit Consument en Markt M. Ridderbos Bestuurslid 1-1-2025 31-12-2025 1,000 nee 221.926 23.319 245.245 246.000 Autoriteit Consument en Markt M.R. Leijten Bestuurslid (Bestuurslid) 1-1-2025 (1-1-2024) 31-12-2025 (31-12-2024) 1,000 (1,00) nee 222.053 (209.063) 23.322 (23.420) 245.375 (232.483) 246.000 (233.000) D. BIJLAGEN Bijlage 1: Toezichtrelaties Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT's) en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO's) Naam ZBO/RWT Begrote bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWT Gerealiseerde bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWT Begrote bijdrage overige departementen Gerealiseerde bijdrage overige departementen Bijzonderheden Centraal Bureau voor de Statistiek 191.160 204.698 5.230 6.338 Edelmetaal Waarborg Nederland Examinerende instanties als bedoeld in artikel 19 van de Examenregeling frequentiegebruik 2008 Kamer van Koophandel 154.0551Dit bedrag is exclusief budgetfinanciering van het Handelsregister groot € 6.093.000. 171.1332Dit bedrag is exclusief budgetfinanciering van het Handelsregister groot € 15.982.000. 7.414 7.299 Keuringsinstanties als bedoeld in artikel 10.3 Telecommunicatiewet Raad voor de Accreditatie 838 640 ‒ 223 Bestuur Autoriteit Consument en Markt 899 798 525 525 TNO 237.764 345.506 49.630 15.818 VSL 12.924 19.332 De in het kader van de Metrologiewet art. 11 en 12 aangewezen instanties en erkende keurders WaarborgHolland Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek Conform de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek 2022 (RPE 2022) is het overzicht met een planning van beleidsdoorlichtingen omgevormd tot een Strategische Evaluatie Agenda (SEA). In de afgelopen jaren is dat proces bij EZ (voorheen EZK) tot stand gebracht. In deze ‘Bijlage afgerond evaluatie- en overig onderzoek’ wordt ingegaan op afgeronde onderdelen van de SEA in 2024 en 2025. Voor afgeronde evaluaties/onderzoeken in het verslagjaar 2025 zijn tevens korte samenvattingen met conclusies/aanbevelingen opgenomen die onder de desbetreffende tabellen worden weergegeven. Titel onderzoek Type onderzoek Afronding Status Begrotings-artikel(en) Vindplaats Goed functionerende (digitale) economie en markten Periodieke Rapportage 2027 Nog te starten1De beleidsdoorlichting inzake beleidsartikel 1 goed functionerende economie en goed functionerende markten is in 2022 afgerond (Kamerstuk 30 991, nr. 37). Inmiddels is een groot deel van het digitale economie beleid samengebracht op artikel 1 van de EZ-begroting en is de evaluatieplanning aangepast. Daarnaast is de beleidsdoelstelling van het artikel opgesplitst in 3 doelstellingen (scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten, scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale economie en voorzien in maatschappelijke behoefte aan statistieken). Beoogd is dat de eerstvolgende periodieke rapportage onder andere antwoord geeft op de vraag in hoeverre beleid heeft bijgedragen aan één of meerdere kenmerken van goed functionerende markten en een goed functionerende digitale economie, bijvoorbeeld op het gebied transparantie, consumentenbescherming- en vertrouwen, efficiëntie, weerbaarheid of toegankelijkheid. Voor de periodieke rapportage kan gebruik worden gemaakt van de afzonderlijke evaluaties in voorgaande jaren. 1 Instrumentevaluaties / monitor: Nulmeting Nederlandse Cybersecuritystrategie (NLCS, coordinatie JenV, WODC) ex-ante 2023/2024 Afgerond 1 Kamerstuk 26 643, nr. 1128 Evaluatie Roadmap digitaal veilige hard- en software, als onderdeel van (Tussentijdse) Evaluatie Nederlandse Cybersecuritystrategie (NLCS, coördinatie JenV, WODC) ex-durante 2026 Lopend2JenV neemt het voortouw. Afronding verwacht in 2026. 1 Evaluatie Wet Ongewenste Zeggenschap Telecom (WOZT) ex-post 2026 Afgerond3Evaluatie WOZT samen met Wet Vifo (zie thema ondernemerschap). 1 Kamerstuk 35 153, nr. 31 Evaluatie Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-band veiling 2024 ex-post 2026 Afgerond 1 Evaluatie Nota Frequentiebeleid 2016, Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-veiling 2024 Evaluatie nota frequentiebeleid 2016 ex-post 2026 Afgerond4Deze evaluatie is gezamenlijk geëvalueerd met Evaluatie Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-band veiling 2024. 1 Evaluatie Nota Frequentiebeleid 2016, Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-veiling 2024 Evaluatie radiobeleid ex-post 2026 Lopend5In deze evaluatie ligt de focus op de veiling van radiofrequenties in het licht van de opkomst van DAB+. Verwachte afronding in Q2 2026. 1 Evaluatie methodiek Regeling veiligheid en integriteit telecommunicatie ex-post 2025 Afgerond6Deze evaluatie wordt niet gepubliceerd, omdat het rapport vertrouwelijke informatie bevat. 1 n.v.t. Evaluatie aangewezen instanties metrologiewet ex-post 2024 Afgerond 1 Kamerstuk 33 159, nr. 7 Evaluatie Autoriteit Consument en Markt (ACM) ex-post 2026 Lopend7Verwachte afronding in Q2 2026. Bijdrage Nederlands Normalisatie Instituut (NEN) ex-post 2024 Afgerond 1 Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 94 Evaluatie Gids Proportionaliteit ex-post 2026 Lopend8Verwachte afronding in Q4 2026. 1 Evaluatie PIANOo ex-post 2026 Lopend 1 Evaluatie digitaal PPS kennis en innovatie ex-post 2025 Afgerond9Dutch Blockchain Coalitie, Commit2Data, Data Sharing Coalition, Taskforce diversiteit en Inclusie, Nederlandse AI Coalitie. 1 Evaluatie PPS’en Kennis en Innovatie Evaluatie Universele Postdienst ex-post 2025 Afgerond 1 Kamerstuk 29 502, nr. 198 Evaluatie EU-cofinanciering Digital Europe ex-post 2026 Lopend10Deze evaluatie loopt door in 2026. 1 Samenvatting afgeronde evaluaties 2025 SEA-thema: Goed functionerende (digitale) economie en markten Evaluatie methodiek Regeling veiligheid en integriteit telecommunicatie De Regeling Veiligheid en Integriteit Telecommunicatie (RVIT) verplicht mobiele netwerkaanbieders om specifieke beheersmaatregelen te treffen ter bescherming van kritieke gegevens in kritieke onderdelen van hun netwerkinfrastructuur. Het doel van de regeling is om de weerbaarheid van mobiele openbare communicatienetwerken te verhogen in het licht van het dreigingsbeeld van spionage door statelijke actoren ten aaanzien van aangemerkte kritieke gegevens ter bescherming van de nationale veiligheid. In het rapport is de systematiek van de regeling onderzocht en beoordeeld. Uit het vertrouwelijke rapport blijkt dat de RVIT heeft bijgedragen aan het realiseren van de oorspronkelijke beleidsdoelstelling van het vergroten van de weerbaarheid van vitale telecommunicatienetwerken. Evaluatie Wet Ongewenste Zeggenschap Telecom (WOZT) De Minister van EZ informeert de Tweede Kamer over de evaluatie van de Wet ongewenste zeggenschap telecommunicatie (WOZT, 2020) en de tussentijdse evaluatie van de Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Wet vifo, 2023). Beide wetten zijn bedoeld om risico’s voor de nationale veiligheid te beperken door ongewenste zeggenschap of significante invloed via investeringen, fusies of overnames te voorkomen. De evaluaties (uitgevoerd door SEO en Universiteit Leiden) concluderen dat beide wetten waarschijnlijk hun doel bereiken en dat neveneffecten beperkt lijken. Evaluatie vindt plaats conform toezeggingen aan de Kamer. De WOZT werkt vooral preventief: het bestaan van de wet ontmoedigt risicovolle investeerders in de telecomsector, waardoor ingrijpen vaak niet nodig is. De effectiviteit is lastig volledig te meten vanwege vertrouwelijkheid van toetsen. Over de vraag of ook cloudaanbieders onder de wet moeten vallen, wijst het kabinet op de dominantie van grote Amerikaanse spelers (75–90% marktaandeel in NL) en de beperkte effectiviteit van uitbreiding richting deze partijen. Bescherming van kleinere Nederlandse cloudaanbieders vergt nadere politieke afweging; besluitvorming hierover wordt overgelaten aan het nieuwe kabinet. Evaluatie Nota Frequentiebeleid 2016, Nota Mobiele Communicatie 2019, Multibandveiling 2020 en 3,5 GHz-veiling 2024 De Nota Frequentiebeleid (NFB) 2016 schetst op hoofdlijnen hoe de Rijksoverheid op lange termijn met frequentiebeleid om wil gaan door spectrum te bestemmen en uit te geven om te komen tot efficiënt werkende markten waarbij publieke belangen worden geborgd. De NFB 2016 is grotendeels een doeltreffend instrument is geweest. De Nota Mobiele Communicatie (NMC) geeft daarbij concrete kaders voor de toekomstige veilingen van spectrum voor mobiele communicatie. Het doel is te zorgen voor meer investeringszekerheid