Vergaderjaar 2020-2021
Eerste Kamer der Staten-Generaal
1
Kamerstukken
34 430

Staatscommissie Parlementair Stelsel
AB

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 30 april 2021
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat / Algemene Zaken en Huis van de Koning
1
Samenstelling:
Kox (SP), vac. (PvdD), Ganzevoort (GL), De Boer (GL), Van Hattem (PVV), Pijlman (D66), Rombouts (CDA), Schalk (SGP), Koole (PvdA). Klip-Martin (VVD), Baay-Timmerman (50PLUS), Bezaan (VVD), Van der Burg (VVD), Crone (PvdA), Dittrich (D66) (voorzitter), Doornhof (CDA), Frentrop (FVD), Meijer (VVD), Nicolaï (PvdD) (ondervoorzitter), Rietkerk (CDA), Rosenmöller (GL), De Vries (Fractie-Otten), Keunen (VVD), Van der Linden (Fractie-Nanninga), Van Pareren (Fractie-Nanninga), Raven (OSF), Talsma (CU)
heeft kennisgenomen van de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties waarbij zij een afschrift aanbiedt van een brief aan de Tweede Kamer over Democratie en Jongeren, samen met het rapport «Bondgenoten in de democratie; Jongeren en bestuurders bouwen samen» van de Number 5 Foundation (34 430, Z).
Naar aanleiding hiervan heeft de commissie, met uitzondering van de leden van de fracties van PVV en FVD, de Minister op 2 april 2021 enkele vragen gesteld.
De Minister heeft op 29 april 2021 gereageerd.
De commissie brengt bijgaand verslag uit van het gevoerde schriftelijk overleg.
De griffier van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat / Algemene Zaken en Huis van de Koning,
Bergman

BRIEF VAN DE VOORZITTER VAN DE VASTE COMMISSIE VOOR BINNENLANDSE ZAKEN EN DE HOGE COLLEGES VAN STAAT/ALGEMENE ZAKEN EN HUIS VAN DE KONING
Aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Den Haag, 2 april 2021
De commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat / Algemene Zaken en Huis van de Koning heeft kennisgenomen van uw brief waarbij u een afschrift aanbiedt van een brief aan de Tweede Kamer over Democratie en Jongeren, samen met het rapport «Bondgenoten in de democratie; Jongeren en bestuurders bouwen samen» van de Number 5 Foundation (34 430, Z). De commissie, met uitzondering van de leden van de fracties van PVV en FVD, wenst graag enkele vragen te stellen.
De commissie heeft kennisgenomen van de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties over Democratie en Jongeren. Zij ondersteunt het initiatief van de Minister om met de Number 5 Foundation te bouwen aan een brede beweging om verschillende initiatieven voor jongereninspraak te versterken en te verbinden. Het is belangrijk dat jongeren goed vertegenwoordigd zijn en zich gehoord voelen in het besluitvormingsproces. De commissie heeft nog enkele vragen.
Staatscommissie parlementair stelsel (commissie-Remkes)
De staatscommissie parlementair stelsel deed een aantal aanbevelingen in het rapport «Lage drempels, hoge dijken»
2
Eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel, «Lage drempels, hoge dijken», 13 december 2018, https://www.staatscommissieparlementairstelsel.nl/documenten/rapporten/samenvattingen/12/13/eindrapport.
ten aanzien van jongerenparticipatie. Een belangrijke aanbeveling was het aanstellen van specifieke burgerfora om groepen te betrekken die nu niet goed vertegenwoordigd zijn, waaronder jongeren. Kunt u aangeven of dit voorstel is besproken met de Number 5 Foundation en ziet zij mogelijkheden om dit instrument in te zetten, zodat jongeren zich beter vertegenwoordigd zullen voelen?
Daarnaast vraagt de commissie of de Minister bekend is met het lokale initiatief De Coöperatieve Wijkraad. Dit is een wijkraad waar leden van de wijk op basis van loting worden betrokken bij de beslissingen in de wijk. Daarnaast kan de Wijkraad een beroep op een wijkpanel doen, die tevens is gekozen door middel van loting.
