﻿<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<officiele-publicatie xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:noNamespaceSchemaLocation="http://technische-documentatie.oep.overheid.nl/repository/schemas/op-consolidated/op-consolidated_2014-05-15/xsd/op-xsd-2014-05-15.xsd">
  <metadata>
    <meta name="OVERHEIDop.externMetadataRecord" scheme="" content="https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-35334-CN/metadata.xml" />
  </metadata>
  <kamerstuk>
    <kamerstukkop>
      <tekstregel inhoud="vergaderjaar">Vergaderjaar 2025-2026</tekstregel>
      <tekstregel inhoud="kameraanduiding">Eerste Kamer der Staten-Generaal</tekstregel>
      <tekstregel inhoud="kamernummer">1</tekstregel>
      <tekstregel inhoud="documenttype">Kamerstukken</tekstregel>
    </kamerstukkop>
    <dossier>
      <dossiernummer>
        <dossiernr>35 334</dossiernr>
      </dossiernummer>
      <titel>Problematiek rondom stikstof en PFAS</titel>
    </dossier>
    <dossier>
      <dossiernummer>
        <dossiernr>36 755</dossiernr>
      </dossiernummer>
      <titel>Wijziging van de Omgevingswet (maatwerkaanpak PAS-projecten)</titel>
    </dossier>
    <stuk>
      <stuknr>
        <ondernummer kamer="1">CN<noot id="ID-1262807-d40e105" type="voet"><noot.nr>1</noot.nr><noot.al>De letters CN hebben alleen betrekking op 35 334.</noot.al></noot></ondernummer>
      </stuknr>
      <titel>VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG</titel>
      <datumtekst>Vastgesteld <datum isodatum="2026-07-14">14 juli 2026</datum></datumtekst>
      <algemeen>
        <vrije-tekst>
          <tekst status="goed">
            <al>De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit<noot id="ID-1262807-d40e125" type="voet"><noot.nr>2</noot.nr><noot.al>Samenstelling:</noot.al><noot.al>Van Aelst-Den Uijl (SP), Baumgarten (JA21), Beukering (Fractie-Beukering), Fiers (GroenLinks-PvdA), Van Gasteren (Fractie-Van Gasteren), Van der Goot (OPNL), Van Gurp (GroenLinks-PvdA) (ondervoorzitter), Holterhues (ChristenUnie), Janssen-van Helvoort (GroenLinks-PvdA), Jaspers (BBB), Kanis (D66), Kemperman (FVD), Van Kesteren (PVV), Kluit (GroenLinks-PvdA), Van Knapen (BBB), Van der Linden (VVD), Van Meenen (D66), Nicolaï (PvdD), Oplaat (BBB) (voorzitter), Perin-Gopie (Volt), Rietkerk (CDA), Van Rooijen (50PLUS), Straus (VVD), Steenkamp (CDA), Thijssen (GroenLinks-PvdA), Visseren-Hamakers (Fractie-Visseren-Hamakers), De Vries (SGP), Walenkamp (Fractie-Walenkamp)</noot.al></noot> heeft schriftelijk overleg gevoerd met de Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur over de <nadruk type="vet">concept opvolger van het legalisatieprogramma PAS-melders.</nadruk> Bijgaand brengt de commissie hiervan verslag uit. Dit verslag bestaat uit:</al>
            <lijst type="expliciet" start="1" level="single" nr-sluiting=".">
              <li>
                <li.nr>•</li.nr>
                <al>De uitgaande brief van 17 juni 2026.</al>
              </li>
              <li>
                <li.nr>•</li.nr>
                <al>De antwoordbrief van 9 juli 2026.</al>
              </li>
            </lijst>
          </tekst>
        </vrije-tekst>
        <tekst-sluiting>
          <ondertekening>
            <functie>De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,</functie>
            <naam>
              <achternaam>Wolf</achternaam>
            </naam>
          </ondertekening>
        </tekst-sluiting>
      </algemeen>
      <algemeen>
        <vrije-tekst>
          <tekst status="goed">
            <tussenkop kopopmaak="vet">BRIEF VAN DE VOORZITTER VAN DE VASTE COMMISSIE VOOR LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT</tussenkop>
            <al>Aan de Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur</al>
            <al>Den Haag, 17 juni 2026</al>
            <al>De leden van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit hebben met belangstelling kennisgenomen van uw brief van 17 april 2026 ter aanbieding van het concept van de opvolger van het legalisatieprogramma PAS-melders.<noot id="ID-1262807-d40e172" type="voet"><noot.nr>3</noot.nr><noot.al><nadruk type="cur">Kamerstukken I</nadruk> 2025/2026, <extref soort="document" doc="kst-35334-CJ" status="actief">35 334/36 755, CJ</extref>.</noot.al></noot> Naar aanleiding hiervan hebben de leden van de fractie van de <nadruk type="vet">PvdD</nadruk> een aantal vragen en opmerkingen.</al>