voor partijen door te zorgen voor het vergroten van de voorspelbaarheid van beleid en een overheid die frequenties zo snel mogelijk ter beschikking kan stellen. De NMC 2019 was deels doeltreffend doordat ze richtlijnen voor de veilingen gaf en de markt zo voorspelbaarheid bood. Voor de Multibandveiling 2020 heeft de NMC 2019 bijgedragen aan het sneller beschikbaar komen van het spectrum, maar voor de 3,5 GHz-band was dit niet het geval. Het is aannemelijk dat als deze tot op zeker mate voorzienbare problemen tijdig waren geconstateerd ze (beter) hadden kunnen worden geadresseerd in de NMC, en de NMC daarmee doeltreffender was geweest. De evaluatie doet geen uitspraken over de doelmatigheid van het beleid. Evaluatie digitaal PPS kennis en innovatie Deze evaluatie van vijf publiek-private samenwerkingen (PPS’en) vloeit voort uit een toezegging aan de Tweede Kamer om PPS’en die als doel hadden om kennis, innovatie en vaardigheden op het gebied van digitalisering te stimuleren. De evaluatie richt zich op de PPS’en Dutch Blockchain Coalition (DBC), Commit-to-Data (C2D), DataDeelCoalitie (DDC)/Data Sharing Coalition (DSC), Nederlandse AI Coalitie (NLAIC) en Taskforce Diversiteit en Inclusie (TDI). De onderzoekers concluderen dat de inzet van EZ via PPS’en een middel is dat met relatief bescheiden middelen impact kan genereren op de totstandkoming van innovatieve ecosystemen. Daarnaast leidt een PPS op kennis en innovatie tot positieve neveneffecten zoals inzichten op behoeftes en informatie uit het ecosysteem die eigen beleid en interventies weer verder vorm kan geven. Op basis van de conclusies en de verschillende lessen uit de vijf PPS’en doen de onderzoekers aanbevelingen gericht op de taakbeschrijving, inrichting, aanpak en monitoring voor toekomstige PPS’en die bevordering van kennis en innovatie willen bewerkstelligen. Evaluatie Universele Postdienst (UPD) Dit betreft de wettelijke periodieke evaluatie van de UPD. Hieraan is opvolging gegeven door middel van het ACM-onderzoek en de opvolging daarvan. Onderdeel hiervan was gebruikersonderzoek. Dit gebruikersonderzoek laat zien dat de huidige eisen niet meer van deze tijd zijn. Het ingezette beleid is om te flexibiliseren en een toekomstbestendiger regelgevend kader te krijgen; daarmee wordt het doelmatiger en doeltreffender. De werking van de voorgestelde wijzigingen in het Postbesluit, die per 1 juli 2026 ingaan, zullen uiterlijk 1 juli 2029 worden geëvalueerd. Titel onderzoek Type onderzoek Afronding Status Begrotings-artikel(en) Vindplaats Steun- en herstelbeleid Corona Periodieke Rapportage 2025 Afgerond1Dit beleid dient ter ondersteuning en herstel van het bedrijfsleven tijdens en na Covid-19. Hierbij wordt samen opgetrokken met FIN en SZW. Ieder departement heeft de verantwoordelijkheid voor de eigen maatregelen. 2 en 3 Kamerstuk 35 420, nr. 541 Instrumentevaluaties / monitor: Monitor Coronamaatregelen ter ondersteuning bedrijfsleven ex-durante 2020 t/m okt 2022 Afgerond 2 en 3 zie: Monitor Coronamaatregelen Internationale vergelijking steunpakketten overig 2024 Afgerond 2 en 3 Betreft onderdeel van CPB-onderzoek «Economische effecten van coronasteunbeleid met lessen voor toekomstige crises» GO-coronamodule (gezamenlijk met de reguliere Garantiefaciliteit Ondernemersfinanciering) ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 32 637, nr. 702 TVL/TOGS ex-post 2025 Afgerond2Ondersteunen ondernemers MKB en later ook voor grote bedrijven. Is tezamen met NOW-evaluatie van SZW geëvalueerd. Betreft een kwantitatief onderzoek naar de doeltreffendheid van de NOW-regeling en TVL/TOGS-regeling. Vanwege de grote overlap in gebruik van de regelingen, de doelstellingen en de doelgroep, zijn de regelingen in samenhang bezien. Naast deze kwantitatieve evaluatie naar doeltreffendheid, zijn de doelmatigheid van de NOW-regeling en TVL-regeling in separate evaluaties onderzocht. 2 Kamerstuk 35 420, nr. 540 TVL Caribisch Nederland ex-post 2024 Afgerond3Het steunpakket voor Caribisch Nederland is integraal geëvalueerd door BZK. De TVL Caribisch Nederland maakt onderdeel uit van deze evaluatie. 2 Kamerstuk 36 410 IV, nr. 70 Garantieregeling evenementen/tijdelijke subsidieregeling evenementen (SEG22/TRSEC) ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 35 420, nr. 542 Samenvatting afgeronde evaluaties 2025 SEA-thema: Steun- en herstelbeleid Corona Synthesestudie Coronasteunmaatregelen (Steun- en herstelbeleid Corona) Twee jaar lang is financiële steun verleend aan bedrijven. Het steunpakket was als geheel doeltreffend en heeft bijgedragen aan het beperken van liquiditeits- en solvabiliteitsproblemen. De indirecte gevolgen hiervan zijn dat vraag- en aanboduitval in grote mate zijn voorkomen, waarmee economische groei snel is teruggebracht tot het groeipad van voor de crisis. De doeltreffendheid van liquiditeitssteun nam na verloop van tijd wel af. Ook heeft Nederland in internationaal perspectief veel en langdurig belastinguitstel verleend, terwijl dit na het eerste jaar nog weinig doeltreffend was. De steun was deels doelmatig door de omvangrijke budgettaire kosten en het optreden van neveneffecten. De maatregelen waren goed uitvoerbaar, met weinig gesignaleerd misbruik. Wel heeft er waarschijnlijk oneigenlijk gebruik plaatsgevonden. De kosteneffectiviteit was echter beperkt omdat de steun niet altijd in verhouding stond tot de geleden schade of noodzakelijk was om de pandemie door te komen. Ook heeft de steun de arbeidsdynamiek en bedrijvendynamiek tijdelijk verlaagd. Vanuit macro-economisch perspectief is de steun te lang voortgezet. Evaluatie Garantie Ondernemingsfinanciering-coronamodule (GO-C) De GO-C is geëvalueerd als onderdeel van de evaluatie van de GO en GO-ETTF (European Timber Trade Federation). De GO-C was in middelhoge mate doeltreffend: De doelen werden beperkt bereikt gezien het lage aantal aanvragen (68 tegen 1.000 verwacht). De uitgezette middelen zijn bovendien een fractie van andere corona-instrumenten, zoals de TVL en NOW. Bedrijven hadden daarmee veel alternatieven, die er bovendien sneller waren en aantrekkelijkere condities kenden. Bovendien zat het probleem veelal niet in de financiering, maar kwam dit door vraaguitval waardoor de inkomsten van bedrijven tijdelijk wegvielen. Het instrument was hoog doelmatig: De cumulatieve opbrengsten zijn vooralsnog (veel) hoger dan de kosten, al is het niet mogelijk om de uitvoeringslasten te verbijzonderen tussen de GO en de GO-C. Dit betekent overigens niet dat de regeling winstgevend is. Pas over enkele jaren zijn de daadwerkelijke opbrengsten bekend. Evaluatie Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL)/Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren (TOGS) Twee belangrijke regelingen uit het coronasteunpakket waren de TOGS en de TVL. Beide regelingen hebben zeer waarschijnlijk effectief bijgedragen aan het voorkomen van liquiditeits- en solvabiliteitsproblemen bij bedrijven. Gebruikers van de regelingen hebben minder vaak te maken met bedrijfsopheffingen in vergelijking met niet-gebruikers. De snelheid waarmee de regelingen zijn opgezet en geïmplementeerd, heeft ervoor gezorgd dat ondernemers tijdig financiële steun ontvingen, wat cruciaal was tijdens de crisissituatie. De allocatieve doelmatigheid van de regelingen was in de beginfase erg hoog gegeven de snelheid waarmee de steun beschikbaar kwam. De regeling was goed uitvoerbaar en er werd een belangrijk signaal afgegeven naar bedrijven waardoor onzekerheid werd weggenomen. De technische doelmatigheid van de regelingen was aan het begin nog wel beperkt, met name door het gebruik van forfaitaire bedragen en sectorale afbakeningen via SBI-codes. In de fase daarna, werden deze beperkingen aangepakt door gerichtere en meer gedifferentieerde steun te bieden. Evaluatie Tijdelijke Regeling Subsidie Evenementen Covid-19 (TRSEC)/Subsidieregeling Evenementengarantie (SEG22) Tijdens de Coronacrisis zijn de subsidieregelingen TRSEC, ATE (Aanvullende Tegemoetkoming Evenementen) en de SEG22 in het leven geroepen om de evenementensector te ondersteunen. De regelingen waren doeltreffend: de doelen uit de interventielogica zijn redelijkerwijs behaald. Ook waren ze doelmatig: de uitvoeringskosten zijn relatief beperkt gebleven en alternatieve wijzen zijn onderzocht maar bleken niet haalbaar of minder doelmatig. Titel onderzoek Type onderzoek Afronding Status Begrotings-artikel(en) Vindplaats Ondernemerschap Periodieke Rapportage 2025 Afgerond1De Periodieke Rapportage Ondernemerschap is in samenhang met de Periodieke Rapportage Innovatiebeleid uitgevoerd en dit gezamenlijke rapport is begin maart 2026 aangeboden aan de Kamer. De kabinetsreactie volgt later. Hierdoor is een opvolgingsbrief in 2026 nog niet van toepassing. 