Kamerstuk

Datum publicatieOrganisatieVergaderjaarDossier- en ondernummer
Tweede Kamer der Staten-Generaal1999-200026800 nr. 1;2

26 800
Miljoenennota

nr. 1-2
NOTA OVER DE TOESTAND VAN 'S RIJKS FINANCIËN

Aangeboden 21 september 1999

Tekstgedeelte van de Miljoenennota 2000

VOORWOORD

De Nederlandse economie ontwikkelt zich gunstig. De werkgelegenheid neemt toe. Het aantal mensen dat afhankelijk is van een uitkering daalt. De overheidsfinanciën worden steeds gezonder en het kabinet ligt goed op koers met de voorgenomen investeringen in de kwaliteit van de samenleving. De overgang naar het nieuwe millennium kan daarom met gepast vertrouwen tegemoet worden gezien.

De afgelopen twaalf maanden geven een treffende illustratie van de betrekkelijkheid van conjunctuurprognoses en daarmee samenhangende politieke stemmingsbeelden.

Na het optimisme bij het debat over de regeringsverklaring – waar de aanwending van mogelijke meevallers een dominant thema was – volgde al spoedig een kentering. Neergaande ontwikkelingen in Azië, Rusland en Latijns-Amerika leidden ook tot lagere groeiverwachtingen voor de Nederlandse economie. Onvoorziene wateroverlast en toenemende asielzoekersinstroom daarbij gevoegd, gaven een betekenende verslechtering van de budgettaire vooruitzichten.

Het trendmatige begrotingsbeleid, met een strikte scheiding tussen inkomsten en uitgaven en vaste regels over de aanwending van mee- en tegenvallers, bewees vrijwel direct zijn schokbestendige diensten. In het donkere voorjaar konden de beleidsbijstellingen beperkt blijven alsook in de zomer toen de lucht weer leek op te klaren. Het is te hopen dat de waardering daarvoor ook wordt opgebracht als jubelende verwachtingen de kop op steken, die ook weer snel door nieuwe feiten en inzichten kunnen worden achterhaald.

Gerrit Zalm

INHOUDSOPGAVE

1Hoofdlijnen van het beleid7
1.1Inleiding7
1.2Recente economische ontwikkelingen7
1.3De invloed van trends8
1.4Investeren in kwaliteit9
1.5Het budgettaire en fiscale beleid12
1.6Slot14
2Economische ontwikkelingen en uitdagingen15
2.1Inleiding15
2.2De uitgangspositie van de Nederlandse economie16
2.3Veranderingen in de economische en sociale omgeving19
2.4Prioriteiten voor het financieel-economisch beleid30
3Versterking van economische en sociale veerkracht32
3.1Inleiding32
3.2Onderwijs33
3.3Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt37
3.4Zorg41
3.5Infrastructuur en Milieu43
3.6Belastingherziening47
4Budgettair beleid52
4.1Inleiding52
4.2Ombuigingen en intensiveringen Regeerakkoord52
4.3De ontwikkeling van de uitgaven in 1999–200256
4.4Lasten- en inkomstenontwikkeling64
4.5De ontwikkeling van het EMU-tekort en de EMU-schuld67
5Financieel management: transparante resultaten72
5.1Inleiding72
5.2Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording72
5.3Betere besluiten en prikkels door prestatiegegevens74
5.4Transparantie, resultaatgerichte aansturing en bedrijfsvoering van overheidsorganisaties77
5.5Beleid ten aanzien van diensten die een baten-lastenstelsel voeren78
 Lijst van gebruikte termen en hun betekenis80
 Bijlagen bij de Miljoenennota 200091
1Budgettaire kerngegevens93
2De uitgaven en niet-belastingontvangsten 1997–200394
2.1Uitgaven begrotingen94
2.2Niet-belastingontvangsten begrotingen96
2.3Rijksbegroting in enge zin98
2.4Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt100
2.5Zorg102
2.6De agentschappen104
3De belasting- en premieontvangsten en de ijklatten voor de inkomsten107
3.1De belastingramingen voor 1999 en 2000107
3.2De belastingontvangsten in 1999108
3.3De invloed van maatregelen op de belastingontvangsten 2000109
3.4De belastingontvangsten in 2000111
3.5Meerjarige belastingramingen113
3.6De premieontvangsten in 2000113
3.7Toetsing overheidsinkomsten aan de inkomstenijklatten113
4Belastinguitgaven115
4.1Inleiding115
4.2Overzicht van belastinguitgaven115
4.3Ontwikkeling tussen 1998 en 1999118
4.4Wijzigingen in de regelgeving na 1 januari 1999118
4.5Een ijklijn voor belastinguitgaven119
4.6Korte toelichting op de verschillende belastinguitgaven121
5Horizontale toelichting 1999–2004131
6Verticale toelichting 1998–2004163
7Interdepartementale beleidsonderzoeken220
7.1Politieke besluitvorming voorgaande ronden220
7.2Stand van zaken implementatie bedrijfsvoeringsonderzoeken uit de ronde 1997/1998223
8Financiën decentrale overheden224
8.1Inkomstenbronnen van provincies en gemeenten224
8.2Ontwikkelingen in het lokale belastinggebied230
8.3De kapitaaluitgaven van de decentrale overheden231
9Nederland en de financiën van de Europese Unie234
9.1De Financiële Vooruitzichten 2000–2006234
9.2Financieel beheer, controle en fraudebestrijding237
9.3De EU-begrotingen 1998–2000238
9.4De Nederlandse afdrachten en ontvangsten op de Rijksbegroting240
9.5De Nederlandse nettopositie243
10EMU-saldo, EMU-schuld, sociale fondsen en financieringsbehoefte245
11Staatsbalans en economische categorieën248
11.1Inleiding248
11.2Staatsbalans per 31 december 1998248
11.3Rijksbegroting naar economische categorieën259
12Beleidscoördinatie in de Europese Unie261
12.1Inleiding261
12.2Ervaringen met het Stabiliteits- en groeipact261
12.3Beleidscoördinatie in de E(M)U264
13Verschuiving en vergroening voor de jaren 2000 en 2001266
13.1Inleiding266
13.2Verdere invulling en verhoging regulerende energiebelasting266
13.3Water272
13.4Invulling 700 miljoen «andere milieubelastingen»273
13.5Terugsluizing tweede en derde tranche278
13.6Positieve prikkels281
13.7Vergroening autobelastingen283
 Trefwoordenregister289
 Lijst van gebruikte afkortingen295

1 HOOFDLIJNEN VAN HET BELEID

1.1 Inleiding

De Nederlandse economie staat er in vergelijking met een aantal jaren geleden een stuk beter voor. De werkgelegenheid is sterk gestegen en het aantal mensen dat afhankelijk is van een uitkering is teruggedrongen. Dit hangt nauw samen met het beleid van lastenverlichting in combinatie met loonmatiging, en aanpassingen van het socialezekerheidsstelsel en de arbeidsmarkt. Tegelijk zijn de overheidsfinanciën duidelijk verbeterd, de investeringen van de overheid verhoogd en is de flexibiliteit van de economie vergroot. De solvabiliteitspositie van het bedrijfsleven is gunstig. Het verder versterken van de Nederlandse economie vergt ook in de komende jaren een voortdurende inspanning van de overheid. Naast het oplossen van nog resterende problemen zal nadrukkelijker moeten worden geanticipeerd op nieuwe ontwikkelingen en uitdagingen die in de nieuwe eeuw op ons afkomen, onder andere door de deelname van Nederland aan de Economische en Monetaire Unie (EMU). Ook moet de economie om kunnen gaan met onverwachte ontwikkelingen die zich onvermijdelijk zullen voordoen. Economische schokken van buitenaf moeten zodanig worden opgevangen dat deze niet direct gepaard gaan met een sterk oplopende werkloosheid, overheidstekorten of een verminderde sociale cohesie.

Hoeksteen voor een economisch en sociaal veerkrachtige economie is het aan het werk krijgen en aan het werk houden van mensen. Niet iedereen heeft geprofiteerd van de sterke banengroei van de afgelopen jaren. Meer dan in het verleden zal het arbeidsmarktbeleid worden toegesneden op het individu. Het werken aan een sterke sociale en economische infrastructuur betekent echter meer. Het betekent ook een leven lang leren, toegankelijke zorg en veiligheid op straat.

1.2 Recente economische ontwikkelingen

Na een aantal jaren met relatief hoge groeicijfers wordt nu een meer trendmatig tempo van de economische groei in Nederland verwacht. Negatieve effecten op de buitenlandse handel als gevolg van de financiële crisis in opkomende markten en het daaropvolgende afnemende vertrouwen van ondernemers in toekomstige economische ontwikkelingen hebben ook de economieën in de westerse industrielanden beïnvloed. De Europese economie heeft daardoor eind vorig jaar en begin dit jaar te maken gekregen met een groeivertraging, maar vertoont inmiddels duidelijke signalen van herstel. In Nederland hebben de binnenlandse bestedingen goed tegenwicht kunnen bieden aan de zwakke vraag uit het buitenland. De groei van de consumptieve bestedingen loopt, na de uitzonderlijk krachtige toename in 1998, in 1999 slechts licht terug. Het relatief grote consumentenvertrouwen, mede gebaseerd op een toename van de baanzekerheid van mensen, speelt een rol bij de verklaring van de consumptiestijging. Verder draagt de vermogenstoename, met name als gevolg van de stijgende huizenprijzen, bij aan de consumptiegroei. In termen van economische groei springt Nederland er in vergelijking met andere Europese landen goed uit. Dit is mede te danken aan de gunstige uitgangspositie.

