Vergaderjaar 2025-2026 Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Kamerstukken 36 915 B Wijziging van de begrotingsstaat van het gemeentefonds voor het jaar 2026 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) Nr. 2 MEMORIE VAN TOELICHTING INHOUDSOPGAVE A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL 1 B. BEGROTINGSTOELICHTING 3 1 Leeswijzer 3 2 Beleid 3 2.1 Overzicht belangrijke uitgaven- en ontvangstenmutaties 3 3 Beleidsartikelen 5 3.1 Artikel 1 gemeentefonds 5 4 Bijlagen 8 4.1 Overzicht integratie-uitkeringen 8 4.2 Overzicht decentralisatie-uitkeringen 9 A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL Wetsartikel 1 De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016elk afzonderlijk bij wet vastgesteld en derhalve ook gewijzigd. Het onderhavige wetsvoorstel strekt ertoe om voor het jaar 2026 wijzigingen aan te brengen in de begrotingsstaat voor het gemeentefonds. Het in de begrotingsstaat opgenomen begrotingsartikel wordt in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zgn. begrotingstoelichting). Wetsartikel 3 Ingevolge artikel 5, eerste lid, van de Financiële-verhoudingswethebben gemeenten gezamenlijk recht op het bedrag dat in de begroting als verplichting voor het totaal van de algemene uitkering is opgenomen. Ingevolge artikel 5, tweede lid, van de Financiële-verhoudingswethebben de gemeenten gezamenlijk recht op de bedragen die in de begroting als verplichting voor het totaal van de integratie-uitkeringen en het totaal van de decentralisatie-uitkeringen zijn opgenomen. De in dit wetsartikel opgenomen bedragen zijn niet rechtstreeks uit de begrotingsstaat af te leiden. De bedragen worden nader onderbouwd in deze memorie van toelichting. De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, P.E. Heerma De Staatssecretaris van Financiën, E. Eerenberg B. BEGROTINGSTOELICHTING 1 Leeswijzer De eerste suppletoire begroting geeft een beeld van de uitvoering van de begroting 2026. De stand van de eerste suppletoire begroting wordt opgebouwd vanaf de stand van de vastgestelde begroting 2026. Door wijzigingen in beleid van verschillende departementen kan worden overgegaan tot het beleggen of juist weghalen van taken bij gemeenten. Indien dit gepaard gaat met een toevoeging aan of een uitname uit het gemeentefonds, wordt dit begrotingstechnisch verwerkt. In de tabel met belangrijkste mutaties worden de mutaties groter dan € 30,0 mln. weergegeven. Vanaf de eerste suppletoire begroting 2026 wordt in de tabel budgettaire gevolgen van beleid een extra kolom toegevoegd voor het presenteren van de extrapolatie voor het jaar 2031. De stand van de vastgestelde begroting 2026 is inclusief het amendement van de leden Clemminck en Van den Brink (Kamerstukken II 2025/26, 36 800 B, nr. 19) op de begrotingsstaat van het gemeentefonds van het jaar 2026. Het bedrag is afkomstig van de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) waar conform het amendement van de leden Clemminck en Van den Brink (Kamerstukken II 2025/26, 36 800 VII, nr. 91) het verplichtingen- en uitgavenbedrag met € 5,45 mln. is verlaagd. In het amendement op de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) staat expliciet «Daarvoor is het nodig dat het subsidiebedrag wordt toegevoegd aan de Gemeentefondsbegroting via een decentralisatie-uitkering. Dit amendement dient hiervoor als dekking.» In het amendement op het gemeentefonds zijn echter abusievelijk deze ontvangsten niet meegenomen. De ontvangsten en uitgaven van het gemeentefonds moeten conform de Financiële-verhoudingswet (Fvw) artikel 4 gelijk zijn. Gezien het amendement