            <tussenkop kopopmaak="vet">Vragen en opmerkingen door de fractieleden van de PvdD.</tussenkop>
            <al>De fractieleden van de <nadruk type="vet">PvdD </nadruk>verzoeken u de (sub)vragen afzonderlijk te beantwoorden.</al>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 1</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat het wetsvoorstel Wijziging van de Omgevingswet (maatwerkaanpak PAS-projecten) tot doel had om «het legaliseren» van projecten van de PAS-melders te vervangen door «het bieden van een oplossing voor de projecten»?<noot id="ID-1262807-d40e200" type="voet"><noot.nr>4</noot.nr><noot.al><nadruk type="cur">Kamerstuk II</nadruk> 2025/2026, <extref doc="kst-36755-2" soort="document" status="actief">36 755, nr. 2</extref>.</noot.al></noot></al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 2</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat door het amendement Flach<noot id="ID-1262807-d40e215" type="voet"><noot.nr>5</noot.nr><noot.al><nadruk type="cur">Kamerstukken II</nadruk> 2025/2026, <extref doc="kst-36755-20" soort="document" status="actief">36 755, nr. 20</extref>.</noot.al></noot> «de oorspronkelijke legalisatieverplichting» weer is hersteld om een «versterking van het legalisatieprogramma» te bewerkstelligen in plaats van «een inspanningsverplichting voor het vinden van een oplossing, inclusief de mogelijkheid van bedrijfsbeëindiging»?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 3</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat uit artikel 22.21 tweede lid van de Omgevingswet de wettelijke verplichting voor de overheid voortvloeit, om «projecten te legaliseren», dat wil zeggen ervoor de vereiste vergunning te verlenen indien de aanvrager zijn project wil voortzetten?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 4</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u onderschrijven wat uw voorganger tijdens de plenaire behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Omgevingswet (maatwerkaanpak PAS-projecten) op de vraag van het lid Nicolaï (PvdD) heeft geantwoord, namelijk dat het legaliseren bestaat uit ervoor zorgen « (...) dat de situatie weer in een legale situatie zit (...). Ja, het doel is dat die mensen met rust en zonder over hun schouder te hoeven kijken gewoon hun bedrijf kunnen voortzetten (...)»?<noot id="ID-1262807-d40e237" type="voet"><noot.nr>6</noot.nr><noot.al><nadruk type="cur">Handelingen I</nadruk> 2025/2026, <extref doc="h-ek-20252026-16-4" soort="document" status="actief">nr. 16, item 4</extref>, pagina 30.</noot.al></noot></al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 5</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat met de uitvoering van de in het programma opgenomen maatregelen waarop artikel 22.21 Omgevingswet betrekking heeft, gedoeld wordt op het legaliseren van de projecten?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 6</nadruk>
              </al>
              <al>Uit de Concept opvolger legalisatieprogramma blijkt dat u van oordeel bent dat per 1 maart 2028 slechts «uitzicht op een legale situatie» behoeft te worden geboden.<noot id="ID-1262807-d40e257" type="voet"><noot.nr>7</noot.nr><noot.al>Concept opvolger legalisatieprogramma, pagina 4. Bijlage bij <nadruk type="cur">Kamerstukken I</nadruk> 2025/2026, <extref doc="kst-35334-CJ" soort="document" status="actief">35 334/36 755, CJ</extref>.</noot.al></noot></al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 6a</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u uitleggen hoe dat zich verdraagt met het bepaalde in het vierde lid van artikel 22.21 Omgevingswet?</al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 6b</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u aangeven op welke maatregelen om de projecten te legaliseren artikel 22.21 Omgevingswet betrekking heeft als dat niet de behandeling van een aanvraag voor een tot legalisering strekkende vergunning zou zijn?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 7</nadruk>
              </al>