De werkgelegenheid blijft in 1999 en 2000 groeien en de werkloosheid loopt verder terug. De doorgaande stijging van het aantal vacatures bij een afvlakkende economische groei duidt op het risico van knelpunten op de arbeidsmarkt. Dit onderstreept de economische noodzaak om nog meer dan in het verleden het beleid te richten op het activeren van het arbeidsaanbod; in de vormgeving van de lastenverlichting in 2000 speelt dit dan ook de hoofdrol.

De regering richt de aandacht bij het activeren van het arbeidsaanbod vooral op langdurig werklozen, arbeidsongeschikten, oudere werknemers en vrouwen. Langdurige werkloosheid is vooral een probleem onder laaggeschoolden en allochtonen. De werkloosheid onder allochtonen is drie keer hoger dan gemiddeld. Hoewel de werkloosheid ook bij deze groep de afgelopen jaren is gedaald, blijven de arbeidsmarktperspectieven van deze groep zorgelijk. Ondanks de beleidsinspanningen die in het verleden zijn genomen om het aantal arbeidsongeschikten te beperken, is het arbeidsongeschikheidsvolume in Nederland twee à drie maal zo hoog als het Europese gemiddelde. De arbeidsparticipatie van ouderen (mannen en vrouwen) ligt ver onder het Europese gemiddelde. Slechts één op de vier ouderen van 55 tot 65 jaar neemt deel aan het arbeidsproces. De arbeidsdeelname van vrouwen is het laatste decennium weliswaar fors gestegen, maar is (vooral in arbeidsjaren gerekend) in vergelijking met andere Europese landen nog steeds laag.

Het afgelopen jaar is wederom gebleken hoe lastig de internationale economische ontwikkeling zich laat voorspellen. In de Miljoenennota 1999 werd uitgegaan van een economische groei van 3% in 1999. Na een forse neerwaartse bijstelling van de raming eind vorig jaar zijn daarna weer opwaartse bijstellingen gepleegd, zodat thans de prognose voor 1999 weer vrijwel terug is bij die van een jaar geleden. De gekozen begrotingssystematiek blijkt goed bestand tegen dit soort onzekerheden, zowel aan de uitgavenkant als aan de inkomstenkant van de begroting. Ongebruikelijk grote bijstellingen van de nominale ontwikkeling hebben het afgelopen jaar echter wel geleid tot een meer wisselend begrotingsbeeld. De uitgaven kunnen dit en volgend jaar met enige bijstellingen binnen de afgesproken uitgavenkaders worden gehouden, terwijl aan de inkomstenkant sprake is van een meevaller.

De keuze voor behoedzame economische uitgangspunten in het Regeerakkoord werpt hiermee opnieuw zijn vruchten af. Er bestaat een relatieve rust in het begrotingsbeleid en de voorspelbaarheid van het overheidsbeleid is toegenomen. Ook in vergelijking met andere Europese landen kan Nederland de huidige groeivertraging relatief eenvoudig opvangen in de begroting.

Het overheidstekort komt naar verwachting in 1999 en 2000 uit op ½% BBP. Door de fasering van de lastenverlichting zal in 2001 het overheidstekort naar verwachting oplopen. Toch komt als het economisch tij meezit en de economische groei zich op het huidige niveau zou handhaven voor het eerst sinds 25 jaar begrotingsevenwicht in zicht. De overheidsschuld ontwikkelt zich ook voorspoedig en kan mogelijk over enige tijd onder het afgesproken plafond van 60% BBP uit het Verdrag van Maastricht komen. Een dergelijke ontwikkeling sluit aan bij de verplichtingen die Nederland in Europees verband is aangegaan met het Stabiliteits- en groeipact.

1.3 De invloed van trends

De structurele verbeteringen van de Nederlands economie van de afgelopen jaren zijn geen reden voor zelfgenoegzaamheid. Het vasthouden van de verbeteringen en het verder aanpakken van de zwakke plekken vergen een continue inspanning. Verder moet tijdig worden ingespeeld op ontwikkelingen die onvermijdelijk op ons af komen. Het verleden heeft geleerd dat het niet of niet op tijd inspelen op deze veranderende omstandigheden grote sociale en economische kosten met zich meebrengt.

Een aantal reeds bestaande ontwikkelingen en trends op sociaal en economisch terrein zal zich in de toekomst naar verwachting versterkt voortzetten. De internationalisering, die sterker zichtbaar is geworden door de deelname van Nederland aan de EMU, zorgt ervoor dat de internationale concurrentie steeds intensiever wordt. Tegelijk biedt deze internationalisatie ook kansen, vooral voor een open economie als de Nederlandse. Een tweede trend is de demografische ontwikkeling. De vergrijzing van de bevolking – die omstreeks 2040 haar hoogtepunt bereikt – is nu reeds merkbaar. De omvangrijke gevolgen van deze demografische ontwikkeling vereisen dat hierop tijdig wordt ingespeeld. Een derde trend betreft de technologische ontwikkeling, waardoor de wijze van productie van goederen en vooral diensten steeds kennisintensiever wordt. Deze trends bieden nieuwe kansen en uitdagingen voor allen die in de economie participeren.

De rol van de overheid in het economisch proces vraagt om een heldere visie. Op sommige terreinen zal de ruimte voor overheidshandelen worden beperkt onder invloed van de verdergaande integratie van de wereldeconomie en technologische ontwikkelingen. Een grotere rol voor marktkrachten is soms het juiste antwoord op deze ontwikkelingen. Tegelijkertijd is de afgelopen jaren het inzicht gegroeid dat een grotere rol van de markt een sterke overheid vereist die heldere regels en duidelijke randvoorwaarden stelt. Niet zelden doet zich de situatie voor dat overheidsoptreden vereist is om een gezonde werking van markten te bewerkstelligen, bijvoorbeeld om kartelafspraken tegen te gaan. Op terreinen waar de overheid zich geheel of gedeeltelijk als aanbieder van goederen en diensten terugtrekt, past soms een grotere rol als regelgever of toezichthouder. Een tweede aspect waarbij de veranderende rol van de overheid zichtbaar wordt betreft het gebruik van beleidsinstrumenten. Daar waar mogelijk wordt gebruikgemaakt van prijsprikkels in de vorm van heffingen of tarieven ter vervanging van regels. Tenslotte vereisen de veranderende omstandigheden dat, meer dan in het verleden, een permanente afweging wordt gemaakt waar en in welke vorm overheidsbetrokkenheid noodzakelijk is. Als overheidsbetrokkenheid noodzakelijk blijkt, moeten publieke en private verantwoordelijkheden duidelijk worden gescheiden. Die notie hoeft nieuwe initiatieven op het vlak van publiek-private samenwerking niet in de weg te staan.

1.4 Investeren in kwaliteit

De regering staat niet alleen voor een budgettaire uitdaging; ook de economische en sociale veerkracht moet worden vergroot. Centraal staat hierbij het aan het werk krijgen van mensen. Meer mensen aan het werk is niet alleen economisch noodzakelijk, maar ook maatschappelijk van groot belang. Werk is voor veel mensen de sleutel tot maatschappelijke participatie. De investeringen van de regering in de economische en sociale infrastructuur zijn dan ook met name gericht op het activeren van mensen. Voorkomen moet worden dat mensen om welke reden dan ook buiten de boot vallen. Maatschappelijke participatie vergt ook meer aandacht voor zaken als zorg, veiligheid en onderwijs.

Investeringen in de economische en sociale infrastructuur zorgen onder meer in de grote steden voor een stevige basis voor een duurzame economische groei. De regering heeft daarom aanzienlijke financiële middelen beschikbaar gesteld voor onderwijs, veiligheid, zorg, infrastructuur en het milieu. Maar om deze middelen goed en efficiënt te kunnen inpassen, is dikwijls een aanpassing van bestaande instituties en (collectieve) arrangementen noodzakelijk, waarbij ook de rolverdeling tussen centrale en decentrale overheden aan de orde is.

Door de toenemende internationale concurrentie is een goed opgeleide beroepsbevolking steeds meer een noodzakelijke voorwaarde voor een gezonde economische groei. Goed onderwijs is daarom een kernpunt van het regeringsbeleid. Belangrijk is dat het onderwijs aansluit bij de veranderende eisen van de arbeidsmarkt. Door de voortschrijdende technologische ontwikkeling stijgt ook het tempo van deze veranderingen. Het belang van inzetbaarheid («employability») van werknemers neemt daardoor toe. Voor het inzetbaar blijven is, naast een goede initiële scholing, ook goede latere scholing onmisbaar. Het leven lang leren is tevens cruciaal voor een grotere arbeidsparticipatie van ouderen.

In de afgelopen jaren is belangrijke voortgang geboekt bij het vergroten van de participatiegraad. Desondanks vereisen de huidige omvang van de inactiviteit en de vergrijzing van de bevolking een verdere vergroting van de arbeidsdeelname. Hierdoor kan het draagvlak voor de collectieve sector worden versterkt, terwijl tegelijk het beroep op de sociale zekerheid kan worden verminderd. De beleidsaanpassingen op het terrein van de sociale zekerheid en arbeidsmarkt worden dan ook in hoge mate ingegeven door het belang van een hogere arbeidsparticipatie.