op de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) en de Fvw artikel 4 zijn dan ook de ontvangsten in de stand Vastgestelde ontwerpbegroting gemeentefonds opgehoogd met € 5,45 mln. 2 Beleid 2.1 Overzicht belangrijke uitgaven- en ontvangstenmutaties Uitgaven 2026 Uitgaven 2027 Uitgaven 2028 Uitgaven 2029 Uitgaven 2030 Uitgaven 2031 Vastgestelde begroting 2026 47.531.353 46.140.147 44.562.109 44.453.917 44.339.255 0 Mutaties coalitieakkoord 1) CA 44 Huishoudelijke hulp uit de Wmo met vangnet 0 0 0 – 1.010.000 – 1.010.000 – 1.010.000 Belangrijkste suppletoire mutaties 2) Accres tranche 2026 170.229 165.079 159.340 159.181 158.991 159.311 3) Afrekening ruimte onder plafond BCF 2025 – 212.746 0 0 0 0 0 4) Wijziging betalingsverloop algemene uitkering 2025 134.160 0 0 0 0 0 5) Loonbijstelling Participatie 83.447 80.605 76.251 73.348 70.510 67.606 6) Indexatie WMO demografie 2026 75.000 75.000 75.000 75.000 75.000 75.000 7) Loon-en prijsontwikkeling 2026 Beschermd Wonen 66.498 66.498 66.498 66.498 66.498 66.498 8) Alleenverdienersproblematiek 27.499 0 0 0 0 0 9) Compensatieregeling niet beoogde kosten jeugdzorg – 60.000 0 0 0 0 0 10) Capaciteit decentrale overheden klimaat- en energiebeleid (CDOKE) 0 670.515 0 0 0 0 11) Uitstel invoering inkomensafhankelijke eigen bijdrage Wmo 0 265.700 0 0 0 0 12) Extrapolatie 0 0 0 0 0 44.278.107 13) Overige mutaties 145.937 54.029 38.214 31.025 34.915 39.092 Stand 1e suppletoire begroting 2026 47.961.377 47.517.573 44.977.412 43.848.969 43.735.169 43.675.614 Toelichting 1) CA 44 Huishoudelijke hulp uit de Wmo met vangnet Mensen die dat kunnen gaan zelf betalen voor hun huishoudelijke hulp. Huishoudelijke hulp als maatwerkvoorziening binnen de Wmo 2015 wordt daarom geschrapt met ingang van 1 januari 2029. Voor de mensen die niet zelf hulp kunnen regelen, blijft de gemeente daarin voorzien, waarbij geldt dat de beoogde besparing taakstellend is. 2) Accres tranche 2026 Op basis van de geactualiseerde bbp-ontwikkeling voor 2026 wordt de accrestranche 2026 overgeheveld naar het gemeentefonds. Het betreft een bedrag van € 170,2 mln. in 2026 aflopend naar structureel € 159,3 mln. vanaf 2031. 3) Afrekening ruimte onder plafond BCF 2025 Het BTW-compensatiefonds (BCF) kent jaarlijks een plafond. Wanneer er aan het eind van het jaar minder gedeclareerd is dan het vastgestelde plafond, dan wordt het restant naar rato toegevoegd (dan wel onttrokken in het geval van een overschrijding) aan het provinciefonds en gemeentefonds. Dit betreft de definitieve afrekening van de ruimte onder het plafond. Bij Miljoenennota 2026 heeft er reeds een voorlopige afrekening plaatsgevonden. Ten opzichte hiervan wordt het bedrag met – € 212,7 mln. gecorrigeerd. 4) Wijziging betalingsverloop algemene uitkering 2025 Bij Slotwet 2025 is vastgesteld hoe de in 2025 gerealiseerde uitbetalingen voor de algemene uitkering aan de gemeenten zich verhouden tot het bedrag dat bij de tweede suppletoire begroting 2025 voor de uitbetalingen is geraamd. Daarbij is gebleken dat er bij de algemene uitkering lagere uitbetalingen zijn gedaan dan bij tweede suppletoire begroting 2025 werd verwacht. Het gaat hierbij om een verschil van € 134,2 mln. Dit bedrag wordt, conform de bestaande systematiek, toegevoegd aan het uitgavenbudget voor 2026. 5) Loonbijstelling 2026 Participatie Deze reeks betreft de loonbijstelling voor het jaar 2026 voor de integratie-uitkering Participatie. 6) Indexatie WMO demografie 2026 In verband met een nog uit te werken alternatieve financieringsvorm van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), die beter rekening houdt met de kostenontwikkeling in de Wmo en demografische ontwikkelingen/ vergrijzing, wordt in 2026 een tranche van € 75 mln. aan het gemeentefonds toegevoegd. 