Dit is het initiatief van Wieke Paulusma en heeft in 2019 de Europese Prijs voor politieke vernieuwing gekregen. Ziet u mogelijkheden om dit initiatief wijder te verspreiden en in te zetten als instrument bij processen waar het jongerenperspectief niet mag ontbreken?
Ook heeft de staatscommissie geadviseerd dat de drempel voor jongeren om te gaan stemmen te hoog is. De staatscommissie adviseerde het inzetten van extra stemlokalen op plekken die makkelijk toegankelijk zijn. Bijvoorbeeld op mbo-scholen, middelbare scholen en hbo-scholen. Dit zou de drempel voor first time voters verlagen en ze uiteindelijk motiveren om een volgende keer ook te gaan stemmen. Kunt u aangeven of u dit heeft geïmplementeerd en zo ja, kunt u aangeven of dit effect al kwantificeerbaar is?
Tot slot heeft de staatscommissie geadviseerd om het early voting te introduceren om de drempel om te gaan stemmen te verlagen. Door de COVID-19-crisis heeft u besloten om early voting mogelijk te maken. De commissie vindt dit een verstandig besluit; mensen moeten zich veilig voelen in het stemlokaal. Kijkt u in de evaluatie ook of de mogelijkheid tot early voting effect heeft gehad op jongeren?
Het rapport van de Number 5 Foundation
De commissie heeft ook nog enkele vragen over het rapport van de Number 5 Foundation. Een belangrijke conclusie van het rapport gaat over het verschil in beleving van de democratie tussen bestuurders en jongeren. Jongeren voelen zich niet gehoord en bestuurders hebben het idee dat jongeren geen interesse hebben in de politiek. Beide percepties blijken onjuist. Om deze kloof te dichten doet de Number 5 Foundation verschillende aanbevelingen. U reageert hier vervolgens op met een aantal experimenten. De commissie mist een reflectie van de bestuurders op hun eigen rol. Bestuurders zouden vanuit hun rol het perspectief van de jongeren beter kunnen integreren, bijvoorbeeld in beleid. Hierbij kan gedacht worden aan het doen van een generatietoets bij nieuw beleid. Hoe kijkt u aan tegen dit instrument?
De initiatieven en pilots die u in uw brief noemt zijn kleinschalig. Welke route en welk tijdpad ziet u voor zich voor het monitoren en opschalen, zodat er daadwerkelijk voor jongeren effectieve en substantiële instrumenten ontstaan om meer betrokken te raken bij politiek en democratische besluitvorming?
De COVID-19-crisis
Een ander punt dat naar voren komt uit het onderzoek is dat jongeren vinden dat de politiek te weinig rekening houdt met hun belangen. Daarnaast vinden zij dat hun betrokkenheid onvoldoende van de grond komt, omdat bestuurders denken dat ze altijd gelijk hebben. Huns inziens is er sprake van een generatiekloof. Deze kloof is nu tijdens de COVID-19-pandemie nog zichtbaarder. EenVandaag publiceerde op 6 juni 2020 het artikel Helft jongeren voelt zich niet gehoord over corona-aanpak: «Oudere generaties nemen de besluiten, wij draaien op voor de rekening».
3
EenVandaag Helft jongeren voelt zich niet gehoord over corona-aanpak: «Oudere generaties nemen de besluiten, wij draaien op voor de rekening», 6 juni 2020, https://eenvandaag.avrotros.nl/panels/opiniepanel/alle-uitslagen/item/helft-jongeren-voelt-zich-niet-gehoord-over-corona-aanpak-oudere-generaties-nemen-de-besluiten-wi/
Dit terwijl jongeren extra hard worden geraakt in deze crisis (sluiting van scholen, burn-outklachten, verlies van bijbanen). De commissie vindt het belangrijk dat ook nu de stem van de jongeren wordt meegenomen. Kunt u hierop reflecteren en aangeven hoe het kabinet het perspectief van jongeren meeweegt in het coronabeleid? En ook welke verdere mogelijkheden u nog ziet?
De commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat / Algemene Zaken en Huis van de Koning ziet met belangstelling uit naar uw reactie en ontvangt deze graag binnen vier weken na dagtekening van deze brief.