Het doel is om mensen die onverhoopt werkloos of gedeeltelijk arbeidsongeschikt raken zo snel mogelijk weer aan het werk te krijgen en de huidige inactieven betere kansen te bieden op een betaalde baan. Ook oudere werknemers moeten langer actief blijven op de arbeidsmarkt. Hierbij spelen financiële prikkels een belangrijke rol. In de voorgestelde herziening van het belastingstelsel wordt het voor mensen met een uitkering financieel aantrekkelijker om te gaan werken. Dankzij de gewijzigde financiering van de ZW en de WAO is het voor werkgevers financieel aantrekkelijk geworden om instroom in de regelingen zoveel mogelijk te beperken en om reïntegratie te bevorderen.

Succesvol reïntegratiebeleid staat of valt met een uitvoeringsorganisatie die goed is uitgerust voor haar taken. Samen met sociale partners en met de gemeenten wordt daarvoor een nieuwe uitvoeringsorganisatie voor de sociale verzekeringen opgericht. In het hele land komen Centra voor Werk en Inkomen (CWI), waar werkzoekenden zich kunnen melden voor bemiddeling naar werk en het aanvragen van een uitkering. De uitbreiding van de zogeheten Instroom-/Doorstroombanen (I/D-banen) vergemakkelijkt de toetreding tot de arbeidsmarkt voor langdurig werklozen. Verder wordt het financiële belang dat gemeenten hebben bij een goede uitvoering van de bijstand vergroot.

Een aantal problemen vergt een aanvullende en meer specifieke aanpak. Gezien het groeiende aandeel van ouderen in de beroepsbevolking (het aantal mensen tussen de 55 en 65 jaar stijgt de komende tien jaar met 40%) is het noodzakelijk de arbeidsparticipatie van ouderen verder te verhogen. Voor het verhogen van de arbeidsdeelname van ouderen is vooral een mentaliteitsomslag noodzakelijk, zowel bij werkgevers als bij werknemers. Het moet weer vanzelfsprekend worden dat werknemers op oudere leeftijd blijven doorwerken. Werkgevers moeten meer rekening houden met de arbeidsinzet en scholing van oudere werknemers, terwijl werknemers zich moeten instellen op een loopbaan die langer doorloopt. Om de arbeidsdeelname van ouderen te verhogen zal de regering, onder andere op basis van een advies van de SER, maatregelen voorbereiden die alle betrokkenen – werkgevers, oudere werknemers, en uitvoeringsinstellingen in de sociale zekerheid – daartoe stimulansen biedt. De arbeidsdeelname van vrouwen wordt onder andere bevorderd door het vergroten van de mogelijkheden om arbeid en zorg te combineren.

Het halveren van het verschil in werkloosheid tussen etnische minderheden en autochtonen in de periode tot 2003 is een gezamenlijke doelstelling van de regering en sociale partners. De Wet stimulering arbeidsdeelname minderheden (SAMEN) ondersteunt dit streven. Begin 2000 zal een tussentijdse evaluatie van deze wet zijn afgerond. Daarnaast zal in het komende jaar de SER om advies worden gevraagd over een mogelijke versterking van het instrumentarium om de arbeidsdeelname van etnische minderheden te vergroten.

Door de dubbele vergrijzing – het aantal ouderen en hun gemiddelde leeftijd neemt toe – zal het belang van een kwalitatief goed en toereikend aanbod van zorg toenemen. Voor de beroepsbevolking zal de zorg er ook op gericht dienen te zijn dat mensen snel weer terug naar het werk kunnen. Verkorting van wachtlijsten kan hieraan bijdragen. Voor de verkorting van de wachtlijsten worden in de komende jaren aanzienlijke bedragen uitgetrokken. Daarnaast moet de aansluiting tussen het zorgaanbod en de behoeften van de individuele patiënt of cliënt verder worden verbeterd, evenals de bedrijfseconomische doelmatigheid. Een betere afbakening van de verantwoordelijkheden tussen de overheid en de private sector is daarbij noodzakelijk en vormt dan ook de leidraad bij de vernieuwing van de organisatie van de zorg die is ingezet in zowel de «care»- als in de «cure»-sector.

Ook op het terrein van de fysieke infrastructuur en het milieu is een aanzienlijke beleidsinspanning nodig. De toenemende internationalisering biedt Nederland, als traditionele handelsnatie en vestigingsplaats van internationaal georiënteerde bedrijven, grote kansen. Een gunstige geografische ligging helpt, maar is niet voldoende. In de wereld wordt, onder invloed van de technologische ontwikkeling, snelheid steeds belangrijker en is bereikbaarheid essentieel. Dit vraagt om een goede maatvoering. Bedrijvigheid, inwonertal en mobiliteit nemen nog steeds toe, terwijl ruimte in Nederland schaars is. Ten behoeve van de bereikbaarheid wil de regering de komende jaren forse investeringen doen. Een betere bereikbaarheid vraagt niet alleen om meer geld, maar ook om de inzet van andere instrumenten. Een voorbeeld hiervan is de introductie van concurrentie in het openbaar vervoer. Daarnaast wordt prijsbeleid ingezet om de bereikbaarheid van de grote steden te verbeteren. Daarvoor wordt in 2001 de eerste fase van het rekeningrijden ingevoerd. Ook streeft de regering naar het aangaan van publiek-private samenwerkingsvormen om bepaalde grote (infrastructurele) projecten te realiseren.

De regering investeert ook fors om het milieu in Nederland te verbeteren. Daarbij zal meer dan in het verleden een accent worden gelegd op economische instrumenten (zoals prijsmaatregelen en verhandelbare emissierechten, naast afspraken over vrijwillige emissiereducties). Zo wordt een experiment opgestart met verhandelbare reductiecertificaten voor CO2 en komt er een studie voor de introductie van een verhandelbaar plafond voor CO2-emissies. De belastingplannen voorzien bovendien in een verdere vergroening van het belastingstelsel.

Om zeker te stellen dat het belastingstelsel ook in toekomst zijn verschillende functies kan blijven vervullen, zijn structurele vernieuwingen van het fiscale stelsel onontbeerlijk. In het Regeerakkoord zijn de contouren geschetst van een herziening van het Nederlandse belastingstelsel die met ingang van 2001 in werking moet treden. De stelselherziening is vooral gericht op het stimuleren van de arbeidsparticipatie door een verlaging van de belastingtarieven op arbeid en de introductie van een arbeidskorting. Hiervoor zal een groot deel van de beschikbare lastenverlichting worden ingezet. Door de arbeidskorting wordt het hebben van een inkomen uit werk financieel aantrekkelijker gemaakt ten opzichte van een uitkering. Langs deze weg wil de regering een gematigde loonontwikkeling ondersteunen. De door het CPB geraamde loonontwikkeling voor 2001 en 2002 is hierdoor, in vergelijking met voorgaande jaren, dan ook matig. Gecombineerd met een aanzienlijke lastenverlichting valt het koopkrachtbeeld in de jaren 2001 en 2002 over de gehele linie evenwel nog steeds gunstig uit. Met het oog op de bevordering van de werkgelegenheid is het van belang dat dit de komende jaren wordt verdisconteerd bij het arbeidsvoorwaardenoverleg.

Door de invoering van een geheel vernieuwde wet op de inkomstenbelasting krijgt Nederland een robuuster en rechtvaardiger belastingstelsel, dat beter toegesneden is op de eisen van de 21e eeuw. Verder zal het fiscale stelsel nadrukkelijker worden ingezet ter ondersteuning van nationale doelstellingen op het terrein van milieu. De regering beschouwt de invoering van de voorstellen in het kader van de belastingherziening per 1 januari 2001 als één van de belangrijkste uitdagingen voor het komende jaar. Het wetgevingstraject daarvoor ligt op schema.

1.5 Het budgettaire en fiscale beleid

In het Regeerakkoord zijn de kernpunten van het regeringsbeleid voor de periode 1999–2002 vastgelegd. Daarin is een pakket van intensiveringen en ombuigingen opgenomen waarmee een belangrijk deel van de uitgavenontwikkeling in deze periode is vormgegeven (tabel 1.5.1).

Tabel 1.5.1 Intensiveringen en ombuigingen volgens het Regeerakkoord; in miljarden guldens
 1999200020012002
Intensiveringen2,75,37,19,3
– onderwijs0,50,91,41,8
– werkgelegenheids- en inkomensbeleid0,40,91,31,7
– zorg0,61,11,72,2
– infrastructuur en milieu0,91,61,72,0
– politie/overige justitiële keten0,20,40,50,8
– overig0,20,50,60,8
     
Ombuigingen1,53,55,57,7

Belangrijke prioriteiten daarbij zijn de extra middelen voor de kwaliteit van het onderwijs, de zorg en de infrastructuur. Daarnaast is bij de opstelling van de begroting voor het jaar 2000 besloten tot een aantal beleidsintensiveringen. Speciale aandacht is er voor de inkomenspositie van jonggehandicapten en gezinnen met kinderen (verhoging van de kinderbijslag). Ten behoeve van de veiligheid wordt de normvergoeding aan de regionale politiekorpsen verhoogd en zijn er extra gelden voor de brandweer en de rampenbestrijding. De kwaliteit van de rechtsbijstand wordt ondersteund door een verhoging van het uurtarief van de sociale advocatuur. Extra middelen zijn beschikbaar gesteld voor de benodigde humanitaire hulp en vredesoperaties in verband met Kosovo, voor maatschappelijke opvang, voor jeugdhulpverlening en enkele onderwijsknelpunten.