2 Kamerstuk 33 009, nr. 176 Instrumentevaluaties / monitor: Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid ex-durante 2025 Afgerond2Deze evaluatie wordt niet gepubliceerd, omdat het rapport vertrouwelijke informatie bevat over de werking van het instrument waarvan het niet wenselijk is dat deze openbaar wordt. 2 n.v.t. Garantiefaciliteit Ondernemersfinanciering (gezamenlijk met GO-corona) ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 32 637, nr. 702 Toerisme / NBTC ex-post 2024 Afgerond 2 Kamerstuk 26 419, nr. 106 Evaluatie NFIA ex-post 2025 Afgerond ? 2 Kamerstuk 32 637 nr. 719 Funding Garantie ex-post 2026 Lopend3Kleinschalige, kwalitatieve evaluatie door EZ met ondersteuning van een onafhankelijke referent. Verwachte publicatie eind Q1 2026. 2 Regeldruk (ATR), incl. MKB-toets regeldruk ex-post 2027 Te starten4De evaluatie uit 2025 is vervallen, omdat er vanaf 2025 een nieuwe wet met betrekking tot de ATR in gaat en daarmee een nieuw evaluatie tijdschema begint met evaluaties die verplicht iedere vier jaar plaatsvinden. Door een toezegging van de minister zal er in 2027 een eerste tussenevaluatie plaatsvinden. 2 MKB-!dee ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 36800-XIII, nr. 15 Evaluatie MKB-(digi)werkplaatsen ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 26 643, nr. 1309 Wet op KvK /ZBO KvK ex-post 2026 Lopend5Verwachte publicatie in Q2 2026. 2 Fiscale ondernemersregelingen ex-post 2024 Afgerond 2 Kamerstuk 32 140, nr. 199 IBO Bedrijfsfinanciering IBO 2024 Afgerond 2 Kamerstuk 32 637, nr. 646 Kamerstuk 32 637, nr. 658 Groeifaciliteit (GF) ex-post 2024 Afgerond6Dit betreft een gezamenlijke evaluatie van GF, Seed Capital, DVI, VFF en IK. 2 Kamerstuk 35 420, nr. 534 Seed Capital regeling ex-post 2024 Afgerond 3 Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97 Dutch Venture Initiative (DVI) ex-post 2024 Afgerond 3 Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97 Vroege Fase Financiering (VFF) ex-post 2024 Afgerond 3 Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97 Meta-analyse risico-kapitaalinstrumenten overig 2024 Afgerond 2 en 3 Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 100 Kamerstuk 36 600 XIII, nr. 53 Evaluatie pilot Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO) en bedrijfsleveninstrumentarium ex-post 2024 Afgerond 2 Kamerstuk 26 485, nr. 443 Brexit adjustment reserve ex-post 2026 Lopend7Afronding en publicatie volgt in voorjaar 2026. 2 Tegemoetkoming Energiekosten energie-intensief MKB (TEK) ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 36800-XIII, nr. 15 ADR-rapport evaluatie TEK NGF-Midterm Review project Opschaling PPS in het beroepsonderwijs ex-durante 2025 Afgerond 2 Midterm-review van het NGF-programma ‘Opschaling PPS'en’ | Rapport | Rijksoverheid.nl Wet Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Vifo) ex-post 2026 Afgerond8Evaluatie van de Wet Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames samen met de evaluatie van de Wet Ongewenste zeggenschap telecommunicatie (Wozt) (zie thema: Goed functionerende (digitale) economie en markten). 2 Kamerstuk 35 153, nr. 31 Samenvatting afgeronde evaluaties 2025 SEA-thema: Ondernemerschap Periodieke Rapportage Ondernemerschap Het thema Ondernemerschap omvat beleid met als doel om te zorgen voor een uitmuntend ondernemings- en vestigingsklimaat. Het ondernemerschapsbeleid is over het algemeen goed onderbouwd, sluit aan bij erkende falens en functioneert in de praktijk veelal (deels) doeltreffend en doelmatig. Zwakkere punten zijn de beperktere doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsonderdeel gericht op menselijk kapitaal. Dit komt vooral doordat ook andere ministeries arbeidsmarktprogramma’s ontwikkelen om het(zelfde) arbeidsaanbod te beïnvloeden en de inzet van EZ niet omvangrijk is. Daarnaast is de legitimatie van de meeste fiscale ondernemerschapsregelingen beperkt en gaan zij vaak gepaard met aanzienlijke neveneffecten. De ambitie om het Nederlandse ondernemings- en vestigingsklimaat tot de wereldwijde top te laten behoren wordt behaald, maar staat onder druk. De beleidsmix van EZ draagt waarschijnlijk bij aan een beter ondernemings- en vestigingsklimaat, maar belemmeringen elders schaden het. Garantiefaciliteit Ondernemersfinanciering (GO gezamenlijk met GO-Corona) De GO is geëvalueerd in samenhang met de GO-C en GO-ETTF (European Timber Trade Federation) en is in lage mate doeltreffend. De GO werd zeer beperkt gebruikt, waardoor het doelbereik laag was. Hoewel het instrument voor individuele bedrijven nuttig kan zijn, is het niet effectief in het stimuleren van kredietverlening aan het mkb en middelgrote bedrijven. Het instrument is wel hoog doelmatig: De cumulatieve opbrengsten van de GO-regeling zijn hoger dan de cumulatieve kosten (inclusief uitvoeringskosten). De GO-ETTF was niet doeltreffend en niet doelmatig: slechts twee bedrijven hebben gebruik gemaakt van het instrument en beide zijn failliet gegaan. Evaluatie Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) De NFIA is het nationale acquisitieapparaat dat buitenlandse bedrijven ondersteunt bij vestiging of uitbreiding in Nederland, Nederland promoot als vestigingsland en het behoud van buitenlandse bedrijven (en hun activiteiten) tot doel heeft. De NFIA-strategie is in recente jaren gewijzigd van ‘volume’ (zoveel mogelijk investeringen) naar ‘value’ (kwalitatief hoogwaardigere investeringen). Ondanks het niet volledig behalen van haar doelen en mede in de context van veranderende externe ontwikkelingen, heeft de NFIA wel doeltreffend geopereerd. De interne doelmatigheid van de NFIA nam af in de evaluatieperiode als gevolg van de organisatie- en strategieverandering waar de NFIA doorheen ging. Ook de externe doelmatigheid nam af door aspecten die buiten de invloedssfeer van de NFIA lagen, zoals: netcongestie, stikstofproblematiek, woningtekort en krapte op de arbeidsmarkt. MKB-!dee De MKB!dee-regeling was gericht op het stimuleren van de leercultuur en de investeringen in menselijk kapitaal in de vorm van scholing en onderwijs in het mkb. Het experimentele karakter van het instrument zat daarbij in de brede en open definitie van leercultuur waardoor bedrijven werden uitgedaagd om zelf oplossingen voor hun knelpunt op dit terrein te bedenken. Het gebruik van de regeling leidt tot diverse positieve effecten op de leercultuur en leren en ontwikkelen. Vergelijking tussen deelnemende en afgewezen bedrijven laat dit zien op de toename van de deelname, tijd en uitgaven aan opleidingen of cursussen, op vormen van informeel leren, taakroulatie of coaching en op samenwerking bij leren en ontwikkelen. Langere termijn effecten op werkgelegenheid, toegevoegde waarde en arbeidsproductiviteit kunnen (vooralsnog) niet vastgesteld worden. Over de doelmatigheid kan niet veel gezegd worden omdat de gemeten effecten op de leercultuur en op leren en ontwikkelen niet in financiële of kwantitatieve termen zijn uit te drukken. Evaluatie MKB-(digi)werkplaatsen De digitale werkplaatsen zijn een doeltreffend instrument om studenten te laten leren en oefenen in de beroepspraktijk. Ruim 10.000 studenten van 65 unieke onderwijsinstellingen hebben de mogelijkheid gekregen om praktijkopdrachten uit te voeren die, volgens gesprekspartners, geleid hebben tot de ontwikkeling van nieuwe kennis en vaardigheden. Ze zijn doeltreffend in het leveren van een bijdrage aan de digitalisering van het microbedrijf. Het instrument is doelmatig: de kosten per mkb’er zijn relatief beperkt ten opzichte van de opbrengsten. Naast de opbrengsten voor mkb’ers spelen daarbij ook de opbrengsten voor het onderwijs mee: de werkplaatsen vertegenwoordigen ook een opgebouwd netwerk en ecosysteem. Aanbevelingen: De aanbevelingen zijn onder andere: (1) Zoek naar structurele borging en voorkom continue tijdelijkheid; (2) Expliciteer de positionering van de digitale werkplaats binnen het bredere ecosysteem; (3) Bepaal opnieuw de gewenste doelgroep(en) voor de werkplaatsen; (4) Overweeg meer uniformiteit in de marketing, communicatie en invulling; en (5) Denk tijdig na over een zinvolle, toekomstige invulling van de werkplaatsen. Tegemoetkoming Energiekosten energie-intensief MKB (TEK) Het doel van de TEK-regeling was om ondernemers tijdelijk