7) Loon-en prijsontwikkeling 2026 Beschermd Wonen Deze reeks betreft de loon- en prijsbijstelling voor het jaar 2026 voor de integratie-uitkering Beschermd wonen. 8) Alleenverdienersproblematiek Gemeenten kunnen huishoudens die in 2023 of 2024 getroffen zijn door de alleenverdienersproblematiek individuele bijzondere bijstand bieden. De decentralisatie-uitkering Alleenverdienersproblematiek maakt dit mogelijk. Het gaat om een bedrag van € 27,5 mln. 9) Compensatieregeling niet beoogde kosten jeugdzorg Op 16 juni 2025 is de specifieke uitkering (SPUK) «Niet beoogde kosten jeugdzorg vanwege verblijf» verlengd voor de zorgkosten over de jaren 2024 en 2025. Voor de bekostiging van deze SPUK wordt in 2026 een bedrag van € 60 mln. overgeheveld van het gemeentefonds naar het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. 10) Capaciteit decentrale overheden klimaat- en energiebeleid (CDOKE) Voor 2027 is € 670,5 mln. beschikbaar gesteld aan gemeenten om uitvoering te kunnen geven aan hun taken op het gebied van klimaat- en energiebeleid. 11) Uitstel invoering inkomensafhankelijke eigen bijdrage Wmo De invoering van de inkomens- en vermogensafhankelijke eigen bijdrage Wmo 2015 kan niet eerder dan per 1 januari 2028 plaatsvinden. Dit leidt tot een besparingsverlies in het gemeentefonds van € 265,7 mln. in 2027. 12) Extrapolatie In miljoenennotajaar 2026 is het jaar 2031 toegevoegd aan de begroting. De middelen voor 2031 zijn via de extrapolatie in de 1e suppletoire begroting toegevoegd. 3 Beleidsartikelen 3.1 Artikel 1 gemeentefonds In onderstaande tabel worden voor de verplichtingen, de uitgaven en de ontvangsten de budgettaire gevolgen van beleid van het gemeentefonds weergegeven. Hiermee worden de integrale uitgaven die samenhangen met de samengestelde beleidsdoelstelling (het nastreven van een adequate omvang van het gemeentefonds en het nastreven van een adequate verdeling van de middelen over de gemeenten) inzichtelijk gemaakt. Budgettaire gevolgen van beleid Budgettaire Ontwerpbegroting (1) Mutaties via NvW, moties, amendement-en en ISB (2) Vastge-stelde begroting (3=1+2) Mutaties 1e suppletoire begroting (4) Stand 1e suppletoire begroting (5=3+4) Mutatie 2027 Mutatie 2028 Mutatie 2029 Mutatie 2030 Mutatie 2031 Verplichtingen 47.525.903 5.450 47.531.353 295.417 47.826.770 1.377.426 415.303 – 604.948 – 604.086 43.675.614 Uitgaven 47.525.903 5.450 47.531.353 430.024 47.961.377 1.377.426 415.303 – 604.948 – 604.086 43.675.614 Financiering gemeenten Bijdrage aan medeoverheden Algemene uitkering en de aanvullende uitkeringen 41.752.919 0 41.752.919 109.321 41.862.240 509.838 224.464 – 785.035 – 785.225 38.990.426 Decentralisatie-uitkeringen 1.872.524 0 1.872.524 168.091 2.040.615 719.829 47.626 39.755 43.613 1.024.305 Integratie-uitkering Voogdij 18+ 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 Integratie-uitkering Beschermd wonen 1.848.649 0 1.848.649 66.498 1.915.147 66.498 66.498 66.498 66.498 1.915.147 Integratie- uitkering Participatie 2.049.850 0 2.049.850 84.058 2.133.908 81.261 76.715 73.834 71.028 1.743.775 Integratie-uitkeringen Overig 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 Kosten Financiële verhoudingswet Opdrachten Onderzoeken verdeelsystematiek 1.111 0 1.111 1.684 2.795 0 0 0 0 1.111 Bijdragen aan ZBO's/RWT's Onderzoeken verdeelsystematiek 850 0 850 270 1.120 0 0 0 0 850 Bijdragen aan agentschappen Onderzoeken verdeelsystematiek 0 0 0 100 100 0 0 0 0 0 Ontvangsten 