Tabel 1.5.2 De uitgaventoetsing; in miljarden guldens1
 1999200020012002
Rijksbegroting in enge zin    
Netto uitgaven Miljoenennota 2000172,5178,4182,6187,9
Uitgavenkader172,5178,3182,6187,7
Verschil0,00,00,10,2
     
Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt    
Netto uitgaven Miljoenennota 2000102,3106,6109,4112,2
Uitgavenkader103,7107,4109,6112,3
Verschil– 1,4– 0,9– 0,2– 0,1
     
Zorg    
Netto uitgaven Miljoenennota 200055,758,461,163,9
Uitgavenkader55,958,461,063,9
Verschil– 0,10,00,10,0

1 Als gevolg van afronding op honderden miljoenen kan het verschil der delen afwijken van het gespresenteerde verschil.

De toetsing van de uitgavenontwikkeling aan de uitgavenkaders (tabel 1.5.2) laat zien dat de uitgaven in de jaren 1999 en 2000 voor alle sectoren binnen de kaders blijven. In de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt is door een meevallend beroep op de werkloosheidsregelingen sprake van onderschrijdingen van 1,4 miljard in 1999, 0,9 miljard in 2000, teruglopend naar 0,1 miljard in 2002.

De overheidsinkomsten vallen in 2000 ruim 1 miljard hoger uit dan in het Regeerakkoord nog werd verwacht. Volgens de afgesproken mee- en tegenvallerformule komt deze inkomstenmeevaller bij een overheidstekort beneden de ¾% BBP voor de ene helft ten goede aan een verlaging van het overheidstekort en voor de andere helft aan lastenverlichting. De ruimte voor lastenverlichting in de huidige kabinetsperiode wordt uit hoofde hiervan vergroot.

De regering heeft besloten de lasten in 2000 met 1 miljard te verlichten. Bij de vormgeving van deze lastenverlichting is aangesloten bij de uitgangspunten voor de herziening van het belastingstelsel in 2001. De lastenverlichting in 2000 stimuleert het arbeidsaanbod, ondersteunt het inkomen en bevordert loonmatiging. De verhoging van het arbeidskostenforfait maakt het voor niet-werkenden financieel aantrekkelijker om te gaan werken. Tevens draagt deze maatregel bij aan een evenwichtiger inkomensbeeld. De in 1999 geïntroduceerde knip in de eerste schijf wordt in 2000 vergroot. Om de werkgelegenheid voor met name laaggeschoolden te bevorderen, wordt het BTW-tarief voor een aantal arbeidsintensieve diensten verlaagd van 17,5% naar 6%. Hiermee wordt de bedrijvigheid en de werkgelegenheid in deze sectoren gestimuleerd. Bovendien kan dit bijdragen aan een vermindering van het zogenoemde zwart werken. Bedrijfswinsten tot 50 000 gulden worden vanaf volgend jaar belast met een lager Vpb-tarief (30% in plaats van 35%). Ten slotte wordt in 2000 de tweede tranche van vergroeningmaatregelen doorgevoerd. Net als vorig jaar worden deze lastenverzwarende maatregelen volledig via andere lastenverlichtende maatregelen teruggesluisd naar het bedrijfsleven en naar gezinnen.

Het EMU-tekort wordt geraamd op 0,6% BBP in 1999 en 0,5% BBP in 2000 (tabel 1.5.3). Het tekort ligt daarmee ruim onder de 3% die als plafondwaarde in het Stabiliteits- en groeipact is vastgelegd. De EMU-schuldquote daalt in de jaren 1999 en 2000 verder richting een niveau van 60%.

Tabel 1.5.3: EMU-tekort en EMU-schuld; in % BBP
 19981999200020012002
EMU-tekort0,8%0,6%0,5%1,2%1,1%
EMU-schuld66,6%64,3%62,2%61,6%60,8%

1.6 Slot

De uitgangspositie van de Nederlandse economie is relatief gunstig. De structuur van de economie is sterk verbeterd en ook de overheidsfinanciën staan er een stuk beter voor dan een aantal jaren geleden. Als het economisch meezit, komt begrotingsevenwicht in deze kabinetsperiode dichtbij. De toenemende internationalisering, vergrijzing en technologische ontwikkeling zorgen voor een blijvende druk op de veerkracht van de Nederlandse economie. De regering zet het beleid van de afgelopen jaren op hoofdlijnen voort, waarbij op een aantal terreinen de accenten anders worden gelegd. De nadruk blijft liggen op het vergroten van de arbeidsparticipatie, waardoor zowel de economische als de sociale veerkracht van Nederland wordt versterkt. Nederland gaat op deze wijze goed toegerust de 21e eeuw in.

2 ECONOMISCHE ONTWIKKELINGEN EN UITDAGINGEN

2.1 Inleiding

Onder invloed van een stagnerende wereldhandel is aan de hoogconjunctuur van 1997 en (de eerste helft van) 1998 een einde gekomen. De Nederlandse economie heeft evenwel een «harde landing» kunnen vermijden. De afvlakking van de economische groei blijft met 2¾% in 1999, na de groei met 3¾% in 1998, beperkt. Daarmee presteert de Nederlandse economie opnieuw beter dan in de ons omringende landen. De werkgelegenheid neemt met 165 000 personen toe, waarmee Nederland zich ook op dit vlak binnen de EU relatief gunstig onderscheidt. Deze gunstige prestaties ten opzichte van het Europese gemiddelde gelden niet alleen voor 1999, maar zijn kenmerkend voor het gehele decennium.

Grafiek 2.1.1 Ontwikkeling BBP en werkgelegenheid EU en Nederland 1990–1999; (1990 = 100)

kst-26800-1-1.gif

Bron: CPB, Macro Economische Verkenning 2000, 1999

Voor een stabiele ontwikkeling van de Nederlandse economie is schokbestendigheid in toenemende mate van belang. Een open economie als de Nederlandse is onder andere door de verdere internationalisering van de kapitaalmarkt kwetsbaarder geworden voor schokken van buitenaf. Dergelijke veranderingen in de omgeving hebben ertoe geleid dat de mogelijkheden van de overheid om schokken op te vangen zijn verminderd. Alleen een veerkrachtige economie heeft het vermogen om schokken op te vangen zonder dat deze leiden tot omvangrijke maatschappelijke kosten in termen van groei, werkgelegenheid, milieu, sociale cohesie en de overheidsfinanciën. Voldoende aanpassingsvermogen biedt tegelijkertijd ook de mogelijkheid om kansen te benutten door flexibel in te spelen op veranderende omstandigheden. Voorwaarde hiervoor is een effectieve werking van markten.

In het afgelopen decennium zijn op veel terreinen aanzienlijke vorderingen gemaakt bij de vergroting van het aanpassingsvermogen. Deze aanpassingen waren onder meer gericht op knelpunten die in de loop van de jaren zeventig en begin jaren tachtig zijn ontstaan zoals onevenwichtige overheidsfinanciën en een groot en sterk groeiend beroep op de sociale zekerheid. De regering beoogt de economische en sociale veerkracht verder te versterken. Hiermee wordt geanticipeerd op toekomstige ontwikkelingen, voordat knelpunten ontstaan of kansen onbenut gelaten worden.

Een aantal trends zal in het begin van de 21e eeuw structurele veranderingen in de economie te zien geven. De naoorlogse geboortegolf uit zich nu in een in snel tempo ouder wordende beroepsbevolking. Tegelijkertijd vereisen technologische ontwikkelingen een hoger en soms ander scholingsniveau van werknemers. Op het internationale vlak zijn de voortschrijdende internationale vervlechting en de daaraan nauw gelieerde verdere Europese integratie en uitbreiding de voornaamste trends op middellange termijn die ook hun invloed zullen hebben op de structuur van de economie.

De gunstige economische ontwikkeling in de jaren negentig heeft de mogelijkheid geboden enige buffers op te bouwen voor eventuele schokken. Deze sterkere uitgangspositie biedt de gelegenheid antwoord te bieden aan de uitdagingen die zich in het begin van de volgende eeuw voordoen. Een concurrerende en duurzame economische structuur vraagt namelijk om permanente aanpassingen aan de veranderende omgeving.

2.2 De uitgangspositie van de Nederlandse economie

In vergelijking met een decennium geleden is de economische uitgangspositie van ons land structureel verder verbeterd. Aanpassingen op het gebied van de overheidsfinanciën, de arbeidsmarkt en productmarkten hebben een bijdrage geleverd aan de gunstige financiële en sociaal-economische ontwikkeling in de jaren negentig en aan de versterking van het aanpassings- en concurrentievermogen.