financiële lucht te geven zodat zij de tijd hadden om maatregelen te nemen om hun bedrijfsvoering aan te passen aan de hogere energieprijzen, maar verscheen op het moment dat de energieprijzen begonnen te dalen. Door de dalende energieprijzen verdween echter de crisisdreiging en hiermee ook de noodzaak van interveniëren. Het effect van de TEK-regeling op het aanpassen van de bedrijfsvoering aan de hogere energieprijzen (en het voorkomen van faillissementen) is daarom niet bekend. De evaluatie richt zich daarom op aanknopingspunten voor verbetering en vereenvoudiging van toekomstige tijdelijke regelingen in crisissituaties. NGF-Midterm Review project Opschaling PPS in het beroepsonderwijs Het Nationaal Groeifonds-programma ‘Opschaling PPS’en in het beroepsonderwijs’ heeft als doel bewezen publiek-private samenwerkingen (PPS’en) te versterken en op te schalen om de kloof tussen onderwijs en arbeidsmarkt te verkleinen en zo bij te dragen aan maatschappelijke transities. De High Impact PPS’en (HIP’s) bundelen meerdere PPS’en en richten zich op uitbreiding van bestaand aanbod naar nieuwe doelgroepen en/of ontwikkeling van nieuw aanbod. De midterm review laat zien dat het programma overwegend op koers ligt en de spreekwoordelijke seinen op groen staan, omdat de bestede middelen doeltreffend en doelmatig zijn ingezet. Evaluatie van de Wet Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Vifo) De Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Vifo) is een investeringstoets gericht op het beheersen van risico’s voor de nationale veiligheid als gevolg van verwervingsactiviteiten. De wet is er op gericht om ongewenste strategische afhankelijkheden, aantasting van de continuïteit van vitale processen en aantasting van de integriteit en exclusiviteit van informatie te voorkomen. De Wet Vifo wordt uitgevoerd door het Bureau Toetsing Investeringen (BTI) van het Ministerie van EZ. De doeltreffendheid van de wet kan niet rechtstreeks bepaald worden, doordat ontwikkelingen in afhankelijkheden of beïnvloedingsmacht zich lastig laten meten en doordat de inhoud van de toetsen en gesignaleerde risico’s vertrouwelijk zijn. Ook uitspraken over doelmatigheid zijn daarmee niet mogelijk. De Wet lijkt vooral een preventieve werking te hebben, onder meer in de afwending van ongewenste investeringen. Daardoor is de Wet Vifo potentieel tot waarschijnlijk effectief. Door sectorspecifieke toetsen zoals de WOZT of Gaswet kan de Wet Vifo in de praktijk omzeild worden. Titel onderzoek Type onderzoek Afronding Status Begrotings-artikel(en) Vindplaats Innovatiebeleid Periodieke Rapportage 2025 Afgerond1De Periodieke Rapportage Innovatiebeleid is in samenhang met de Periodieke Rapportage Ondernemerschap uitgevoerd en dit gezamenlijke rapport is begin maart 2026 aangeboden aan de Kamer. De kabinetsreactie volgt later. Hierdoor is een opvolgingsbrief in 2026 nog niet van toepassing. 2 en 3 Kamerstuk 33 009, nr. 176 Instrumentevaluaties / monitor: Monitor Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid ex-durante Eerste resultaten in 2021 Lopend2De Monitoring en effectmeting (M&E) van het innovatiebeleid (Innovatiehelix, voorheen het Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid) is in opbouw. Op deze wijze zullen eerste data verzameld worden. Zie de voortgangsrapportage van het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid in de afgelopen jaren (Kamerstuk 33 009, nr. 102). Dit kan later input vormen voor de evaluatie-aanpak die in de «Expertcommissie evaluatiemethoden» wordt uitgewerkt. 2 zie: Monitor Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid Eureka / Eurostars / JTI’s ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 21 501, nr. 07-2145 Ruimtevaart ex-post 2025 Afgerond3Inclusief Rijksdienst voor Digitale Infrastructuur (RDI). 2 Kamerstuk 24 446, nr. 101 Intellectueel Eigendomsbeleid ex-post 2026 Lopend4Afronding evaluatie loopt door in 2026. Verwachte publicatie in Q2 2026. 2 Toegepast onderzoek; TO2-instellingen (TNO, Deltares, Marin, NLR, ECN, Wageningen Research) ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 32 637, nr. 694 Innovatiekrediet (IK) ex-post 2024 Afgerond5Dit betreft een gezamenlijke evaluatie van GF, Seed Capital, DVI, VFF en IK. 3 Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 97 Kamerstuk 36 600 XIII, nr. 53 Evaluatie Rijkscofinanciering EFRO/Interreg (2014-2020) ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 27 813, nr. 37 Evaluatie WBSO ex-post 2025 Afgerond 2 Kamerstuk 32 637, nr. 670 Evaluatie SBIR overig 2026 Lopend6De SBIR wordt geëvalueerd door RVO met een externe referent, voortbordurend op een eerdere analyse door RVO. Verwachte publicatie in Q2 2026. 2 Evaluatie Regeling Duurzame Scheepsbouw overig 2024 Afgerond 4 Kamerstuk 36 410 XIII, nr. 96 Venture Challenge ex-post 2024 Afgerond 2 Kamerstuk 32 637, nr. 632 Midterm evaluatie Just Transition Fund (JTF) ex-durante 2025 Afgerond7SZW heeft het voortouw. 2 Mid-term evaluatie JTF-programma Nederland: Procesevaluatie implementatie en uitvoering NGF - MTR project Oncode-PACT ex-durante 2025 Afgerond8Midterm review met ook aandacht voor doeltreffendheid en doelmatigheid. 2 Midterm Evaluation Oncode Accelerator NGF 2025 NGF - MTR project NXTGEN HIGHTECH ex-durante 2025 Afgerond 2 Nextgen Hightech Mid-term Rapportage 2025 Samenvatting afgeronde evaluaties 2025 SEA-thema: Innovatiebeleid Periodieke Rapportage Innovatiebeleid De strategische doelstelling van het innovatiebeleid is om bij te dragen aan innovatie en economische vernieuwing. Op de langere termijn wordt innovatie cruciaal geacht voor duurzame economische en welvaartsgroei. Er bestaat brede consensus dat innovatie kennisspillovers genereert en maatschappelijke uitdagingen helpt op te lossen en dat het innovatiebeleid hieraan veelal (deels) doeltreffend en doelmatig bijdraagt. Het beleid gericht op startups en scale-ups is goed onderbouwd maar heeft een duidelijkere afbakening en een schaalsprong nodig om meer impact te maken. Het beleid om Nederland een koploper van innovatie te maken slaagt, maar de 3%-doelstelling wordt (nog) niet behaald. Sectorspecifieke steun is economisch lastig te rechtvaardigen, maar kan vanuit strategische autonomie verdedigbaar zijn. Evaluaties tonen echter aan dat sectorondersteuning voordelen oplevert voor de betrokken sectoren, maar dat de doelmatigheid discutabel is en het effect op autonomie onzeker. Het innovatiebeleid is veelal generiek maar krijgt steeds meer een specifieke focus met risico op neveneffecten zoals verkeerde keuzes. Evaluatie Eureka / Eurostars / JTI’s Eureka is een internationaal netwerk van ministeries en agentschappen uit 47 landen, medegefinancierd door de Europese Unie, gericht op het innovatieve mkb. Uit de evaluatie volgt dat de instrumenten waarschijnlijk doeltreffend zijn. Met de Eureka-instrumenten wordt een positieve en effectieve impuls gegeven aan internationale R&D-samenwerking. De instrumenten zijn ook waarschijnlijk doelmatig. Er wordt gemiddeld per bedrijf ongeveer €350.000 geïnvesteerd. Hieruit komen aanzienlijke kwalitatief gemeten resultaten voort, in lijn met de werking van de instrumenten, met daarnaast ook nuttige neveneffecten. De uitgevoerde Bang-For-The-Buck-analyse (BFTB), puur gericht op R&D, laat zien dat Eurostars-deelnemers gemiddeld tussen € 0,57 en € 1,49 aan extra R&D-uitgaven realiseren per euro subsidie over vijf jaar. Evaluatie Ruimtevaart Het Nederlandse Ruimtevaartbeleid kent drie hoofddoelen: (1) De maatschappelijke, wetenschappelijke en economische relevantie ervan maximaliseren; (2) De Nederlandse bijdrage aan Europese autonome en betaalbare toegang tot de ruimte realiseren; (3) ESTEC voor Nederland behouden en verbinden met het Nederlandse ruimtevaartcluster. Dit beleid is geëvalueerd middels een Contributie Analyse (CA). Deze aanpak levert doorgaans geen definitief bewijs over doeltreffendheid en doelmatigheid, omdat het geen of beperkt uitspraken over eventuele causale relaties doet. Het beschrijft of en hoe het ruimtevaartbeleid heeft bijgedragen aan bepaalde resultaten (of juist niet). De doeltreffendheid was kleiner dan mogelijk. De belangrijkste knelpunten waren de beperkte publieke middelen voor ruimtevaartbeleid en de relatief lage bijdrage van Nederland aan ESA in vergelijking met andere landen. Dit vooral gezien de brede en ambitieuze doelstellingen voor de ruimtevaartsector. Wel functioneerde het beleid doelmatig: de beschikbare publieke middelen voor de ruimtevaart werden efficiënt