47.525.903 5.450 47.531.353 430.024 47.961.377 1.377.426 415.303 – 604.948 – 604.086 43.675.614 Toelichting Algemeen Het aandeel juridisch verplicht bedraagt bij het gemeentefonds 100%. Bijdragen aan medeoverheden Algemene uitkering en de aanvullende uitkeringen Dit betreft de uitkering aan alle gemeenten, die ten goede komt aan de algemene middelen van de gemeenten. De uitkering is gebaseerd op artikel 5, eerste lid, van de Financiële-verhoudingswet. Een toelichting op de belangrijkste mutaties is opgenomen in paragraaf 2.1.. Integratie-uitkeringen Dit betreft de uitkering die wordt toegepast als rechtstreekse overheveling van middelen naar de algemene uitkering bezwaarlijk is vanwege de omvang van de herverdeeleffecten. De integratie-uitkering voorziet dan in een geleidelijke overgang naar de algemene uitkering. De uitkering is gebaseerd op artikel 5, tweede lid, van de Financiële-verhoudingswet. Een toelichting op de belangrijkste mutaties is opgenomen in paragraaf 2.1. Een overzicht van de integratie-uitkeringen is opgenomen in paragraaf 4.1. Decentralisatie-uitkeringen Naast de algemene uitkering en de integratie-uitkering kent het gemeentefonds ook decentralisatie-uitkeringen. De verdeling van de decentralisatie-uitkering volgt evenmin als de integratie-uitkering de regels van de verdeling van de algemene uitkering van het gemeentefonds. Anders dan bij de integratie-uitkering, waar de termijn van overheveling naar de algemene uitkering van tevoren vaststaat, ontbreekt bij de decentralisatie-uitkering een dergelijke termijn. De decentralisatie-uitkeringen zijn gebaseerd op het artikel 5, tweede lid, van de Financiële-verhoudingswet. Een toelichting op de belangrijkste mutaties is opgenomen in paragraaf2.1. Een overzicht van de decentralisatie-uitkeringen is opgenomen in paragraaf 4.2. Opdrachten en Bijdragen aan ZBO's/RWT's Onderzoeken verdeelsystematiek Dit betreft het budget dat elk jaar is gereserveerd voor de uitvoering van onderzoeken op het vlak van de omvang en verdeling van het gemeentefonds en het onderhoud van het betaalsysteem. 4 Bijlagen 4.1 Overzicht integratie-uitkeringen Omschrijving Uitgaven 2026 Uitgaven 2027 Uitgaven 2028 Uitgaven 2029 Uitgaven 2030 Uitgaven 2031 Voogdij 18+ 1 0 0 0 0 0 Beschermd wonen 1.915.147 1.915.147 1.915.147 1.915.147 1.915.147 1.915.147 Participatie 2.133.908 2.065.165 1.953.624 1.883.071 1.814.450 1.743.775 Wijziging betalingsverloop integratie uitkeringen 2025 1 0 0 0 0 0 Totaal 4.049.057 3.980.312 3.868.771 3.798.218 3.729.597 3.658.922 4.2 Overzicht decentralisatie-uitkeringen Omschrijving Uitgaven 2026 Uitgaven 2027 Uitgaven 2028 Uitgaven 2029 Uitgaven 2030 Uitgaven 2031 Aanpak high impact crimes 3.143 3.287 0 0 0 0 Aanpak laaggeletterdheid 5.000 5.000 5.000 0 0 0 Aanpak overlast asielzoekers 12.938 0 0 0 0 0 Aanpak rivaliserende jeugdgroepen 294 0 0 0 0 0 Aanpak van criminele machtsstructuren 385 0 0 0 0 0 Aanvullende ondersteuning lokale energiehulp 19.653 0 0 0 0 0 Actieagenda mkb-dienstverlening 248 0 0 0 0 0 Alleenverdienersproblematiek 27.499 0 0 0 0 0 Alleenverdienersproblematiek 2023 & 2024 (aanvulling voor 2024) 6.012 0 0 0 0 0 Almere 10.134 10.134 10.134 10.134 10.134 10.134 Amendement Clemminck – van den Brink 5.450 0 0 0 0 0 Beeldende kunst en vormgeving 13.500 13.500 13.500 13.500 13.500 13.500 Bodembescherming 8.636 8.636 8.636 8.636 8.636 8.636 BRP centralisering inschrijving vergunninghouders 7.591 7.856 7.856 7.856 7.856 7.856 Bureau regioburgemeesters 880 880 880 880 880 880 Capaciteit decentrale overheden klimaat- en energiebeleid (CDOKE) 666.340 670.515 0 0 0 0 Centraal