              <al>In de Concept opvolger legalisatieprogramma wordt een termijn van 31 december 2030 genoemd als uiterlijke termijn voor legalisering.<noot id="ID-1262807-d40e284" type="voet"><noot.nr>8</noot.nr><noot.al>Concept opvolger legalisatieprogramma, pagina 10. Bijlage bij <nadruk type="cur">Kamerstukken I</nadruk> 2025/2026, <extref doc="kst-35334-CJ" soort="document" status="actief">35 334/36 755, CJ</extref>.</noot.al></noot></al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 7a</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u aangeven uit welke wettelijk voorschrift volgt dat deze termijn kan worden gesteld?</al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 7b</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u aangeven of, als het bevoegd gezag niet uiterlijk per 31 december 2030 «additionaliteit» zal kunnen aantonen, dan de legalisering door vergunningverlening niet kan plaatsvinden? Als dat het geval is, hoe verdraagt zich dat dan met de wettelijke plicht tot legaliseren?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 8</nadruk>
              </al>
              <al>In de Concept opvolger legalisatieprogramma staat dat het ook kan «zijn dat een PAS-melder ervoor kiest om deel te nemen aan een beëindigingsregeling of de PAS-activiteit te staken».<noot id="ID-1262807-d40e309" type="voet"><noot.nr>9</noot.nr><noot.al>Concept opvolger legalisatieprogramma, pagina 9. Bijlage bij <nadruk type="cur">Kamerstukken I</nadruk> 2025/2026, <extref doc="kst-35334-CJ" soort="document" status="actief">35 334/36 755, CJ</extref>.</noot.al></noot></al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 8a</nadruk>
              </al>
              <al>Als de PAS-melder daartoe niet kiest, maar vasthoudt aan de legaliseringsplicht, is de overheid dan juridisch vrij om van de aanvrager te verlangen dat deze voor de beëindiging van de bedrijfsactiviteiten kiest?</al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 8b</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u aangeven of de PAS-melder kan verlangen, met een beroep op artikel 22.21 Omgevingswet, dat hij met voorrang een vergunning krijgt boven andere aanvragers van een vergunning die afhankelijk zijn van de stikstofruimte die voor verlening beschikbaar is?</al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 8c</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u een inschatting geven van de aard en de hoeveelheid van andere projecten die afhankelijk zijn van beschikbare stikstofruimte dan die van PAS-melders, welke niet voor vergunning in aanmerking komen als gevolg van de legaliseringsverplichting die voortvloeit uit artikel 22.21 Omgevingswet?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 9</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u toezeggen dat PAS-melders die bij bedrijfsbeëindiging een beroep doen op nadeelcompensatie of schadevergoeding wegens onrechtmatig overheidshandelen, op eenzelfde wijze en met toepassing van dezelfde juridische regels en criteria worden behandeld als die welke in andere gevallen van nadeelcompensatie of schadevergoeding wegens onrechtmatig overheidshandelen worden gehanteerd?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 10</nadruk>
              </al>
              <al>In de Concept opvolger legalisatieprogramma wordt gesproken over een mogelijke beëindigingsregeling of afhandeling door de Commissie Schadevergoeding PAS-melders.</al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 10a</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat als de PAS-melders niet vrijgesteld waren geweest van de vergunningplicht, er een reële kans bestond dat aan hen geen vergunning had kunnen worden verleend voor de activiteiten waarop de melding betrekking had?</al>
              <al>
                <nadruk type="cur">Vraag 10b</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat een PAS-melder die niet kan aantonen dat hem vergunning had moeten worden verleend wanneer hij indertijd een vergunningaanvraag had gedaan, in het algemeen geen aanspraak op schadevergoeding of nadeelcompensatie kan maken indien hij op het moment van bedrijfsbeëindiging wegens de onmogelijkheid tot legalisering zijn investeringen al heeft terugverdiend?</al>