ingezet. Evaluatie Toegepast onderzoek; TO2-instellingen (TNO, Deltares, Marin, NLR, ECN, Wageningen Research) De TO2-instellingen zijn volgens het EMTO-protocol geëvalueerd door een externe commissie. De TO2-instituten spelen op het gebied van innovatie een vooraanstaande rol en alle TO2-instituten worden door de stakeholders (op hun terrein) nationaal en internationaal als gezaghebbende en vooraanstaande instituten beschouwd. De beperkte beschikbare financiële middelen voor kennisbasis en onderzoeksfaciliteiten leveren een aantal uitdagingen op voor de instituten, maar desondanks vervullen de TO2-instituten een belangrijke, centrale rol in het Nederlandse kennisecosysteem waarbij zij over het algemeen op een goede wijze invulling geven aan hun hoofdtaken. De evaluatiecommissie TO2 stelt daarom vast dat de Rijksbijdrage aan de TO2-instituten doeltreffend en doelmatig wordt ingezet. Evaluatie Rijkscofinanciering EFRO/Interreg (2014-2020) Het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) is een van de belangrijkste instrumenten van het Europese cohesiebeleid, gericht op het verkleinen van regionale verschillen. In Nederland richt EFRO zich vooral op innovatie en een koolstofarme economie, met het mkb als voornaamste doelgroep. EFRO-projecten dragen substantieel bij aan de innovatiecapaciteit in Nederland. Het maakt mogelijk dat ook grootschalige samenwerkingsprojecten, demonstraties en opschaling kunnen plaatsvinden. In vergelijking met ander innovatie-instrumentarium ligt de focus soms meer op langetermijneffecten dan op directe groei van R&D-uren. Uitkomsten op werkgelegenheid, productiviteit, omzet en indirecte effecten weerspiegelen het ecosysteemeffect van EFRO: de nadruk ligt op samenwerking, netwerken en kennisdeling. Directe stijgingen in economische kerncijfers (omzet, winst) zijn niet altijd zichtbaar. Directe CO₂-reducties zijn vaak niet meetbaar of verifieerbaar. Via een Bang-for-the-Buck-analyse is becijferd dat elke geïnvesteerde euro nationale publieke middelen leidt tot € 1,48 tot € 1,62 aan extra S&O-uitgaven. Evaluatie WBSO De WBSO is een fiscale stimuleringsregeling voor onderzoek en ontwikkeling bij bedrijven. Het instrument is nog steeds overwegend doeltreffend. De bang-for-the-buck bedraagt in de periode 2018 ‒ 2022 € 0,41 in termen van S&O. Wanneer dit wordt doorgetrokken naar het bredere begrip R&D, komt de bang-for-the-buck uit op € 0,81. De effectiviteit van de WBSO als stimulans voor extra S&O/R&D-investeringen neemt wel af over de tijd. De bang-for-the-buck in de evaluatieperiode 2018 ‒ 2022 ligt naar schatting een derde tot zes tienden lager dan in de hieraan voorafgaande periode 2013 ‒ 2017. De WBSO blijkt bovendien minder effectief in het stimuleren van S&O/R&D-investeringen bij microbedrijven. De WBSO wordt als grotendeels macrodoelmatig beoordeeld. De doelmatigheid is vooral sterk voor het primaire doel van het bevorderen van S&O en R&D en moeilijk te bepalen voor het secundaire doel van het verbeteren van het vestigingsklimaat. Midterm evaluatie Just Transition Fund (JTF) Het Just Transition Fund (JTF) is een fonds dat de Europese Unie in 2020 in het leven heeft geroepen om lidstaten te ondersteunen met de economische en maatschappelijke opgaves die voortkomen uit de transitie naar een klimaatneutrale en circulaire economie. Het is op dit moment nog te vroeg om de gerealiseerde voortgang op de outputindicatoren in de regio’s te vergelijken met de gestelde mijlpalen voor 2024. Op basis van de op dit moment beschikte projecten lijkt het niet realistisch dat de eindstreefwaarde voor alle indicatoren zal worden behaald. NGF - Midterm Review (MTR) project Oncode-PACT Het project Oncode Accelerator richt zich op het versnellen en verbeteren van de preklinische ontwikkeling van innovatieve medicijnen tegen kanker. Het doel is om het traject van wetenschappelijke doorbraken naar klinische toepassingen te versnellen door barrières in de vroege fase van medicijnontwikkeling weg te nemen. Op basis van de MTR adviseert de adviescommissie om een gedeelte van € 123 mln van de voorwaardelijk toegekende middelen om te zetten naar een definitieve toekenning. De adviescommissie heeft geconstateerd dat aan de belangrijkste voorwaarden is voldaan, waaronder een versterking van de betrokkenheid van private partners, een beter uitgewerkt beleid op het gebied van intellectueel eigendom en betere internationale positionering. De adviescommissie constateert ook dat er nog maar een beperkt aantal demonstrator-projecten zijn gerealiseerd, wat bepalend is voor de daadwerkelijke impact van het project. NGF - Midterm Review (MTR) project NXTGEN HIGHTECH De ambitie van het programma is om € 6 tot € 9 mld extra economische groei te realiseren in 2040, door nieuwe hightech-bedrijvigheid te creëren waarmee tegelijkertijd nieuwe uitdagingen voor de toekomst worden opgelost. Dit gebeurt op de domeinen semicon, energie, agrifood, laser-satellietcommunicatie, composiet productietechnologie en biomedische productietechnologie. Alles overziende is het NXTGEN Hightechconsortium positief over de concrete resultaten die het programma tot nu heeft geboekt en de impact van alle activiteiten op de versterking van het Nederlandse Hightechecosysteem. De rapportage betreft een self-assessment en bevat daarnaast de evaluatie en het advies van een onafhankelijke externe adviseur met betrekking tot de governance en strategische sturing. Zij constateert dat de organisatie functioneert zoals bedoeld. Titel onderzoek Type onderzoek Afronding Status Begrotings-artikel(en) Vindplaats Doorlichting Agentschap RDI overig 2026 Uitgesteld1In afwachting van enkele interne onderzoeken is in overleg met FIN besloten om deze doorlichting in 2026 te laten plaatsvinden. 1 Deze bijlage van het jaarverslag heeft betrekking op ingeplande evaluaties in de SEA van EZ van de ontwerpbegroting 2025 (zie: tabel SEA OB2025 EZ en bijlage 6: Uitwerking SEA OB2025 EZ). Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen, zie: www.rijksfinanciën.nl. Bijlage 3: Inhuur externen Programma- en apparaatskosten 1. Interim-management 34.838 2. Organisatie- en Formatieadvies 13.336 3. Beleidsadvies 18.635 4. Communicatieadvisering 10.000 Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4) 76.810 5. Juridisch Advies 10.926 6. Advisering opdrachtgevers automatisering 204.982 7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie 23.528 (Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7) 239.436 8. Uitzendkrachten (formatie & piek) 43.797 Ondersteuning bedrijfsvoering 43.797 Totaal uitgaven inhuur externen 360.043 2023 2024 2025 Kerndepartement 11,8% 10,6% 11,1% Autoriteit Consument & Markt 13,5% 15,7% 11,4% Centraal Planbureau 0,2% 0,7% 1,4% Staatstoezicht op de Mijnen1Gedurende kabinet-Schoof is SodM onder verantwoordelijkheid van de Minister van KGG geplaatst. Omdat deze cijfers administratief zijn opgenomen bij EZ worden zij in het Jaarverslag EZ 2025 verantwoord. 16,3% 24,6% 22,8% Rijksdienst voor Ondernemend Nederland 27,3% 24,9% 23,1% Rijksinspectie Digitale Infrastructuur 20,8% 16,6% 18,4% Dienst ICT Uitvoering 58,0% 51,8% 46,3% Totaal 30,9% 28,6% 23,3% Toelichting op het inhuurpercentage 2025 Het kabinet hanteert, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm voor externe inhuur van 10% van de totale personeelskosten. Het inhuurpercentage voor EZ (incl. SodM) komt over de periode 1 januari 2025 tot en met 31 december 2025 uit op 23,3%. De overschrijding van de norm voor inhuur van extern personeel is vooral veroorzaakt door DICTU, RVO en de SodM. Het inhuurpercentage voor EZ over de periode 1 januari 2025 tot en met 31 december 2025 zonder DICTU, RVO en de SodM komt uit op 11,8%. DICTU heeft een inhuurpercentage van 46,3%. De structurele krapte op de arbeidsmarkt, complexiteit van rijks-IT, benodigde specialistische rollen en projectmatige dynamiek maken een hogere externe inhuur voor DICTU onvermijdelijk. Een meer genuanceerde, risicogestuurde norm past voor DICTU beter bij de realiteit én bij de ambities van digitale autonomie en continuïteit. Gezien het huidige beeld is een inhuurpercentage van circa 18% bij DICTU als ultiem streven realistisch. Maatregelen om inhuur te beperken door DICTU zijn onder meer actieve werving en branding, verscherpt toezicht op de duur van inhuur, verambtelijking en samenwerking met hogescholen en universiteiten, investeren in de kansen en ontwikkeling van medewerkers, waarbij opleiding, omscholing en doorstroom wordt bevorderd. Hiermee wordt