Voorzitter van de commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat / Algemene Zaken en Huis van de Koning,
B.O.
Dittrich
BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 april 2021
De commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat / Algemene Zaken en Huis van de Koning heeft op 2 april 2021 vragen gesteld over de brief van 12 maart jl. over Democratie en Jongeren, samen met het rapport «Bondgenoten in de democratie; Jongeren en bestuurders bouwen samen» van de Number 5 Foundation.
4
Kenmerk 168688.01U.
Ik waardeer de door de commissie geuite steun voor mijn initiatief om een brede beweging rondom jongereninspraak te bouwen en heb met interesse kennisgenomen van de vragen.
Hierbij stuur ik u de antwoorden op deze vragen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H.
Ollongren
1. De staatscommissie parlementair stelsel deed een aantal aanbevelingen in het rapport «Lage drempels, hoge dijken»
5
Eindrapport van de Staatscommissie parlementair stelsel, «Lage drempels, hoge dijken», 13 december 2018, https://www.staatscommissieparlementairstelsel.nl/documenten/rapporten/samenvattingen/12/13/eindrapport.
ten aanzien van jongerenparticipatie. Een belangrijke aanbeveling was het aanstellen van specifieke burgerfora om groepen te betrekken die nu niet goed vertegenwoordigd zijn, waaronder jongeren. Kunt u aangeven of dit voorstel is besproken met de Number 5 Foundation en ziet zij mogelijkheden om dit instrument in te zetten, zodat jongeren zich beter vertegenwoordigd zullen voelen?
De Number 5 Foundation benadrukt in haar aanbevelingen het belang van het bottom-up tot stand brengen van nieuwe vormen van jongereninspraak waarbij de wensen en behoeften van jongeren centraal staan. Met deze aanpak zijn initiatieven en wensen van jongeren rondom participatie in kaart gebracht.
In aanbeveling 2 van het rapport van de Number 5 Foundation is ook specifiek aandacht voor de eigen initiatieven en regie van jongeren. Mijn ministerie gaat dan ook primair aan de slag met initiatieven die jongeren zelf opperen. Burgerfora zijn aan de orde gekomen, maar bleek geen prioriteit vanuit de diverse groep jongeren. Daarom heeft Number 5 Foundation dit niet meegenomen in haar rapport.
Zoals de Staatscommissie parlementair stelsel ook aangaf, zijn burgerfora een nuttige aanvulling op de representatieve democratie. Onder de juiste randvoorwaarden kunnen gelote burgerfora een goed middel zijn om representatieve groepen mensen te betrekken bij besluitvorming, ook mensen die anders minder vaak aan bod komen. Ik verwijs u graag naar de Kamerbrief over versterking en vernieuwing lokale democratie van 22 maart jongstleden.
6
Kamerstukken II 2020–2021, 35 570-VII, nr. 95.
Deze brief is in afschrift aan uw Kamer gestuurd. Hierin ga ik in op mijn visie op participatie. Daarin zet ik uiteen welke elementen van belang zijn bij participatie. In de bijlage bij deze Kamerbrief vindt u een verkenning naar de mogelijkheden en randvoorwaarden van burgerfora.
2. Daarnaast vraagt de commissie of de Minister bekend is met het lokale initiatief De Coöperatieve Wijkraad. Dit is een wijkraad waar leden van de wijk op basis van loting worden betrokken bij de beslissingen in de wijk. Daarnaast kan de Wijkraad een beroep op een wijkpanel doen, die tevens is gekozen door middel van loting.
Dit is het initiatief van Wieke Paulusma en heeft in 2019 de Europese Prijs voor politieke vernieuwing gekregen. Ziet u mogelijkheden om dit initiatief wijder te verspreiden en in te zetten als instrument bij processen waar het jongerenperspectief niet mag ontbreken?