Internationaal bestaat waardering voor de hervormingen die in ons land op verschillende terreinen zijn doorgevoerd. Breed wordt erkend dat de goede economische prestaties in de afgelopen jaren mede hieraan te danken zijn. Met name op het gebied van de creatie van werkgelegenheid en de reductie van de werkloosheid geldt ons land als voorbeeld voor het succes van structurele aanpassingen. In internationaal perspectief steekt Nederland met landen als de Verenigde Staten en Denemarken gunstig af wat betreft het niveau en de mutatie van de trendmatige werkloosheid. Nederland kende aan het begin van het decennium een hoog niveau van trendmatige werkloosheid, maar inmiddels ligt deze ruim beneden het OESO-gemiddelde. Niet alle groepen hebben overigens in gelijke mate kunnen profiteren van deze ontwikkelingen.

Tabel 2.2.1 Niveau en mutatie trendmatige werkloosheid in een aantal OESO-landen, 1990–1998
 mutatie trendmatige werkloosheid
 StijgingStabilisatieDaling
niveau trendmatige werkloosheid1HoogFrankrijk Italië Finland Spanje
GemiddeldDuitsland ZwedenBelgiëVK Ierland
LaagOostenrijk JapanPortugalNederland Denemarken VS

1 t.o.v. OESO-gemiddelde.

Bron: OESO, Economic Outlook 65, juni 1999

De werkgelegenheid neemt in de periode 1990–2000 toe met 16% gerekend in arbeidsjaren en 20% gerekend in personen; hiermee is ons land een van de best presterende landen in de EU. De arbeidsparticipatie (in personen) is in tien jaar tijd met 6%-punten toegenomen tot 72%, vooral door de sterke toename van de participatie van vrouwen van 25–49 jaar op de arbeidsmarkt. Aan deze stijging heeft de groei van deeltijdbanen veel bijgedragen. Ook is de continue daling van de participatie van mensen van 55–65 jaar tot staan gebracht. Tegelijkertijd met de werkgelegenheidsgroei is het grote beroep op de sociale zekerheid teruggebracht. De jarenlange stijging van het aantal mensen onder de 65 jaar dat een beroep doet op een uitkering is in de jaren negentig omgeslagen in een daling. Hierdoor kan de inactieven/actieven-ratio in de leeftijdscategorie 15–64 jaar afnemen naar 31%.

Op het terrein van verbetering van de collectieve financiën is verdere voortgang geboekt. Het EMU-tekort bevindt zich inmiddels onder de 1% BBP en de EMU-schuld is in tien jaar tijd met meer dan 10%-punten teruggebracht tot 62% BBP. Dit gebeurde in een periode waarin eveneens de lastendruk naar beneden is gebracht (de collectieve lasten daalden met enkele procentpunten BBP) en het peil van de investeringen in de fysieke infrastructuur is verhoogd. Deze combinatie van lastenverlichting en tekort- en schuldreductie is in Europees verband vrij uniek en alleen mogelijk door lagere collectieve uitgaven. Veranderingen in de begrotingssystematiek vanaf 1994 hebben hieraan positief bijgedragen.

Grafiek 2.2.1 Ontwikkeling collectieve uitgaven in Nederland, eurogebied en OESO 1990–1998; in % BBP

kst-26800-1-2.gif

Bron: OESO, Economic Outlook 65, juni 1999

De positie van het bedrijfsleven is, afgemeten aan de solvabiliteit, verder versterkt. De vermogensverhouding in de marktsector lag in 1990, na de hoogconjunctuur van eind jaren tachtig, al op een behoorlijk niveau, maar kon worden uitgebouwd.

Tezamen hebben deze economische prestaties ertoe geleid dat het inkomen per hoofd van de bevolking duidelijk harder gestegen is dan het gemiddelde in het eurogebied.

Grafiek 2.2.2 Indicatoren uitgangspositie Nederlandse economie

kst-26800-1-3.gif

1 Reeksbreuk als gevolg van de revisie van de Nationale Rekeningen (zie box 4.5.1).

Bron: CPB, OESO

De gunstige economische ontwikkeling vanaf medio jaren negentig biedt een solide basis voor het aanpakken van de problemen die resteren en de uitdagingen waarmee de Nederlandse economie geconfronteerd wordt. Wanneer problemen op het gebied van milieu, mobiliteit en scholing niet ter hand worden genomen, kunnen belemmeringen voor verdere duurzame economische groei optreden. Een van de grotere uitdagingen ligt op het terrein van de arbeidsmarkt. De groeiende werkgelegenheid brengt in bepaalde sectoren knelpunten op de arbeidsmarkt aan het licht, terwijl er tegelijkertijd nog een omvangrijke inactiviteit bestaat. Om de bestaande knelpunten te verhelpen en mogelijke risico's voor de loonontwikkeling te voorkomen is beleid gericht op vergroting van het arbeidsaanbod noodzakelijk, onder meer via een activerende uitvoering van de sociale zekerheid en een gerichte verlaging van de lastendruk op arbeid, het komend jaar in de vorm van een verhoging van het arbeidskostenforfait. Verlaging van de collectieve lasten kan bijdragen aan een beheerste loonontwikkeling, zoals in de jaren negentig het geval is geweest.

Met het nog hoge niveau van inactiviteit in het algemeen is meer specifiek ook het hoge aantal arbeidsongeschikten, dat in ons land aanmerkelijk hoger ligt dan in de ons omringende landen, een bron van zorg. De in de afgelopen jaren weer gestegen kans op instroom in de WAO bergt een risico van een verdere oploop in zich.

Een ander knelpunt is de arbeidssituatie van allochtonen: ondanks de gedaalde werkloosheid onder allochtonen bestaat er nog een groot verschil in werkloosheid tussen autochtonen en allochtonen. Belangrijke andere uitdagingen liggen ook op het vlak van de fysieke en sociale infrastructuur. In hoofdstuk 3 wordt nader op deze uitdagingen ingegaan.

2.3 Veranderingen in de economische en sociale omgeving

Diverse veranderingen in de Nederlandse economische en sociale omgeving, die zich ook al in het afgelopen decennium manifesteerden, zullen de komende jaren verder aan betekenis winnen. De belangrijkste zijn de internationale vervlechting, de demografische en de technologische ontwikkeling. Indien tijdig en effectief op deze ontwikkelingen wordt ingespeeld, kunnen enerzijds het aanpassings- en concurrentievermogen worden vergroot en anderzijds schoksgewijze beleidswijzigingen achterwege blijven.

Naast beleid gericht op verbetering van de bestendigheid voor economische schokken, zijn bijdragen aan het voorkomen van het ontstaan van schokken evenzeer van belang. De weerslag die de financiële crisis in de opkomende markten op de wereldeconomie heeft gehad, is aanleiding om naar wegen te zoeken die deze schokken in de toekomst kunnen voorkomen. Hiervoor is het noodzakelijk de schokbestendigheid van het internationale financiële systeem te versterken. Centraal staan hierbij een goed toezicht op financiële instellingen en een goed systeem van «corporate governance», zoals in de meer ontwikkelde westerse economieën het geval is. Dit draagt bij aan een vergroting van de transparantie van de financiële markten en van het overheidsbeleid. Primair zijn landen zelf hiervoor verantwoordelijk, waarbij de internationale financiële instellingen behulpzaam kunnen zijn. Tevens kunnen de internationale instellingen adviseren over het wisselkoersbeleid dat past bij de economie van een land. Daarnaast is meer aandacht nodig voor de ontwikkeling van internationale kapitaalstromen. Uit de financiële crisis bleek dat daaraan voorafgaand niet altijd en overal de aanwezige risico's op een juiste wijze weerspiegeld werden in de rente van uitleningen door banken aan bedrijven.

De verschillende voorstellen voor verbeteringen in het internationale kapitaalverkeer proberen dan ook vooral de «moral hazard» in het financiële systeem tegen te gaan. De risico's van een investering moeten immers altijd daar worden neergelegd, waar ook het rendement op de investering wordt gerealiseerd. Dat betekent dat particuliere banken en andere financiers doorgaans veel meer bij het oplossen van financiële crises betrokken moeten worden dan tot nu toe het geval was.

Nederland pleit daarbij voor het vooraf vastleggen van duidelijke spelregels die in crisissituaties gehanteerd zullen worden. Daarbij kan het opnemen van clausules in leningcontracten behulpzaam zijn of het opstellen van regels die vooraf vastleggen hoe, waar en wanneer tijdens een liquiditeitscrisis met particuliere crediteuren afspraken gemaakt zullen worden over hun aandeel in de oplossing en afwikkeling daarvan. Grotere transparantie van het beleid in individuele landen en een reductie van de verwevenheid tussen overheid en marktsector is eveneens van belang. Daarnaast kunnen verbeteringen in de transparantie van het beleid van de internationale financiële instellingen onzekerheid op de financiële markten en het risico van grote fluctuaties in kapitaalbewegingen verminderen. Verbeteringen in de stabiliteit van het internationale financiële stelsel zijn niet alleen vanuit het perspectief van schokbestendigheid van belang, maar ook gelet op de internationaal georiënteerde financiële sector in ons land.

Grafiek 2.3.1 Uitzettingen van banken aan Azië, Oost-Europa en Latijns-Amerika; ultimo 1998, in % BBP

kst-26800-1-4.gif

Bron: Bank for International Settlements, International banking and financial market development, Quarterly review, mei 1999

Internationalisering en Europese integratie

Gegevens over de ontwikkeling van het aantal fusies tussen Nederlandse en buitenlandse bedrijven en over de ontwikkeling van de directe investeringen indiceren een verdere internationalisering van de Nederlandse economie.