            </al-groep>
            <al>De leden van de commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit zien uit naar de beantwoording van bovenstaande vragen en verzoeken u deze uiterlijk binnen vier weken na dagtekening van deze brief aan de Eerste Kamer aan te bieden.</al>
          </tekst>
        </vrije-tekst>
        <tekst-sluiting>
          <ondertekening>
            <functie>Voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,</functie>
            <naam>
              <voornaam>G.J.</voornaam>
              <achternaam>Oplaat</achternaam>
            </naam>
          </ondertekening>
        </tekst-sluiting>
      </algemeen>
      <algemeen>
        <vrije-tekst>
          <tekst status="goed">
            <tussenkop kopopmaak="vet">BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, VISSERIJ, VOEDSELZEKERHEID EN NATUUR</tussenkop>
            <al>Aan de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal</al>
            <al>Den Haag, 9 juli 2026</al>
            <al>Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van de leden van de fractie van de PvdD over mijn brief van 17 april 2026 ter aanbieding van het concept van de opvolger van het legalisatieprogramma PAS-melders.<noot id="ID-1262807-d40e377" type="voet"><noot.nr>10</noot.nr><noot.al>Kamerstukken I 2025/2026, <extref doc="kst-35334-CJ" soort="document" status="actief">35 334/36 755, CJ</extref>.</noot.al></noot> De vragen zijn ingezonden op 17 juni 2026, kenmerk 181469.</al>
          </tekst>
        </vrije-tekst>
        <tekst-sluiting>
          <ondertekening>
            <functie>Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur</functie>
            <naam>
              <voornaam>J. van</voornaam>
              <achternaam>Essen</achternaam>
            </naam>
          </ondertekening>
        </tekst-sluiting>
      </algemeen>
      <algemeen>
        <vrije-tekst>
          <tekst status="goed">
            <tussenkop kopopmaak="vet">Antwoorden op Kamervragen van de leden van de PvdD fractie over de Kamerbrief (ingezonden 17 juni 2026, kenmerk 181469).</tussenkop>
            <tussenkop kopopmaak="vet">Vragen en opmerkingen van leden van de PvdD fractie.</tussenkop>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 1</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat het wetsvoorstel Wijziging van de Omgevingswet (maatwerkaanpak PAS-projecten) tot doel had om «het legaliseren» van projecten van de PAS-melders te vervangen door «het bieden van een oplossing voor de projecten»?<noot id="ID-1262807-d40e407" type="voet"><noot.nr>11</noot.nr><noot.al>Kamerstuk II 2025/2026, <extref doc="kst-36755-2" soort="document" status="actief">36 755, nr. 2</extref>.</noot.al></noot></al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Het Kabinet wil alle positief geverifieerde PAS-melders een juridisch houdbare oplossing voor hun situatie bieden. Daarbij was de aanpak eerder uitsluitend gericht op het vinden van stikstofruimte om daarmee voor de bestaande situatie een natuurvergunning te kunnen verlenen, maar is nu gekozen voor een bredere aanpak. Met behulp van maatwerkaanpak wordt nu ingezet op het ook kunnen bieden van andersoortige oplossingen, zoals aanpassingen in bedrijfsvoering, schadevergoeding, extensiveren, innoveren en omschakelen. Het legaliseren van de melding met vrijgemaakte ruimte blijft een optie. In 2025 verliep de wettelijke termijn voor de uitvoering van in het toenmalige legalisatieprogramma opgenomen maatregelen. Het doel van het wetsvoorstel Wijziging van de Omgevingswet (maatwerkaanpak PAS-projecten) was om de wettelijke termijn met drie jaar te verlengen.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 2</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat door het amendement Flach<noot id="ID-1262807-d40e426" type="voet"><noot.nr>12</noot.nr><noot.al>Kamerstukken II 2025/2026, <extref doc="kst-36755-20" soort="document" status="actief">36 755, nr. 20</extref>.</noot.al></noot> «de oorspronkelijke legalisatieverplichting» weer is hersteld om een «versterking van het legalisatieprogramma» te bewerkstelligen in plaats van «een inspanningsverplichting voor het vinden van een oplossing, inclusief de mogelijkheid van bedrijfsbeëindiging»?