planningssysteem BRP-straten 555 0 0 0 0 0 Compensatie medewerkers sociaal ontwikkelbedrijven 110 0 0 0 0 0 Continuering aanpak ondermijning Zaanstad 1.500 0 0 0 0 0 Continuering coördinerende rol binnen NPLV-Netwerk 40 0 0 0 0 0 Correctie Waterschapswegen (Knelpunten verdeelproblematiek) 4.235 4.332 4.432 4.534 4.638 4.745 Digitale tweeling 108 108 63 0 0 0 Erfgoed en Overheid 1.755 0 0 0 0 0 Erfgoedregistratie 150 0 0 0 0 0 Experiment nieuw stembiljet 200 0 0 0 0 0 Extra capaciteit BOA's 13.000 13.000 13.000 13.000 13.000 13.000 Faciliteitenbesluit opvangcentra 11.689 0 0 0 0 0 Gebiedsgerichte leeraanpak funderingsproblematiek 5.000 0 0 0 0 0 Gelijkwaardige schadeafhandeling Drieborg 1.082 1.082 1.082 1.082 0 0 Gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen 2.500 2.500 0 0 0 0 IBO Problematische schulden 21.323 0 0 0 0 0 Impulsbudget arbeidsmarktregio's 32.337 39.094 45.201 0 0 0 Impulsbudget sociale infrastructuur 33.035 33.035 33.035 33.035 33.035 30.204 Jeugdhulp aan kinderen in een AZC 5.100 5.100 5.100 5.100 5.100 5.100 Kansen voor alle kinderen 85.000 85.000 85.000 85.000 85.000 85.000 Koplopersprogramma Gebiedsgericht Beter Benutten 1.000 0 0 0 0 0 Landelijk bureau Zorg- en Veiligheidshuizen 1.136 1.136 1.136 1.136 0 0 LHBTI beleid regenboogsteden 1.232 0 0 0 0 0 Maatschappelijke opvang 385.057 385.057 385.057 385.057 385.057 385.057 MIRT-onderzoek Brainportregio 252 0 0 0 0 0 Nabije triage Zorg- en Veiligheidshuizen 249 125 0 0 0 0 Nationaal Actieplan dakloosheid 55.000 55.000 55.000 55.000 55.000 55.000 Nationaal Programma Vitale Regio's (NPVR) 3.605 3.257 0 0 0 0 Natuurbrandpreventie en -mitigatie 292 357 349 175 0 0 NOVEX samenwerking 366 0 0 0 0 0 Openbare bibliotheken 59.282 0 0 0 0 0 Overheidsbrede Dienstverlening 17.127 17.127 17.127 17.127 17.127 17.127 Pilot dakloze EU-burgers 11.304 11.304 11.304 0 0 0 Pilot implementatie Leidraad evenementen en drugs 67 0 0 0 0 0 Pilotproject VvE's Schiedam 280 0 0 0 0 0 Preventie aanpak van jeugdcriminaliteit 1.181 681 0 0 0 0 Regeling heroïnebehandeling 13.347 0 0 0 0 0 Regionale doelgroepspecifieke aanpak 4.784 0 0 0 0 0 Register Externe Veiligheidrisico's (REV) 850 0 0 0 0 0 Re-integratiedienstverlening gericht op jongeren 12.525 16.716 20.908 25.099 31.766 35.957 RES regio's 8.781 8.781 8.781 8.781 8.781 8.781 Schiphol Social Work 793 0 0 0 0 0 Uitstapprogramma prostituees 6.000 6.000 6.000 6.000 6.000 6.000 Uitvoering Sociale Agenda Groningen en Noord-Drenthe 61.700 0 0 0 0 0 Uitvoeringskosten Lbv en Lbv-plus 205 0 0 0 0 0 Uitvoeringskosten Lbv en Lbv-plus (kleine sectoren) 348 0 0 0 0 0 Veerkrachtige Wijken 300 0 0 0 0 0 Veilig wonen 2.415 0 0 0 0 0 Veilige steden 825 0 0 0 0 0 Veiligheidshuizen 7.699 7.699 7.699 7.699 7.699 7.699 Verkeersveiligheid 95 95 95 95 95 95 Versterken arbeidsmarktregio's 23.440 23.440 23.440 23.440 23.440 23.440 Versterking dienstverlening gemeenten: personen met verward gedrag 10.000 10.000 0 0 0 0 Versterking omgevingsveiligheidsdiensten 4.851 4.851 3.825 0 0 0 Voorbereiding bouw kerncentrales 3.420 0 0 0 0 0 Voorschoolse voorziening peuters 30.000 30.000 30.000 30.000 30.000 30.000 Vrouwenopvang 222.748 222.894 222.894 222.894 222.894 222.894 VTH-taken 46.700 46.700 46.700 46.700 46.700 46.700 Wet betaalbare huur 17.406 10.110 8.352 6.916 6.500 6.500 Wet kwaliteitsborging bouw 10.000 0 0 0 0 0 Wijziging betalingsverloop decentralisatie-uitkeringen 2025 284 0 0 0 0 0 Work in NL (Dienstverlening arbeidsmarktregio) 6.897 6.709 0 0 0 0 Zonnepanelenproblematiek DGEC 5.800 0 0 0 0 0 Totaal 2.046.065 1.771.098 1.081.586 1.018.876 1.022.838 1.024.305