Grafiek 2.3.2 Stand directe investeringen 1990–1997; ultimo, in % van het BBP

kst-26800-1-5.gif

Bron: De Nederlandsche Bank

De dit jaar binnen de EU van start gegane muntunie leidt tot besparingen op transactiekosten, lagere rentestanden en tot beter geïntegreerde Europese markten voor goederen, diensten en kapitaal. Maar de EMU leidt ook tot een vergroting van de economische dynamiek. Het gemeenschappelijke monetaire beleid is gericht op het gehele eurogebied en kan niet bijdragen aan het herstel van evenwicht in geval van een economische schok louter in Nederland. Aangezien de mobiliteit van arbeid in het eurogebied beperkt is, dienen de economieën van het eurogebied een grote mate van flexibiliteit te bezitten om deze asymmetrische schokken op te vangen. Prijzen van producten en productiefactoren dienen dan hun rol als aanpassingsmechanismen te vervullen zodat volume-aanpassingen in de vorm van werkloosheid niet of slechts in geringe mate optreden. De huidige hoge structurele werkloosheid in een aantal eurolanden kan worden toegeschreven aan onvoldoende aanpassingsvermogen en institutionele rigiditeiten in combinatie met een hoog niveau van collectieve lasten. In Europa leidde conjuncturele werkloosheid in het verleden vaak tot structurele werkloosheid, waardoor het werkloosheidsniveau na een economische schok telkens op een hoger niveau kwam te liggen. De grote mate van flexibiliteit op de Amerikaanse arbeidsmarkt heeft ervoor gezorgd dat daar na een economische schok de werkloosheid zich telkens beweegt naar het werkloosheidsniveau voorafgaand aan de schok.

De grotere mobiliteit van productiefactoren en de verdergaande marktintegratie van de EMU brengen een grotere gevoeligheid voor internationale verschillen in concurrentiekracht met zich mee. Daarnaast maakt de internationalisering de kwaliteit van minder mobiele productiefactoren (arbeid, scholing, infrastructuur) belangrijker om mobiele productiefactoren (kapitaal) aan te trekken. In combinatie met de snelle technologische ontwikkeling biedt de economische internationalisering kansen en bedreigingen. De ontwikkeling richting een duurzame kenniseconomie kan een risico betekenen voor mensen met een lage scholing. In verband met dit risico is een goed functionerend onderwijssysteem, permanente scholing, gericht beleid op het onderste segment van de arbeidsmarkt en een flexibele werking van de arbeidsmarkt van belang. Nederland heeft op het gebied van flexibilisering van de arbeidsmarkt reeds belangrijke stappen gezet.

Tabel 2.3.1 Internationale vergelijking indicatoren arbeidsmarktflexibiliteit
 beoordeling regulering arbeidsmarkt1replacement ratio (%)3maximum duur WW-uitkering (maanden)
Denemarken249560
Verenigd Koninkrijk 268012
Verenigde Staten 31506
Nederland5386542
België7376onbeperkt
Duitsland777632
Frankrijk819754

1 regulering arbeidsmarkt op schaal van 0–100. 0 = zeer flexibel, 100 = zeer restrictief, op basis van World Competitiveness Yearbook 1998.

2 afhankelijk van leeftijd en arbeidsverleden (25% van de instroom in de werkloosheid ontvangt een bijstandsuitkering)

3 voor gezin met kinderen met een looninkomen op 2/3 van het modale inkomen

Bron: World Competitiveness Yearbook 1998 en OESO, Benefit systems and Work Incentives, 1998

Naast een flexibele werking van de arbeidsmarkt en productmarkten is in het aanpassingsvermogen van een economie een rol weggelegd voor het begrotingsbeleid. Een vrije werking van de automatische stabilisatoren kan bijdragen aan het opvangen van schokken. Daarvoor is wel vereist dat de structurele positie van het begrotingssaldo op orde is. De belasting- en premieontvangsten zijn het meest gevoelig voor fluctuaties in de economische groei. Via de afgesproken mee- en tegenvallerformule, waarin bepaald is dat een deel van de mee- dan wel tegenvallende ontvangsten ten opzichte van de Regeerakkoordramingen direct in het tekort tot uiting mogen komen, is een begin gemaakt met automatische stabilisatie.

In de Nederlandse begrotingssystematiek ligt het accent op toepassing van uitgavenkaders en van behoedzame economische uitgangspunten. In combinatie met de strikte scheiding tussen uitgaven en inkomsten heeft deze systematiek gezorgd voor een grote mate van bestuurlijke rust. In andere EMU-landen (vooral diegene met nog relatief hoge tekorten) is het budgettaire beleid meer op het begrotingssaldo gericht. Waar de Nederlandse systematiek vooral gemotiveerd is door de wens ad-hocbesluitvorming te vermijden, gaat in Europees verband meer de aandacht uit naar het creëren van voldoende ruimte voor het stabiliserende effect van de automatische stabilisatoren. Dit is ingegeven door de gedachte dat het gezamenlijk monetair beleid geen rol kan spelen in het opvangen van asymmetrische schokken of uiteenlopende conjunctuurcycli. In het Pact voor Stabiliteit en Groei is afgesproken dat de begrotingsposities in de EU-landen op middellange termijn dichtbij evenwicht moeten zijn of een overschot moeten vertonen, opdat de automatische stabilisatoren kunnen werken, zonder dat gevaar bestaat dat het maximum voor het EMU-tekort van 3% BBP wordt overschreden. Voor Nederland kan berekend worden dat een daling van de economische groei met 1% leidt, bij volledige werking van de automatische stabilisatoren, tot een hoger tekort met circa 0,7% BBP. Dit effect wordt voor het merendeel bepaald door de daling van de belasting- en premieontvangsten (0,6% BBP). Modelsimulaties van het CPB geven aan dat dit effect met enige vertraging optreedt en afhankelijk is van het type economische schok (wereldhandel, investeringen, consumptie). Tevens laten deze berekeningen zien dat het al dan niet laten werken van de automatische stabilisatoren, ook in een open economie als de Nederlandse, aanzienlijke effecten op de economische groei heeft. Indien geen automatische stabilisatie via het tekort wordt toegelaten, is sprake van bijna een verdubbeling van de effecten van de economische schok op de economische groei. Volgens de mee- en tegenvallerformule komt drie kwart of de helft van de inkomstenmee- of tegenvaller ten opzichte van de ijklatten tot uitdrukking in het tekort. De formule laat de automatische stabilisatie derhalve niet geheel werken, maar wel voor een aanzienlijk deel. Naast de helderheid en duidelijkheid, die uitgaat van de afspraken over het budgettaire beleid in geval van inkomsten mee- of tegenvallers, heeft de formule zodoende een gunstig neveneffect in de vorm van de bijdrage aan het opvangen van schokken.

Door de Europese integratie zijn voor Nederland niet alleen verbeteringen in het aanpassingsvermogen op nationaal vlak van belang, maar ook hervormingen in andere landen van het eurogebied. De blijvend hoge werkloosheid in het eurogebied van gemiddeld 10% heeft voor een belangrijk deel een structureel karakter. Bestrijding van deze werkloosheid vereist structurele aanpassingen in diverse landen. Wanneer deze aanpassingen uitblijven, kan dit aanleiding geven tot spanningen. Op de eerste plaats bij het gemeenschappelijke monetaire beleid dat in dat geval minder goed aansluit op de situatie in de afzonderlijke lidstaten. Daarnaast bestaat er het risico dat in sommige landen druk ontstaat om het beperkte aanpassingsvermogen via gemeenschappelijk beleid te compenseren. Gegeven de omvang van de Duitse, Franse en Italiaanse economie binnen het eurogebied zijn met name deze landen van belang. Door «peer pressure» en uitwisseling van «best practices» kan het tempo van hervormingen worden verhoogd, zodat convergentie naar goedpresterende landen optreedt. Voortgang van het proces van structurele hervormingen versterkt tevens het concurrentievermogen van Europa ten opzichte van de Verenigde Staten en Japan.

Grafiek 2.3.3 Aandelen in totale BBP van het eurogebied

Bron: Berekening ministerie van Financiën

Gezien de mogelijke opwaartse druk van een expansief budgettair beleid van een lidstaat op de inflatie en de rente in het EMU-gebied, is coördinatie op begrotingsgebied noodzakelijk. Dit heeft tot afspraken geleid ter beheersing van de overheidsfinanciën in de vorm van het Stabiliteits- en groeipact. Afgesproken is dat de begrotingsposities van de afzonderlijke lidstaten dicht bij evenwicht moeten uitkomen of een overschot moeten hebben. De concrete invulling kan verschillen tegen de achtergrond van een verschillende gevoeligheid van het begrotingssaldo voor conjuncturele factoren en de verschillende invloed van langetermijnvraagstukken zoals de gevolgen van de vergrijzing. Voor het werkgelegenheidsbeleid en het beleid van structurele hervormingen heeft de beleidscoördinatie de vorm van het gezamenlijk opstellen van (landenspecifieke) richtsnoeren en van informatie-uitwisseling. Bij het beleid ten aanzien van structurele hervormingen gaat het om de wijze waarop lidstaten belemmeringen wegnemen voor een effectieve werking van goederen, diensten- en kapitaalmarkten en de arbeidsmarkt. Primair gaat het hierbij om nationale beleidsaangelegenheden, waar door monitoring en uitwisseling van «best practices» verbeteringen in de nationale beleidsstrategieën tot stand kunnen komen.