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Met het vervangen van «legalisering» en «legaliseren» door «maatwerkaanpak», respectievelijk «het bieden van een oplossing» is gevolg gegeven aan het advies van de Raad van State om in de wettekst tot uitdrukking te brengen dat niet langer alleen wordt ingezet op het verlenen van een natuurvergunning voor de bestaande activiteit, maar ook op andere adequate oplossingen. Het doel van die wijziging was juist om duidelijk te maken dat ook aan de wettelijke opdracht kan worden voldaan door het bieden van een andere oplossing dan het legaliseren van de bestaande activiteit. Met het amendement Flach is deze wijziging teruggedraaid. Het oogmerk om PAS-melders weer in een legale situatie te brengen, dus niet uitsluitend door het verlenen van een natuurvergunning voor de gemelde activiteit, is echter ongewijzigd gebleven.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 3</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat uit artikel 22.21 tweede lid van de Omgevingswet de wettelijke verplichting voor de overheid voortvloeit, om «projecten te legaliseren», dat wil zeggen ervoor de vereiste vergunning te verlenen indien de aanvrager zijn project wil voortzetten?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Met het legaliseren van projecten wordt beoogd dat de activiteit zich (weer) in een legale situatie bevindt. Hier is niet altijd een vergunning voor nodig, bijvoorbeeld als de gehele activiteit in overeenstemming kan worden gebracht met de eerder vergunde situatie. De activiteit is dan wel legaal, maar de initiatiefnemer heeft dan geen nieuwe vergunning nodig. In de gevallen waar wél een vergunning vereist is (bijvoorbeeld intern of extern salderen), is het aan het bevoegd gezag, meestal gedeputeerde staten van de provincie, om te beoordelen of deze kan worden verstrekt.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 4</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u onderschrijven wat uw voorganger tijdens de plenaire behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Omgevingswet (maatwerkaanpak PAS-projecten) op de vraag van het lid Nicolaï (PvdD) heeft geantwoord, namelijk dat het legaliseren bestaat uit ervoor zorgen «(...) dat de situatie weer in een legale situatie zit (...). Ja, het doel is dat die mensen met rust en zonder over hun schouder te hoeven kijken gewoon hun bedrijf kunnen voortzetten (...)»?<noot id="ID-1262807-d40e456" type="voet"><noot.nr>13</noot.nr><noot.al>Handelingen I 2025/2026, nr. <extref doc="h-ek-20252026-16-4" soort="document" status="actief">16, item 4</extref>, pagina 30.</noot.al></noot></al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Het Programma Maatwerk PAS-melders biedt toekomstperspectief aan PAS-melders die al te lang in onzekerheid zitten. Het programma wil alle positief geverifieerde PAS-melders van een structurele oplossing voorzien, waarmee de activiteit zich (weer) in een legale situatie bevindt. Deze PAS-melders zullen dan niet meer geconfronteerd worden met handhavingsverzoeken. PAS-melders kunnen met de provincie en, indien gewenst, met begeleiding van een zaakbegeleider verkennen welke oplossing het beste bij hen past. Het uitgangspunt is dat de PAS-melder met de oplossing de bedrijfsvoering kan voortzetten.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 5</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat met de uitvoering van de in het programma opgenomen maatregelen waarop artikel 22.21 Omgevingswet betrekking heeft, gedoeld wordt op het legaliseren van de projecten?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Het programma heeft als doel om de gemelde PAS-projecten weer in een legale situatie te krijgen, waarin wordt voldaan aan wet- en regelgeving. Het programma biedt hier de mogelijke oplossingsrichtingen voor én de maatregelen waarmee deze oplossingen geïmplementeerd kunnen worden (bv. Via de RPMP 2024). PAS-melders kunnen samen met provincies en, indien gewenst, met ondersteuning van zaakbegeleiders verkennen welke oplossing het beste bij de bedrijfsspecifieke situatie past.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 6</nadruk>
              </al>