ingezet op duurzame inzetbaarheid. Tenslotte helpen resultaatafspraken met leveranciers (w.o. platformen en applicaties). Met een inhuurpercentage van afgerond 23% zit RVO boven de Roemernorm. Sinds halverwege 2023 is er een langzaam dalende lijn ontstaan doordat steeds meer wordt ingezet op verambtelijking. Het hoge inhuurpercentage wordt grotendeels veroorzaakt door inhuur bij IMG. Vanwege het tijdelijke karakter en specialistische kennis maakt IMG grotendeels gebruik van externe inhuur. Zonder IMG zou het inhuurpercentage uitkomen op 15,6%. De SodM heeft een inhuurpercentage van 22,8%. De SodM heeft te maken met twee soorten inhuur: inhuur op (incidentele) budgetten en inhuur op formatie. Inhuur op incidentele budgetten is tijdelijk van aard en inhuurcontracten worden beëindigd zodra de activiteiten op deze budgetten afgerond zijn (zoals werkzaamheden rondom de voorbereiding inzake EU Methaanverordening). Inhuur op formatie betreft inhuur om pieken in reguliere werkzaamheden op te vangen, wanneer sprake is van tijdelijke uitval van interne medewerkers of essentiële/cruciale functies in de organisatie tijdelijk niet bezet zijn. Rapportage overschrijding maximumuurtarief externe inhuur buiten mantelcontracten In onderstaande tabel wordt weergegeven in hoeveel gevallen in 2025 door het ministerie buiten de mantelcontracten om externe krachten zijn ingehuurd boven het voor de organisaties van het rijk afgesproken maximumtarief van € 225 (exclusief btw). Inhuur externen buiten raamovereenkomsten 2025 Aantal overschrijdingen maximumuurtarief 0 Toelichting Bijlage 4: Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling Op basis van de informatie uit de verklaringen en rapporten van de Managementautoriteit, Certificeringsautoriteit en Auditautoriteit en alle overige informatie en met inachtneming van hetgeen na punt 3 vermeld wordt, wordt geconstateerd dat inzake het EFRO over de periode 1 juli 2023 tot en met 30 juni 2024:

– de door Nederland opgezette systemen en daarin vervatte maatregelen voor het beheer en de controle van de gelden naar behoren hebben gefunctioneerd;

– de jaarrekening van de Certificeringsautoriteit, in de context van bovengenoemde informatie volledig, nauwkeurig en waarachtig is;

– de uitgaven die ter vergoeding bij de Europese Commissie zijn ingediend (per saldo € 880.385.484,76, aandeel overheidsuitgaven € 531.647.843,57, aandeel Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling € 436.743.493,44) in alle materiële opzichten wettig en regelmatig zijn.

Bovenstaande constateringen en eventuele punten van voorbehoud zijn beperkt tot zaken van materieel belang en vloeien direct voort uit audits en laten onverlet inherente interpretatie van Europese regelgeving. De bekende onderzoeken en/of correctievoorstellen in verband met de goedkeuring van de ingediende rekeningen door de Europese Commissie zijn opgenomen in de toelichting. De Certificeringsautoriteit heeft in de jaarrekening van het programma West (aanhangsel 8) de volgende disclaimer opgenomen: Disclaimer: In maart 2025 is door de Europese Commissie (DAC) een thematische audit uitgevoerd rond de afsluiting. Op het moment van het indienen van deze accounts/rekeningen was de procedure rond deze audit nog niet afgerond. Derhalve zijn de eventuele bevindingen van de Europese Commissie niet meegenomen in deze aanhangsel. De Managementautoriteit West heeft de disclaimer opgenomen in de beheersverklaring en jaarlijkse samenvatting, en de Auditautoriteit heeft de disclaimer opgenomen in een toelichtende paragraaf van de goedkeurende accountantsverklaring en het jaarlijks controleverslag. Op basis van de informatie uit de verklaringen en rapporten van de beheerautoriteiten34Bij de EFRO-programmaperiode 2021-2027 is er sprake van een andere naamgeving voor voorheen de Managementautoriteit Zuid en West, en de Auditautoriteit en alle overige informatie en met inachtneming van hetgeen na punt 3 vermeld wordt, wordt geconstateerd dat inzake het EFRO35Voor het verslagjaar 2024-2025 heeft de informatie alleen betrekking op de programma’s van EFRO Zuid en EFRO West. Voor de programma’s EFRO Noord en EFRO Oost zijn in het verslagjaar 2024-2025 (nog) geen uitgaven gedeclareerd en zijn om die reden geen verklaringen en rapporten uitgebracht.  over de periode 1 juli 2024 tot en met 30 juni 2025:

– de door Nederland opgezette systemen en daarin vervatte maatregelen voor het beheer en de controle van de gelden naar behoren hebben gefunctioneerd;

– de jaarrekening in de context van bovengenoemde informatie volledig, nauwkeurig en waarachtig is;

– de uitgaven die ter vergoeding bij de Europese Commissie zijn ingediend (per saldo € 63.814.324,70, aandeel overheidsuitgaven € 33.672.793,38)36Het aandeel EFRO is momenteel niet beschikbaar. Vanaf het verslagjaar 2025-2026 zal ook dit bedrag worden opgenomen. in alle materiële opzichten wettig en regelmatig zijn.

Bovenstaande constateringen en eventuele punten van voorbehoud zijn beperkt tot zaken van materieel belang en vloeien direct voort uit audits en laten onverlet inherente interpretatie van Europese regelgeving. De bekende onderzoeken en/of correctievoorstellen in verband met de goedkeuring van de ingediende rekeningen door de Europese Commissie zijn opgenomen in de toelichting. Toelichting Verklaring Certificeringsautoriteit De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft, in de functie van Certificeringsautoriteit, verklaard dat de jaarrekening 2023/2024 volledig, nauwkeurig en waarachtig is, dat de in de jaarrekening opgenomen uitgaven in overeenstemming zijn met het toepasselijke recht en zijn gedaan voor concrete acties die zijn geselecteerd aan de hand van de voor het operationeel programma geldende criteria en dat de bepalingen van de fondsspecifieke verordeningen in acht zijn genomen. Voor het verslagjaar 2024-2025 is er geen certificeringsautoriteit meer, maar is er sprake van een boekhoudfunctie die is ondergebracht bij de beheerautoriteiten (waarbij sprake is van scheiding van functies) en deze omvat de onderstaande taken: a) opstellen en bij de Commissie indienen van betalingsaanvragen; b) opstellen en indienen van de rekeningen, bevestigen dat ze volledig, juist en waarheidsgetrouw zijn overeenkomstig artikel 98, en elektronisch bijhouden van alle elementen van de rekeningen, inclusief betalingsaanvragen. De boekhoudfunctie houdt geen verificaties op het niveau van begunstigden in. Rapportages Auditautoriteit De Auditdienst Rijk heeft, in de functie van Auditautoriteit, geoordeeld dat het toegepaste beheers- en controlesysteem, rekening houdend met de afgegeven controleverklaring met beperking voor het verslagjaar 2023-2024 ten aanzien van EFRO Noord en EFRO Zuid, functioneert, de jaarrekeningen een getrouw beeld geven, en de uitgaven in de jaarrekeningen, rekening houdend met de aanvullende correcties voor EFRO Noord en EFRO Zuid zoals hierna genoemd, wettig en regelmatig zijn. Tevens worden de beweringen in de beheersverklaringen van de Managementautoriteiten door de uitgevoerde auditwerkzaamheden niet in twijfel getrokken. Voor het verslagjaar 2023-2024: Bij het programma Noord was er sprake van een foutenpercentage (TER) van 6,19% en resterend foutpercentage (RTER) van 5,74%. De RTER is met een aanvullende correctie van € 6.000.433,37 teruggebracht naar het maximaal toegestane percentage van 2%. Bij het programma Zuid was er sprake van een foutenpercentage (TER) van 8,56% en een resterend foutpercentage (RTER) van 3,04%. De RTER is met een aanvullende correctie van € 1.411.995,95 teruggebracht naar het maximaal toegestane percentage van 2%. Over een bevinding van de Auditautoriteit, met substantiële impact op het foutpercentage, is er verschil van inzicht met de Managementautoriteit. De Managementautoriteit heeft de situatie voorgelegd aan een geschillencommissie en de Auditautoriteit heeft aangegeven de uitkomst hiervan te zullen delen met de Europese Commissie. Voor het verslagjaar 2024-2025: Hier waren alleen controles nodig bij de programma’s Zuid en West, omdat voor de programma’s Noord en Oost (nog) geen uitgaven bij de Europese Commissie waren gedeclareerd. De foutenpercentages bleven hierbij ruim beneden de 2%. Beheersverklaring Managementautoriteit De Managementautoriteit Noord, Oost, Zuid en West EFRO hebben verklaard dat de informatie in de jaarrekening 2023-2024 naar behoren wordt weergegeven. Dit betekent dat de uitgaven die in de jaarrekening zijn opgenomen, zijn gebruikt voor het beoogde