Ik ben bekend met de Groningse Coöperatieve wijkraad. Dit aansprekende voorbeeld heb ik meerdere malen landelijk onder de aandacht gebracht, bijvoorbeeld met de videoserie «Thorbecke 2024». Hierin bracht het programma Democratie in Actie democratische innovaties onder de aandacht. De komende tijd ga ik lokale overheden ondersteunen bij burgerfora (niet specifiek voor jongeren) door kennisdeling en uitwisseling van lokale praktijken te organiseren. Hierbij ga ik onder andere het genoemde Groningse voorbeeld verspreiden. Bovendien ben ik momenteel in gesprek met verschillende gemeenten over het vormgeven van jongereninspraak-pilots op lokaal niveau.
Een vorm zoals de Coöperatieve wijkraad kan de directe betrokkenheid van jongeren stimuleren. De randvoorwaarden om specifieke groepen, zoals jongeren, te laten deelnement, zullen daarbij op orde moeten zijn.
3. Ook heeft de staatscommissie geadviseerd dat de drempel voor jongeren om te gaan stemmen te hoog is. De staatscommissie adviseerde het inzetten van extra stemlokalen op plekken die makkelijk toegankelijk zijn. Bijvoorbeeld op mbo-scholen, middelbare scholen en hbo-scholen. Dit zou de drempel voor first time voters verlagen en ze uiteindelijk motiveren om een volgende keer ook te gaan stemmen. Kunt u aangeven of u dit heeft geïmplementeerd en zo ja, kunt u aangeven of dit effect al kwantificeerbaar is?
Het is essentieel dat zoveel mogelijk kiezers hun stem uitbrengen, dus ook jongeren. In de opkomstcampagne in aanloop naar de verkiezingen is het bereik van de (online) middelen specifiek gericht op jongeren en first-time-voters. Zo heeft het Ministerie van BZK bijvoorbeeld een subsidie gegeven aan «De Kiesmannen» om een tour langs verschillende mbo's in Nederland te maken en daar verkiezingsshows te geven. Daarnaast is er extra communicatie-inzet gepleegd, in samenwerking met jongeren, om jongeren te motiveren om te gaan stemmen bij deze Tweede Kamerverkiezing. Ook is er een voorbeeldbrief/flyer beschikbaar gesteld die gemeentes naar first-time-voters in hun gemeente konden sturen om het stemrecht extra onder de aandacht te brengen bij deze groep en hen op te roepen hier gebruik van te maken. Ook ProDemos heeft verschillende activiteiten ontplooid om jongeren te bereiken, waaronder magazines en gastlessen voor mbo en middelbare scholen.
Het Ministerie van BZK heeft in het kader van de opkomstbevordering en het onder de aandacht brengen van de verkiezing bij jongeren nauw samengewerkt met diverse organisaties, onder andere wat betreft de inzet van jongeren als stembureaulid. Uit de eerste resultaten van de evaluatie van de wervingscampagne stembureauleden blijkt in algemene zin dat een groot deel van de jongeren (18–24 jaar) positief staat tegen het kunnen bijdragen aan de democratie als stembureaulid.
Ook is samengewerkt met de MBO Raad, VNG en NVVB, om de inzet van mbo-jongeren te stimuleren bij de voorbereiding en organisatie van de verkiezing.
Ten behoeve van opkomstbevordering zijn een aantal jongeren(raden) die verenigd zijn in het initiatief #KenJeStem door het Ministerie van BZK ondersteund. Dit is gedaan door het beschikbaar stellen van campagnemateriaal, zoals de 1,5 meter rode potloden en door het versterken van jongerenberichtgeving over de verkiezing via sociale mediakanalen.
Daarnaast zijn scholen en onderwijsinstellingen opgeroepen om zich beschikbaar te stellen als stembureaulocatie, om de drempel om te gaan stemmen zo laag mogelijk te maken.
Het effect van elk van de initiatieven is moeilijk te kwantificeren. Wel constateer ik dat uit de exitpoll van onderzoeksbureau Ipsos in opdracht van de NOS op 17 maart blijkt dat bij deze verkiezing de opkomst in de leeftijdsgroep 18 tot 24 jaar is gestegen van 67 procent in 2017 naar 80 procent in 2021.