              <al>Uit de Concept opvolger legalisatieprogramma blijkt dat u van oordeel bent dat per 1 maart 2028 slechts «uitzicht op een legale situatie» behoeft te worden geboden.<noot id="ID-1262807-d40e485" type="voet"><noot.nr>14</noot.nr><noot.al>Concept opvolger legalisatieprogramma, pagina 4. Bijlage bij Kamerstukken I 2025/2026, <extref doc="kst-35334-CJ" soort="document" status="actief">35 334/36 755, CJ</extref>.</noot.al></noot></al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 6a</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u uitleggen hoe dat zich verdraagt met het bepaalde in het vierde lid van artikel 22.21 Omgevingswet?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Op grond van dit voorschrift dienen voor maart 2028 de benodigde maatregelen uit het programma voor het bieden van een oplossing aan alle PAS-melders zijn uitgevoerd. Naast het legaliseren via een vergunning op basis van vrijgemaakte stikstofruimte kunnen PAS-melders, indien gewenst, met ondersteuning van een zaakbegeleider, ook andere type oplossingen verkennen. PAS-melders die aangeven dat zij op stikstofruimte van de overheid willen wachten, zullen op een moment bericht krijgen of die ruimte ook daadwerkelijk binnen de termijn beschikbaar komt. Mocht dat niet het geval zijn, dan wordt hun ondersteuning geboden in de zoektocht naar een ander type oplossing. Provincies en PAS-melders hebben tot 1 maart 2028 de tijd om de oplossing in beeld te krijgen. De implementatie van de gekozen oplossingsrichting kan worden uitgevoerd nadat de benodigde maatregelen zijn getroffen; die is dus niet meegerekend bij de wettelijke termijn. De PAS-melder heeft dus ook zelf een rol bij de termijn waarbinnen er sprake zal zijn van een legale status en dus ook wanneer daar duidelijkheid over is.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 6b</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u aangeven op welke maatregelen om de projecten te legaliseren artikel 22.21 Omgevingswet betrekking heeft als dat niet de behandeling van een aanvraag voor een tot legalisering strekkende vergunning zou zijn?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Hoofdstuk 5 van het Programma Maatwerk PAS-melders beschrijft de manieren waarop Rijk en provincies PAS-melders ondersteunen om tot een structurele oplossing te komen. Naast de financiële regelingen om de verschillende oplossingen te bekostigen en het aanbod van Rijkszaakbegeleiding om de verschillende oplossingen te verkennen, wordt er aandacht besteed aan de bronmaatregelen die worden getroffen die bijdragen aan het aantonen van additionaliteit in het belang van het kunnen implementeren van de verschillende oplossingen binnen het programma. Daarnaast worden in de Kamerbrief <nadruk type="cur">Weer ruimte voor boer, natuur en bouw: maatregelpakket voor landbouw, natuur en stikstof</nadruk> van 26 juni de plannen gepresenteerd waarmee vergunningverlening in Nederland wordt losgetrokken. <noot id="ID-1262807-d40e517" type="voet"><noot.nr>15</noot.nr><noot.al>Kamerstuk <extref doc="kst-36800-XIV-87" soort="document" status="actief">36 800 XIV-87</extref></noot.al></noot></al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 7</nadruk>
              </al>
              <al>In de Concept opvolger legalisatieprogramma wordt een termijn van 31 december 2030 genoemd als uiterlijke termijn voor legalisering.<noot id="ID-1262807-d40e530" type="voet"><noot.nr>16</noot.nr><noot.al>Concept opvolger legalisatieprogramma, pagina 10. Bijlage bij Kamerstukken I 2025/2026, <extref doc="kst-35334-CJ" soort="document" status="actief">35 334/36 755, CJ</extref>.</noot.al></noot></al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 7a</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u aangeven uit welke wettelijk voorschrift volgt dat deze termijn kan worden gesteld?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Deze deadline komt voort uit de einddatum van de Regeling provinciale maatregelen PAS-melders (RPMP 2024). Alle provincies hebben een eenmalige verlenging aangevraagd om tot 31 december 2030 via deze regeling maatregelen te kunnen treffen. Op deze wijze loopt het programma gelijk met de mogelijke inzet van de maatregelen.