doel, zoals gedefinieerd in onderhevige verordening en overeenkomstig zijn met het beginsel van goed financieel beheer en het beheers- en controlesysteem de nodige garanties biedt met betrekking tot de wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen, in overeenstemming met het toepasselijke recht. De Beheerautoriteiten Zuid en West EFRO hebben verklaard dat de informatie in de jaarrekening (2024-2025) naar behoren wordt weergegeven. Dit betekent dat de uitgaven die in de jaarrekening zijn opgenomen, zijn gebruikt voor het beoogde doel, zoals gedefinieerd in onderhevige verordening en overeenkomstig zijn met het beginsel van goed financieel beheer en het beheers- en controlesysteem de nodige garanties biedt met betrekking tot de wettigheid en regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen, in overeenstemming met het toepasselijke recht. De in de jaarrekening opgenomen uitgaven zijn gedaan voor concrete acties die zijn geselecteerd aan de hand van de voor het operationeel programma geldende criteria. Bekende lopende onderzoeken en/of correctievoorstellen (Europese Commissie, Europese Rekenkamer, OLAF) De Europese Commissie bepaalt uiteindelijk de EU-conformiteit van de nationale implementatie en uitvoering van EU-regelgeving. De Europese Commissie kan financiële correcties opleggen als zij concludeert dat EU-regelgeving niet op de juiste wijze door de lidstaat is geïnterpreteerd en/of uitgevoerd. Het antifraude-DG van de Europese Commissie (OLAF) kan onderzoeken starten naar onregelmatigheden, waaronder vermoedens van fraude met EU-subsidies. Door de Europese Commissie is een thematische audit uitgevoerd bij het programma West waarvan het Engelstalige rapport is ontvangen op 15 december 2025. Op het moment van het indienen de jaarrekening 2023-2024 en de overige documenten in het kader van de afsluiting van de programmaperiode 2014 ‒ 2020 bij de Europese Commissie is de procedure met betrekking tot de afwikkeling van de bevindingen nog niet afgerond. Bijlage 5: Rapportage burgercorrespondentie 1. Inleiding Het Ministerie van Economische Zaken (EZ) rapporteert hierbij over de correspondentie van het kerndepartement, het Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) met burgers voor het kalenderjaar 2025. In deze rapportage wordt een beeld geschetst van de omvang van de correspondentie tussen burgers en EZ en binnen welke termijn deze correspondentie wordt behandeld. Onder de term «burgerbrief» wordt volgens de definitie van de Nationale ombudsman verstaan: elk schriftelijk stuk dat een overheidsinstantie van een burger ontvangt. Het medium (brief, fax of e-mail) maakt daarbij niet uit. Ook het begrip burger is breed. Hieronder worden niet alleen individuele burgers begrepen, maar ook groepen en organisaties. Specifiek betreft het bezwaarschriften, klaagschriften en overige brieven en e-mails. Ook via Rijksoverheid.nl (verzorgd door het Ministerie van Algemene Zaken) zijn er vele contacten met burgers over de EZ-beleidsterreinen. Wet open overheid (Woo)-aantallen kerndepartement EZ/KGG: Aantallen over ontvangen en afgehandelde Woo-verzoeken worden in lijn met interdepartementale afspraken gerapporteerd in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk en zijn daarom niet ook in deze bijlage opgenomen. 2. Aantallen Categorie 20241Met ingang van 2 juli 2024 is het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) gesplitst in het Ministerie van Economische Zaken (EZ) en het Ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG). In 2024 werden de aantallen nog gezamenlijk vermeld. Vanaf 2025 is splitsing per ministerie voor bijna alle categorieën mogelijk. 2025 a. Bezwaarschriften (als bedoeld in de AwB) 3.178 772 b. Klaagschriften 115 73 c. Overige brieven en e-mails 1.841 1.147 d. Woo-verzoeken (RVO en RDI) 61 65 a. Bezwaarschriften Het kerndepartement, RDI en RVO ontvingen in 2025 de volgende aantallen bezwaarschriften: Aantal bezwaarschriften Afgehandeld binnen verdaagde (wettelijke) termijn 2024 2025 2024 2025 Kerndepartement EZ/KGG 265 26 81% 40% RVO 2.653 501 94% 88% RDI 260 245 60% 63% Toelichting RVO: 2025 laat zich qua aantallen moeilijk vergelijken met 2024 omdat toen op een ander niveau gerapporteerd werd. Kijkend naar de individuele opdrachten, dan is een duidelijke afname in het aantal ontvangen bezwaren zichtbaar. Met name bij de coronaregelingen Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) en Tegemoetkoming Energiekosten (TEK) is duidelijk dat deze ten einde lopen. Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO) liet wat meer bezwaren zien. Per saldo ruim 500 bezwaren minder ontvangen. De tijdigheid lag wat lager door met name staartwerkzaamheden TVL en TEK. RDI: De bezwaarzaken zien niet op besluiten die vallen onder KGG. Door de complexiteit van de zaken is het in een deel van de zaken niet gelukt om binnen de wettelijke termijn een besluit te nemen. De overschrijding was overigens nooit veel meer dan enkele dagen. In een uitzonderlijk geval een paar weken. b. Klaagschriften Het kerndepartement, RDI en RVO ontvingen in 2025 de volgende aantallen klaagschriften: Aantal klaagschriften Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke termijn 2024 2025 2024 2025 Kerndepartement EZ/KGG 5 2 70% ‒ RVO 101 28 97% 90% RDI 9 43 100% 100% Toelichting Kerndepartement: Het percentage van de behandelingstermijn is niet ingevuld omdat hier vanwege de beperkte omvang van het aantal klachten een zeer scheef beeld door kan ontstaan. Bij klachten wordt altijd zoveel mogelijk geprobeerd om, in overleg met klager, eerst de informele weg te volgen, wat van invloed is op de behandelingstermijn. RVO: 2024 en 2025 zijn niet goed te vergelijken omdat in 2024 nog gerapporteerd werd over de opdrachten van EZ en KGG samen. Wel is een duidelijke afname te zien in het aantal TVL-klachten, net als bij bezwaar heeft dit te maken met het feit dat de regeling en de procedures daaromtrent tegen een eind beginnen te lopen. RDI: Alle binnengekomen communicatie gaat via de klachtenmailbox. Dit betreft niet alleen de gegronde klachten, maar ook de ongegronde klachten. c. Overige brieven en e-mails Het kerndepartement ontving in 2025 de volgende aantallen overige brieven en e-mails: Aantal overige brieven en e-mails Tijdig afgehandeld 2024 2025 2024 2025 Kerndepartement EZ/KGG 1.841 1.119 77% 88% RVO n.v.t. 28 n.v.t. 83% Toelichting Kerndepartement: Het aantal betreft een totaal voor de Ministeries EZ en KGG gezamenlijk (net zoals in 2024). Het aantal ontvangen overige brieven en e-mails is gedaald met 39% ten opzichte van 2024. Het percentage tijdig afgehandeld is gestegen met 11%. RVO: Per 2025 is in tegenstelling tot voorgaande jaren bij RVO inzichtelijk gemaakt hoeveel ‘overige brieven en e-mails’ met betrekking tot EZ zijn. RDI: Overige brieven en e-mails worden bij RDI niet apart geregistreerd. d. Woo-verzoeken De RDI en RVO ontvingen in 2025 de volgende aantallen Woo-verzoeken: Aantal Woo-verzoeken Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke termijn Ingebrekestellingen 2024 2025 2024 2025 2024 2025 RVO 45 40 41% 47% 9 6 RDI 16 25 64% 74% 0 1 Toelichting Kerndepartement: Aantallen over ontvangen en afgehandelde Woo-verzoeken worden in lijn met interdepartementale afspraken gerapporteerd in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk en zijn daarom niet in deze bijlage opgenomen. RVO: Er zijn in 2025 40 Woo-verzoeken afgehandeld waarvan 19 binnen de termijn. RDI: In 2025 zijn er 25 Woo-verzoeken behandeld bij de RDI. Hiervan zijn 74% binnen de termijn behandeld. De RDI streeft er naar alle Woo-verzoeken binnen de wettelijke termijn te behandelen, maar helaas blijkt dit bij sommige (vaak omvangrijke) verzoeken niet altijd mogelijk. In deze gevallen wordt hierover altijd contact opgenomen met verzoeker, en een realistische inschatting gemaakt op welke termijn er wel een besluit kan worden genomen. Lijst van afkortingen A&M Ministerie van Asiel & Migratie AC Audit Committee ACM Autoriteit Consument en Markt ACVG Adviescollege Veiligheid Groningen AI Kunstmatige intelligentie AP Autoriteit Persoonsgegevens AST Advanced Semiconductor Technologies ATE Aanvullende Tegemoetkoming Evenementen ATR Adviescollege toetsing regeldruk AVV Aanvullende Vaste Vergoeding B&I DG Bedrijfsleven en Innovatie BAR Brexit Adjustment Reserve BBP Bruto Binnenlands Product BEV Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid BFTB Bang-For-The-Buck-analyse BIZ Wet Bedrijveninvesteringszones BBMKB Besluit Borgstelling