Ook op fiscaal terrein is de belangstelling voor beleidscoördinatie sterk toegenomen. Met het verdwijnen van het wisselkoersrisico in het eurogebied is de aandacht verschoven naar andere belemmeringen voor een effectieve werking van de interne markt, waaronder verschillen in fiscale wet- en regelgeving. Tegelijkertijd is het economisch belang van fiscale verschillen door de grotere mobiliteit van belastinggrondslagen en economische activiteiten toegenomen. De grotere mobiliteit heeft tot gevolg dat de feitelijke vrijheid op nationaal niveau op sommige onderdelen, zoals bijvoorbeeld bij de belasting van rente op spaartegoeden, slechts beperkt is. Voorzover de grotere mobiliteit leidt tot erosie van de belastinggrondslagen, kan een tendens naar lastenverzwaring van immobiele grondslagen (waaronder arbeid) ontstaan. Dit kan niet alleen op gespannen voet staan met doelstellingen van nationale overheden, maar ook terugslaan op economische activiteiten die mobiel zijn. Voor specifieke onderdelen van het fiscale beleid, waar sprake is van negatieve effecten voor andere lidstaten (schadelijke concurrentie), is daarom sterkere coördinatie gewenst. Bijvoorbeeld op het terrein van het milieu is coördinatie bij energieheffingen wenselijk.

Het tegengaan van schadelijke belastingconcurrentie op specifieke onderdelen kan samengaan met ruimte voor nationale overheden om het fiscale beleid af te stemmen op nationale voorkeuren en omstandigheden. Het laat onverlet dat ook op het gebied van de fiscaliteit beleidsconcurrentie kan leiden tot stimulansen voor effectievere en efficiëntere vormen van beleid. Concurrentie op fiscaal gebied verschaft aanpassingsvermogen en vormt een aansporing om fiscale instrumenten te innoveren.

In het kader van de Europese discussie over belastingcoördinatie is een aantal onderzoeksbureaus gevraagd onderzoek te doen naar de effectieve belastingdruk voor ondernemingen in de EU-lidstaten. De effectieve belastingdruk is de belasting die bedrijven uiteindelijk betalen over hun bruto winst na correctie voor verschillen in belastinggrondslag en fiscale faciliteiten. Uit de onderzoeken kwam naar voren dat de meeste lidstaten verschillende belastingmaatregelen inzetten om hun land aantrekkelijk te maken voor ondernemingen. Hieruit valt af te leiden dat er sprake is van een zekere belastingconcurrentie in Europa. De onderzoeksresultaten geven aan dat de belasting die bedrijven in de praktijk moeten betalen, lager is dan het officiële statutaire belastingtarief. De omvang van de verleende belastingprikkels in de verschillende EU-lidstaten kan worden bepaald door het verschil tussen het statutaire belastingtarief en de werkelijk betaalde (effectieve) belastingdruk te meten. Op basis van de belastinggegevens van bijna 3000 bedrijven in Europa in de periode 1990–1996 is een vergelijking gemaakt tussen beide tarieven (zie tabel 2.3.2).

Tabel 2.3.2 Verschillen tussen effectieve en statutaire tarieven in de EU
LandStatutair tariefEffectief TariefVerschil
Ierland21.913.98.1
Zweden28.527.51.0
Griekenland32.520.911.7
Verenigd Koninkrijk33.429.04.4
Finland34.029.84.2
Frankrijk34.732.81.9
Nederland35.031.83.2
Spanje35.324.111.2
Denemarken35.829.46.4
Oostenrijk36.017.718.4
Portugal39.317.222.1
Luxemburg39.434.15.3
België40.321.019.3
Duitsland50.138.511.5
Italië50.535.315.2
EU gemiddelde36.526.99.6

Bron: MARC, Corporate effective tax rates in the European Union, 1999.

Uit de onderzoeksresultaten kan een aantal conclusies worden getrokken:

(1) er bestaan aanzienlijke verschillen tussen het statutaire tarief en de effectief betaalde belasting;

(2) landen met een hoog officieel belastingtarief geven over het algemeen ook meer belastingprikkels aan bedrijven;

(3) de effectieve belastingdruk loopt in Europa minder ver uiteen dan de officiële tarieven doen vermoeden;

(4) de effectieve belastingdruk voor bedrijven in Nederland bevindt zich in de Europese middenmoot, doch ligt boven het EU-gemiddelde.

Het Europese integratieproces zorgt, tezamen met de verdere uitbreiding van de EU, voor een verdieping en verbreding van de Europese samenwerking. Ook op het gebied van het financieel- en sociaal-economisch beleid is de wenselijkheid van een verdere verdieping aan de orde. Centraal in de afbakening tussen het nationale en het Europese beleid staat dat coördinatie op EU-niveau alleen gewenst is in geval van een duidelijke toegevoegde waarde (subsidiariteit) en niet verder gaat dan noodzakelijk voor de realisatie van de verdragsdoelstellingen (proportionaliteit). Vanuit economisch oogpunt is coördinatie van beleid gewenst, indien sprake is van positieve of negatieve effecten voor andere lidstaten, schaalvoordelen (zoals in het geval van Trans-Europese Netwerken) of collectieve goederen (zoals het klimaat en schone lucht). Daarnaast is coördinatie gewenst om gelijke concurrentievoorwaarden op de interne markt te waarborgen, zoals het Europese mededingingsbeleid beoogt. In alle andere gevallen is er ruimte voor processen van informatie-uitwisseling, «peer pressure», «best practices» of beleidsconcurrentie, waarvan een impuls op de kwaliteit van de overheid kan uitgaan.

Demografische ontwikkeling

Veranderingen in de leeftijdsopbouw en de samenstelling van de bevolking zijn van grote betekenis voor de arbeidsmarkt, het onderwijs en de oudedagsvoorzieningen (inclusief de zorg). Ten eerste stijgt in het begin van de 21e eeuw de gemiddelde leeftijd van de beroepsbevolking relatief sterk. Het aandeel van 55–64-jarigen in de beroepsgeschikte bevolking neemt toe van 14% in 1999 naar 19% in 2010. De participatiegraad in deze leeftijdsgroep bevindt zich op een laag niveau. Wel is de gestage daling van de participatie van oudere mannen in de laatste jaren omgebogen in een lichte stijging. Een ander belangrijke demografische ontwikkeling is het stijgende aandeel van allochtonen in de totale bevolking. Deze groei is het gevolg van zowel natuurlijke aanwas als migratie.

De sterk gestegen werkgelegenheid heeft niet kunnen verhelpen dat voor specifieke groepen zoals ouderen, laagopgeleiden, arbeidsgehandicapten en allochtonen de werkloosheid nog aanzienlijk is, mede waardoor de participatiegraad beduidend lager ligt dan het gemiddelde. Internationaal bezien blijft in Nederland de participatie van ouderen en vrouwen achter. Gezien het hoge percentage van vrouwen met deeltijdbanen in Nederland geldt dit te meer gemeten in gestandaardiseerde arbeidsjaren. De bij andere landen achterblijvende participatie van vrouwen is deels een erfenis uit het verleden: bij jonge vrouwen is het verschil in internationaal perspectief lager dan bij oudere vrouwen.

Tabel 2.3.3 Internationale vergelijking participatiegraden naar geslacht en leeftijd in 1998; in procenten van de beroepsbevolking
 Totaalw.v. mannenw.v. vrouwen
  25–5455–6425–5455–64
Duitsland64,186,148,967,628,7
Nederland69,891,146,067,120,8
Verenigd Koninkrijk71,286,458,371,738,5
Zweden71,583,465,879,160,3
Denemarken75,388,958,677,741,3
Verenigde Staten73,888,866,273,650,0

Bron: OESO Employment Outlook, juni 1999

De verschillen in participatie tussen landen kunnen deels verklaard worden vanuit de structuur van de instituties: de aantrekkelijke uittredingsregelingen voor ouderen bieden een gedeeltelijke verklaring voor de relatief lage participatie van ouderen in Nederland. Dit betreft dan voor Nederland zowel VUT-regelingen als socialezekerheidsregelingen. In vergelijking met andere landen is de gemiddelde leeftijd waarop mannen en vrouwen in ons land uit het arbeidsproces treden laag.

Grafiek 2.3.4 Internationale vergelijking gemiddelde uittreedleeftijd naar geslacht 1995

kst-26800-1-6.gif

Bron: OESO, Economic Outlook 63, juni 1998

Een hogere participatiegraad van ouderen en allochtonen wordt een belangrijke factor voor de verdere ontwikkeling van de Nederlandse economie en voor het draagvlak van de collectieve voorzieningen. Indien de participatiegraad van deze groepen niet verder stijgt, dan heeft dit op termijn consequenties voor de verdere groei van de welvaart.

Voor handhaving van verdere welvaartsgroei is naast vergroting van de arbeidsparticipatie een verhoging van de productiviteitsstijging van belang. Een toename van zowel de participatie als de productiviteit kan een vertraging van de groei van het BBP per hoofd van de bevolkingen voorkomen. Behalve via het beleid gericht op de arbeidsparticipatie, kunnen via het onderwijs, het wegnemen van belemmeringen voor diffusie van technologische kennis en aanpassingen in de economische structuur bijdragen worden geleverd aan de groei van de arbeidsproductiviteit.