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 7b</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u aangeven of, als het bevoegd gezag niet uiterlijk per 31 december 2030 «additionaliteit» zal kunnen aantonen, dan de legalisering door vergunningverlening niet kan plaatsvinden? Als dat het geval is, hoe verdraagt zich dat dan met de wettelijke plicht tot legaliseren?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Gelet op de insteek van het Programma Maatwerk PAS-melder is het niet mogelijk om deze vraag in algemene zin te beantwoorden. Het is namelijk afhankelijk van welke oplossing voor een PAS-melder vanuit diens perspectief wenselijk is en ook welke oplossing als mogelijk wordt gezien. Provincies en PAS-melders kunnen, indien gewenst, met ondersteuning van zaakbegeleiding verkennen welke oplossing het beste bij de bedrijfsspecifieke situatie past. Voor bepaalde oplossingen hoeft additionaliteit geen voorwaarde te zijn. Wanneer additionaliteit niet kan worden aangetoond en daarmee geen juridisch houdbare vergunning kan worden verleend, moet er worden gezocht naar een alternatieve oplossing.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 8</nadruk>
              </al>
              <al>In de Concept opvolger legalisatieprogramma staat dat het ook kan «zijn dat een PAS-melder ervoor kiest om deel te nemen aan een beëindigingsregeling of de PAS-activiteit te staken».<noot id="ID-1262807-d40e565" type="voet"><noot.nr>17</noot.nr><noot.al>Concept opvolger legalisatieprogramma, pagina 9. Bijlage bij Kamerstukken I 2025/2026, <extref doc="kst-35334-CJ" soort="document" status="actief">35 334/36 755, CJ</extref>.</noot.al></noot></al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 8a</nadruk>
              </al>
              <al>Als de PAS-melder daartoe niet kiest, maar vasthoudt aan de legaliseringsplicht, is de overheid dan juridisch vrij om van de aanvrager te verlangen dat deze voor de beëindiging van de bedrijfsactiviteiten kiest?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>De legaliseringsopdracht hoeft niet uitsluitend te worden ingevuld met een natuurvergunning voor de oorspronkelijke PAS-melding. Dat is niet de insteek van het Programma Maatwerk PAS-melder. Als er geen zicht is op depositieruimte en de PAS-melder geen ander type oplossingen verkend en blijft wachten op ruimte om diens volledige PAS-melding gelegaliseerd te krijgen, kan niet worden gegarandeerd dat het mogelijk blijft om handhaving af te houden.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 8b</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u aangeven of de PAS-melder kan verlangen, met een beroep op artikel 22.21 Omgevingswet, dat hij met voorrang een vergunning krijgt boven andere aanvragers van een vergunning die afhankelijk zijn van de stikstofruimte die voor verlening beschikbaar is?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Afgezien van depositieruimte die in een specifieke bank voor een bepaald doel is opgenomen, beschikt het bevoegd gezag niet over «depositieruimte» om daarmee te sturen op vergunningverlening. Het Rijk kan stikstofdepositieruimte opnemen in de SSRS-bank en heeft dat ook gedaan. De PAS-melders zijn, naast woningbouw en renovatie en veiligheidsprojecten van Rijkswegen, een van de doelen van de SSRS-bank. Daarmee wordt in feite voorrang gegeven aan PAS-melders. Ook sommige provincies hebben doelenbank voor PAS-melders. Vanuit het Rijk worden provincies ook gesubsidieerd om maatregelen te treffen, zoals vrijmaken van depositieruimte, om PAS-melders te legaliseren. Zoals eerder toegelicht zijn er echter verschillende redenen waarom vrijmaken van depositieruimte niet het meest effectief is gebleken om tot een oplossing te komen. Daarom wordt nu per PAS-melder gekeken wat voor die situatie de beste oplossing is.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 8c</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u een inschatting geven van de aard en de hoeveelheid van andere projecten die afhankelijk zijn van beschikbare stikstofruimte dan die van PAS-melders, welke niet voor vergunning in aanmerking komen als gevolg van de legaliseringsverplichting die voortvloeit uit artikel 22.21 Omgevingswet?