Midden Kleinbedrijf BMKB Borgstellingsregeling Midden en Kleinbedrijf BMKB-C Borgstellingsregeling Midden en Kleinbedrijf-Corona BMKB-Groen Borgstellingsregeling Midden en Kleinbedrijf-Groen BOM Brabantse Ontwikkelings Maatschappij BSA Budget Strategische Acquisitie BTI Bureau Toetsing Investeringen BTW Belasting over de toegevoegde waarde BVA Beveiligingsautoriteit BZ Ministerie van Buitenlandse Zaken BZK Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties C2D Commit-to-Data CA Contributie Analyse CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Cbw Cyberbeveiligingswet CCEC Caribbean Climate & Energy Conference CCMO Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek CCS Carbon Capture and Storage CDI Coördinerend Directeur Inkoop CEB Council of Europe Bank CIF-NL Cybersecurity Innovation Fund CN Caribisch Nederland COL Corona Overbruggingslening COVA Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten CPB Centraal Planbureau CRA Europese cyberweerbaarheidsverordening CSAT Customer Satisfaction CSIRT Computer Security Incident Response Team CSIRT-DSP Computer Security Incident Response Team voor digitale diensten CSRD Corporate Sustainability Reporting Directive CvAE Commissie van Aanbestedingsexperts CW Cloud Werkplek DACI Dutch Alternative Credit Instrument DBC Dutch Blockchain Coalition DDC DataDeelCoalitie DEF Ministerie van Defensie DEI+ Demonstratieregeling Energie- en Klimaatinnovatie DESI Index Digitale Economie en Samenleving DG B&I Directoraat-Generaal Bedrijfsleven en Innovatie DG E&D Directoraat-Generaal Economie en Digitalisering DICTU Dienst ICT Uitvoering DMA Digital Markets Act DOSA Digitale Open Strategische Autonomie DSA Digital Services Act DSC Data Sharing Coalition DSII Defensie Strategie voor Industrie en Innovatie DTC Digitaal Trust Centre DUTO Duurzame Toegankelijkheid van Overheidsinformatie DVI Dutch Venture Initiative E&D DG Economie en Digitalisering EBN Energie beheer Nederland EC Europese Commissie ECG European Competitiveness Fund ECN Energieonderzoek Centrum Nederland ECP Electronic Commerce Plarform EFRO Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling EIA Energie- investeringsaftrek EIB Europese Investeringsbank EIF Europees Investeringsfonds EOB Europees Octrooibureau ESA European Space Agency ESTEC European Space Research and Technology Centre ETCI European Tech Champions Initiative ETS Emission Trading Scheme/System EU Europese Unie EZ Ministerie van Economische Zaken EZK Ministerie van Economische Zaken en Klimaat FEZ Directie Financieel Economische Zaken FIN Ministerie van Financiën FTE Fulltime-equivalent FTO Faciliteiten Toegepast Onderzoek GF Groeifaciliteit GHz Gigahertz GIA Gigabit Infrastructure Act GO Garantie Ondernemingsfinanciering GO-C Garantie Ondernemingsfinanciering-Corona GO-ETTF Garantie Ondernemingsfinanciering HBO Hoger Beroeps Onderwijs-European Timber Trade Federation HCA ICT Human Capital Agenda ICT HER+ Hernieuwbare Energietransitie HVP Herstel- en Veerkrachtplan I3ML Instituut voor Milieu, Mens en Mijnbouw Limburg IAN Innovatie Attaché Netwerk IBO Interdepartementaal Beleidsonderzoek ICT Informatie- en communicatietechnologie IE Intellectueel Eigendomsbeleid IenW Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat IGF Internet Governance Forum IHH Informatiehuishouding IKB Innovatiekrediet IKB Individueel Keuzebudget IMG Instituut Mijnbouwschade Groningen IMVO Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen IND Immigratie- en Naturalisatiedienst INTERREG Europese Territoriale Samenwerking IPCEI Important Project of Common European Interest IPCEI AST Important Project of Common European Interest Advanced Semiconductor Technologies IPCEI CIS Important Projects of Common European Interest Cloud Infrastructuur en Services ISDE Investeringssubsidie Duurzame energie en Energiebesparing IUC Inkoop Uitvoeringscentrum IV Informatievoorziening J&V Ministerie van Justitie en Veiligheid JSF Joint Strike Fighter JTF Just Transition Fund JTI Joint Technology Initiatives KGG Ministerie van Klimaat en Groene Groei KKC Garantieregeling Klein Krediet Corona KNMI Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut KvK Kamer van Koophandel LIOF De Limburgse industrie- en investeringsbank LLO Levenslang Ontwikkelen LVVN Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur MARIN Maritime Research Institute Netherlands MBO Middelbaar beroepsonderwijs MFK Meerjarig Financieel Kader MIA Milieu-investeringsaftrek MIT MKB Innovatiestimulering Topsectoren MKB Midden- en Kleinbedrijf MOOI Missie gedreven Onderzoek, Ontwikkeling en Innovatie MSA MARIN Stakeholders Association MTR Midterm Review MVO Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen NADI Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie NBTC Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen NCG Nationaal Coördinator Groningen NCC Nationaal Coördinatiecentrum NCSC Nationaal Cyber Security Centrum NEN Nederlands Normalisatie Instituut NFB Nota Frequentiebeleid NFIA Netherlands Foreign Investment Agency NGF Nationaal Groeifonds NIS2 Europese Richtlijn voor Netwerk-en informatiebeveiliging NLAIC Nederlandse AI Coalitie NLDTIB Nederlandse Defensie Technologische Industriële Basis NLR Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium NOLAI Nationaal Onderwijslab AI NOM Investerings- en ontwikkelingsmaatschappij voor Noord - Nederland NMC Nota Mobiele Communicatie NMO Nederlands Materialen Observatorium NPCE Nationaal Programma Circulaire Economie NRG Nuclear Research and consultancy Group NSP Nationaal Strategisch Plan NTS Nationale Technologie Strategie NVWA Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit NWA Lijn 2 Nationale Wetenschapsagenda lijn 2 NWO Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek OCW Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Oost NL De ontwikkelingsmaatschappij van Oost-Nederland PIANOo Professioneel en Innovatief Aanbesteden Netwerk voor Overheidsopdrachtgevers POK Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag POP Plattelandsontwikkelingsprogramma PPS Publiek- Private Samenwerking R&D Research & Development RDI Rijksinspectie Digitale Infrastructuur REV Ruimtelijk Economische Visie RHB Rijks Hoofdboekhouding RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu RKI's Rijkskennisinstellingen ROM Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen RPE Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek RVB Rijksvastgoedbedrijf RVO.nl Rijksdienst voor Ondernemend Nederland RTHF Regeling Tegemoetkoming Herplaatsing Flexwoningen RVIT Regeling Veiligheid en Integriteit Telecommunicatie RWS Rijkswaterstaat RWT Rechtspersonen met een Wettelijke taak SAH Subsidie Aardgasvrije Woningen SBIR Small Business Innovation Research SDE+ Stimulering Duurzame Energieproductie SEA Strategische Evaluatie Agenda SEG22 Subsidieregeling Evenementengarantie SDS Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw SGR Stichting Garantiefonds Reisgelden S&O Speur- en Ontwikkelingswerk SLA Service Level Agreement SMET Europese Taskforce interne-markthandhaving SodM Staatstoezicht op de Mijnen SSO Shared Service Organisatie STW Stichting voor de Technische Wetenschappen SVOH Subsidie verduurzaming onderhoud huurwoningen SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid TDI Taskforce Diversiteit en Inclusie TEK Tegemoetkoming energiekosten mkb TKI's Topconsortia voor Kennis en Innovatie TLB Territoriale Leveringsbeperkingen TNO Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek TO2 Toegepast Onderzoek Organisaties TOGS Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19 TRSEC Tijdelijke Regeling Subsidie Evenementen Covid-19 TTT Thematische Technology Transfer TTW Toegepaste en Technische Wetenshappen TVL Tegemoetkoming vaste lasten UPD Universele Postdienst UPNL Uitvoeringsplatform Nationale regelingen VAMIL Willekeurige afschrijving milieu-investeringen VES Vaste Eenmalige Schadevergoeding Vifo Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames VFF Vroegefasefinanciering VRO Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening VSL Van Swinden Laboratorium VWS Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport WaU Werk aan Uitvoering WBSO Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk WHOA Wet Homologatie Onderhands Akkoord WODC Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum Woo Wet open overheid WOZT Wet Ongewenste Zeggenschap Telecommunicatie WTS Wet Tegemoetkoming Schade bij rampen ZBO Zelfstandig Bestuursorgaan