4. Tot slot heeft de staatscommissie geadviseerd om het early voting te introduceren om de drempel om te gaan stemmen te verlagen. Door de COVID-19-crisis heeft u besloten om early voting mogelijk te maken. De commissie vindt dit een verstandig besluit; mensen moeten zich veilig voelen in het stemlokaal. Kijkt u in de evaluatie ook of de mogelijkheid tot early voting effect heeft gehad op jongeren?
Het vervroegd stemmen is specifiek vanwege de coronasituatie geïntroduceerd om vooral kiezers die als gevolg van het coronavirus tot de risicogroep behoren aanvullende mogelijkheden te geven om hun stem uit te brengen. Deze maatregel betrof dus niet direct de categorie jongeren, behalve jongeren die tot de kwetsbare groepen gerekend werden. In de evaluatie wordt daarom niet specifiek gekeken naar het effect op jongeren m.b.t. vervroegd stemmen.
5. De commissie heeft ook nog enkele vragen over het rapport van de Number 5 Foundation. Een belangrijke conclusie van het rapport gaat over het verschil in beleving van de democratie tussen bestuurders en jongeren. Jongeren voelen zich niet gehoord en bestuurders hebben het idee dat jongeren geen interesse hebben in de politiek. Beide percepties blijken onjuist. Om deze kloof te dichten doet de Number 5 Foundation verschillende aanbevelingen. U reageert hier vervolgens op met een aantal experimenten. De commissie mist een reflectie van de bestuurders op hun eigen rol. Bestuurders zouden vanuit hun rol het perspectief van de jongeren beter kunnen integreren, bijvoorbeeld in beleid. Hierbij kan gedacht worden aan het doen van een generatietoets bij nieuw beleid. Hoe kijkt u aan tegen dit instrument?
U signaleert terecht dat er sprake is van verschillende percepties bij jongeren en bestuurders over de democratie. Dat blijkt ook uit het onderzoek van I&O Research «Wat verwachten jongeren van de democratie? En begrijpen jongeren en bestuurders elkaar?». U noemt hierbij de generatietoets als mogelijke oplossing. Vanwege de oproep van o.a. het SER-jongerenplatform en de motie Segers/Jetten
1
Kamerstukken II 2019–2020, 35 300, nr. 24.
geeft het Ministerie van BZK de generatietoets vorm, in afstemming met de Planbureaus en de initiatiefnemers, vertegenwoordigers van de verschillende jongerenplatforms en de Raad van State. Het uiteindelijke doel van de generatietoets bestaat voor de initiatiefnemers uit het tijdig in het besluitvormingsproces beschikbaar maken van objectieve, beleidsrelevante kennis. Het resultaat van de generatietoets wordt deze zomer opgeleverd.
Om het wederzijds begrip tussen jongeren en bestuurders te vergroten is o.a. een open en transparante houding van bestuurders essentieel. Dit uitgangspunt is onderdeel van de pilots jongerenparticipatie waar gemeenten bij zijn betrokken. In deze pilots wordt o.a. ingezet op het verbreden van het perspectief van de bestuurders, door hen bewust te maken van de noodzaak voor echte gelijkwaardige samenwerking met jongeren.
6. De initiatieven en pilots die u in uw brief noemt zijn kleinschalig. Welke route en welk tijdpad ziet u voor zich voor het monitoren en opschalen, zodat er daadwerkelijk voor jongeren effectieve en substantiële instrumenten ontstaan om meer betrokken te raken bij politiek en democratische besluitvorming?
Momenteel bevinden de pilots zich in de uitvoerende fase. Het streven is om deze aan het eind van de zomer af te ronden, waarna ze geanalyseerd zullen worden. Hierbij willen we leerervaringen en belangrijke lessen verzamelen om jongereninitiatieven succesvoller te maken. Van een aantal jongereninitiatieven is in ieder geval bekend dat ze een vervolg zullen krijgen na de pilotfase, zoals bijvoorbeeld de Jongerenmilieuraad.
8
Jongerenmilieuraad.nl.