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Een dergelijk overzicht wordt door het Rijk niet bijgehouden. In algemene zin kan worden geconstateerd dat vergunningverlening in grote delen van Nederland stilligt. In de Kamerbrief <nadruk type="cur">Weer ruimte voor boer, natuur en bouw: maatregelpakket voor landbouw, natuur en stikstof</nadruk> van 26 juni worden de plannen gepresenteerd waarmee vergunningverlening in Nederland wordt losgetrokken.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 9</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u toezeggen dat PAS-melders die bij bedrijfsbeëindiging een beroep doen op nadeelcompensatie of schadevergoeding wegens onrechtmatig overheidshandelen, op eenzelfde wijze en met toepassing van dezelfde juridische regels en criteria worden behandeld als die welke in andere gevallen van nadeelcompensatie of schadevergoeding wegens onrechtmatig overheidshandelen worden gehanteerd?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Voor het beoordelen of er sprake is van een verplichting tot schadevergoeding door de overheid hanteert de Commissie schadevergoeding PAS-melders het geldende aansprakelijkheids- en schadevergoedingsrecht bij de beoordeling van schadeverzoeken.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 10</nadruk>
              </al>
              <al>In de Concept opvolger legalisatieprogramma wordt gesproken over een mogelijke beëindigingsregeling of afhandeling door de Commissie Schadevergoeding PAS-melders.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 10a</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat als de PAS-melders niet vrijgesteld waren geweest van de vergunningplicht, er een reële kans bestond dat aan hen geen vergunning had kunnen worden verleend voor de activiteiten waarop de melding betrekking had?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>Dat is niet in algemene zin te zeggen. Tijdens het PAS gold namelijk een andere referentie. Daardoor zijn er ook PAS-meldingen gedaan voor activiteiten die bij afwezigheid van het PAS met intern salderen hadden kunnen worden uitgevoerd. Maar er zijn ook PAS-melders die op dat moment eerst mitigerende maatregelen hadden moeten treffen voordat ze een vergunning hadden kunnen krijgen.</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>
                <nadruk type="vet">Vraag 10b</nadruk>
              </al>
              <al>Kunt u bevestigen dat een PAS-melder die niet kan aantonen dat hem vergunning had moeten worden verleend wanneer hij indertijd een vergunningaanvraag had gedaan, in het algemeen geen aanspraak op schadevergoeding of nadeelcompensatie kan maken indien hij op het moment van bedrijfsbeëindiging wegens de onmogelijkheid tot legalisering zijn investeringen al heeft terugverdiend?</al>
            </al-groep>
            <al-groep>
              <al>Antwoord</al>
              <al>In een civiele procedure door een PAS-melder is door het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch bevestigd dat het onverbindend verklaren van de PAS-regelgeving door de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State ook tot gevolg heeft dat op grond van artikel 6:162 BW de Staat wordt verplicht tot betaling van schadevergoeding, mits aan de overige voorwaarden voor aansprakelijkheid op grond van onrechtmatige daad is voldaan.<noot id="ID-1262807-d40e644" type="voet"><noot.nr>18</noot.nr><noot.al>Gerechtshof ’s-Hertogenbosch 17 februari 2026, ECLI:NL:GHSHE:2026:364.</noot.al></noot> Dat betekent dat ook een vergelijking zal moeten worden gemaakt van de situatie zoals die nu is, en zoals die zou zijn geweest zonder de PAS-regelgeving. Zoals uit het arrest van het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch ook blijkt, kan het bijvoorbeeld zo zijn dat er sprake is van investeringsschade. De Commissie schadevergoeding PAS-melders heeft daarnaast ook meermaals geconstateerd dat bepaalde advieskosten kunnen worden gezien als schade die vergoed dient te worden door de Staat. Het hangt af van het concrete geval of er sprake is van schade is die vergoed dient te worden.</al>
            </al-groep>
          </tekst>
        </vrije-tekst>
      </algemeen>
    </stuk>
  </kamerstuk>
</officiele-publicatie>