De pilots betreffen echter inspraakinitiatieven van jongeren(vertegenwoordigers) en overheidsorganisaties uit het hele land, op lokaal, landelijk en digitaal niveau. De verdere uitwerking en bestendiging van deze initiatieven op de langere termijn betreft dan ook maatwerk, waarover het gesprek zal worden aangegaan met de verschillende medebestuurders.
Daarnaast blijf ik de urgentie aanjagen bij mijn collega’s in het kabinet. Ik zet mij ook maximaal in om te zorgen dat de resultaten van deze pilots worden overgedragen aan het volgende kabinet voor verdere bestendiging. Gegeven het huidige maatschappelijk debat, het appel dat de afgelopen tijd op jongeren is gedaan, en de investeringen in het verbeteren van de positie van jongeren die tijdens deze kabinetsperiode zijn gedaan, zou het onlogisch zijn om hier mee te stoppen. Het is immers juist heel belangrijk om aan jongeren te laten zien dat er op structurele wijze vervolg wordt gegeven aan de input die zij leveren.
7. Een ander punt dat naar voren komt uit het onderzoek is dat jongeren vinden dat de politiek te weinig rekening houdt met hun belangen. Daarnaast vinden zij dat hun betrokkenheid onvoldoende van de grond komt, omdat bestuurders denken dat ze altijd gelijk hebben. Huns inziens is er sprake van een generatiekloof. Deze kloof is nu tijdens de COVID-19-pandemie nog zichtbaarder. EenVandaag publiceerde op 6 juni 2020 het artikel «Helft jongeren voelt zich niet gehoord over corona-aanpak: «Oudere generaties nemen de besluiten, wij draaien op voor de rekening».»
9
EenVandaag Helft jongeren voelt zich niet gehoord over corona-aanpak: «Oudere generaties nemen de besluiten, wij draaien op voor de rekening», 6 juni 2020, https://eenvandaag.avrotros.nl/panels/opiniepanel/alle-uitslagen/item/helft-jongeren-voelt-zich-niet-gehoord-over-corona-aanpak-oudere-generaties-nemen-de-besluiten-wi/.
Dit terwijl jongeren extra hard worden geraakt in deze crisis (sluiting van scholen, burn-outklachten, verlies van bijbanen). De commissie vindt het belangrijk dat ook nu de stem van de jongeren wordt meegenomen. Kunt u hierop reflecteren en aangeven hoe het kabinet het perspectief van jongeren meeweegt in het coronabeleid? En ook welke verdere mogelijkheden u nog ziet?
Problemen van jongeren worden versterkt door de coronacrisis. Het is daarom van groot belang om jongeren te laten meepraten over beleid ten aanzien van hun problematiek. Alle leden van het kabinet hebben in de afgelopen maanden regelmatig gesprekken gevoerd met jongeren om meer gevoel te krijgen bij hun belevingen en ideeën over de impact van de coronacrisis op uiteenlopende beleidsonderwerpen. Tijdens de afgelopen zomer is bijvoorbeeld over een aantal thema’s zoals de arbeidsmarkt, wonen en jongerenparticipatie gesproken met jongerenvertegenwoordigers tijdens verschillende Catshuissessies. Een groep jongeren heeft geadviseerd over het vormgeven van de coronacampagnes en ik heb zelf bijna wekelijks videobelgesprekken gevoerd met jongeren met diverse achtergronden over hun welzijn, ideeën en initiatieven. Daarbij is steeds gekeken hoe dit betrokken kan worden bij beleid en hoe maatschappelijke initiatieven van jongeren versterkt kunnen worden.
Momenteel wordt in opdracht van het kabinet gewerkt aan een gezamenlijke vervolgaanpak voor jeugd en corona. Het doel van dit traject is het mitigeren van de nadelige effecten van corona-maatregelen voor de jeugd. Uiterlijk 1 juni a.s. volgt in dit kader een brief aan de Tweede Kamer die ingaat op het advies En nu.... daden» van de Jongeren Denktank Corona. Met de reactie zal tevens invulling worden gegeven aan een motie van de Tweede Kamer die de regering verzocht om – in overleg met jongeren, deskundigen, zorgverleners, wethouders jeugd en gemeenten – voor 1 juni een Deltaplan Jeugd aan de Kamer te zenden.