De demografische ontwikkeling heeft eveneens substantiële gevolgen voor de samenstelling van de collectieve uitgaven. De budgettaire kosten die gepaard gaan met de vergrijzing komen met name tot uiting in de AOW en in de zorguitgaven. Tentatieve berekeningen van de Studiegroep Begrotingsruimte duiden op een additioneel beslag dat kan oplopen tot 4½% à 7% BBP in 2040. Voor de AOW-uitgaven is een stijging voorzien van 2½% BBP. Bij de zorg leidt de demografische ontwikkeling tot een stijging van 2% BBP. Als er ook nog van wordt uitgegaan dat de zorguitgaven per persoon hoger uitkomen als gevolg van de toenemende welvaart, komt er nog 2½% BBP bij. Het grotere beslag van de AOW- en zorguitgaven kan worden beperkt door vergroting van het draagvlak.

Voor de creatie van voldoende ruimte voor deze uitgaven is flexibiliteit in de overheidsfinanciën noodzakelijk. Deze ruimte kan, bij verdere tekortreductie richting begrotingsevenwicht of -overschot, voortvloeien uit lagere rentelasten. Inmiddels wordt in diverse landen gespaard voor de toekomst door de opgebouwde overheidsschuld te reduceren. In 1998 kenden reeds zes EU-lidstaten een overschot op de begroting. Overigens geldt voor Nederland dat in verband met de fasering van het lastenbeeld het EMU-tekort na 2000 een oploop zal vertonen. Op middellange termijn bezien ligt het EMU-tekort daardoor hoger dan het nu voor 2000 geraamde niveau van ½% BBP.

Grafiek 2.3.5. Ontwikkeling begrotingssaldo 1998–2000; in % BBP

kst-26800-1-7.gif

Bron: Ministerie van Financiën en CPB, Macro Economische Verkenning 2000, 1999

Om de toekomstige uitgaven samenhangend met de vergrijzing op te vangen is tijdens de vorige kabinetsperiode besloten tot de instelling van het AOW-spaarfonds. Op deze manier is een begin gemaakt met het sparen voor de kosten van de naderende vergrijzing. Volgend jaar zal het AOW-spaarfonds ruim 15 miljard bevatten (1,8% BBP). Met de afgesproken jaarlijks oplopende stortingen (4¾ miljard gulden in 2000) is het fonds daarmee goed op weg naar een omvang die een adequate dekking kan bieden voor de toekomstige AOW-uitgaven. Daarbij is het nuttig te onderscheiden hoe het fonds tot uitdrukking komt in de EMU-cijfers (zie ook paragraaf 4.5). De jaarlijkse stortingen in het AOW-spaarfonds zijn neutraal voor het EMU-tekort: tegenover een hoger tekort bij het rijk staat een overschot bij het AOW-spaarfonds. Voor de collectieve sector als geheel is er daardoor geen effect, noch op het EMU-tekort noch op de EMU-schuld.

Technologische ontwikkeling

Een van de grootste uitdagingen waar de Nederlandse economie zich aan het begin van de 21e eeuw voor gesteld ziet, is de verdere omschakeling naar een duurzame kenniseconomie. Technologische ontwikkelingen hebben in het verleden tot grote veranderingen in de economische structuur geleid. Ook de huidige ontwikkelingen, met name op het gebied van de informatie- en communicatietechnologie (ICT), brengen ingrijpende veranderingen met zich mee: uiteenlopende onderdelen van de dienstensector zoals de automatiserings-, communicatie- en financiële dienstensector kennen hoge groeicijfers en een sterke werkgelegenheidsgroei. De uitbreiding van de toepassingsmogelijkheden van bestaande technologie en de snel voortgaande technologische ontwikkeling zullen in de komende jaren gepaard gaan met toenemende productdifferentiatie en de introductie van nieuwe producten en diensten. In combinatie met de internationalisering ontstaat hierdoor een grotere concurrentie, waardoor het belang van kennis en innovatievermogen als het relatieve voordeel van westerse industrielanden aan kracht wint. Wanneer in de loop van het volgende decennium de uitbreiding van de EU plaatsvindt met een aantal landen uit Midden- en Oost-Europa, neemt voor Nederland het belang van concurrentiefactoren als innovatief vermogen en kwaliteit toe. Het lagere niveau van de arbeidskosten in de nieuw toetredende landen, rekening houdend met de lagere arbeidsproductiviteit, vermindert de mogelijkheden om te concurreren op prijs.

De opkomst van nieuwe producten en diensten kan ten koste gaan van bestaande producten en diensten. Dit benadrukt de noodzakelijke flexibiliteit van werknemers en werkgevers. Naast de onzekerheden over de effecten van technologische ontwikkelingen op macro-economische grootheden als inflatie-, productiviteitsontwikkeling en conjunctuuruitslagen is één conclusie wel duidelijk: de vraag naar arbeid zal kennisintensiever worden.

De R&D-intensiteit van de Nederlandse economie is, afgemeten aan indicatoren als aantal onderzoekers in het bedrijfsleven en octrooi-aanvragen, relatief laag. Dit hangt gedeeltelijk samen met de economische structuur, waarin het accent ligt op R&D-extensieve sectoren als voeding en diensten. Ook als hiervoor wordt gecorrigeerd is de R&D-intensiteit nog relatief laag. Achterblijvende voortbrenging van nieuwe technologie behoeft niet te betekenen dat de toepassing van kennis achterblijft ten opzichte van het buitenland. Uit recente Eurostat-gegevens blijkt echter dat het aandeel van nieuwe producten in de omzet van Nederlandse industriële bedrijven onder het EU-gemiddelde ligt.

kst-26800-1-8.gif

Grafiek 2.3.6 Aantal onderzoekers in de marktsector en aantal octrooiaanvragen in 1996; per 10 000 werknemers resp. per 10 000 inwoners

Bron: OESO, Main science and technology indicators, 1998

Voor een economie waar meer dan nu kennis centraal staat, is een hoogopgeleide beroepsbevolking en een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt een eerste vereiste. Flexibiliteit is noodzakelijk om in te spelen op de snellere veranderingen in de wensen van de arbeidsmarkt. Naast het basis, voortgezet en hoger onderwijs is een goed functionerend systeem van onderwijs gedurende het werkzame leven nodig. Zo wordt voorkomen dat een stijgende gemiddelde leeftijd van de beroepsbevolking samen gaat met een veroudering van kennis. De grotere nadruk op kennis en permanente scholing brengt een risico voor laaggeschoolde arbeid met zich mee. Adequate startkwalificaties en bestrijding van schooluitval zijn hierbij primair op hun plaats. Vanuit economisch oogpunt is schooluitval, mede door de teruglopende instroom op de arbeidsmarkt, een kostbare verspilling van economische productiefactoren. Vanuit sociaal oogpunt schept voortijdig schoolverlaten een nadelige uitgangspositie voor de toetreding op de arbeidsmarkt en kans op sociale uitsluiting. Het belang van kennis en vaardigheden voor werknemers om te kunnen inspelen op veranderende marktomstandigheden leidt ertoe dat scholing een continu proces wordt. Vergroting van de vaardigheden en de inzetbaarheid van werknemers («employability») verhogen de kansen op de arbeidsmarkt in geval van werkloosheid.

Een duurzame kenniseconomie heeft, naast een effectief functionerend scholingssysteem, behoefte aan een goede kennisinfrastructuur. Met kennisinfrastructuur wordt de gehele keten bedoeld, waarin kennis wordt geproduceerd en verspreid in de economie. Hierbij gaat het onder meer om effectieve prikkels voor de toepassing van innovaties, het wegnemen van belemmeringen voor markttoetreding, de toegang tot risicokapitaal en een hoog niveau van basisonderzoek.

2.4 Prioriteiten voor het financieel-economisch beleid

Uit de ontwikkelingen zoals in de vorige paragraaf beschreven, volgt een aantal beleidsprioriteiten om de gewenste versterking van de economische en sociale veerkracht vorm te geven. Belangrijk hierbij is dat economische dynamiek een randvoorwaarde is om succesvol te kunnen investeren in de kwaliteit van de samenleving. De overheid kan de economische dynamiek niet afdwingen of garanderen, maar kan er wel een bijdrage aan leveren. Allereerst door een vertrouwenwekkend budgettair en fiscaal beleid te voeren. De Nederlandse regering heeft in het afgelopen decennium de gezondmaking van de overheidsfinanciën hoge prioriteit gegeven. Op dit vlak zijn aanzienlijke successen geboekt. Als de economie zich gunstig ontwikkelt en het huidige groeiniveau kan worden gehandhaafd, zou zelfs begrotingsevenwicht, zoals is afgesproken in het Stabiliteits- en groeipact, in deze kabinetsperiode dichtbij kunnen komen. Blijvende aandacht is gewenst voor verdere verlaging van de lastendruk, zodat het succes van de combinatie lastenverlichting en een beheerste ontwikkeling van de lonen kan worden gecontinueerd.

Evenwichtige overheidsfinanciën zijn een voorwaarde om voorzienbare lasten in de toekomst op te kunnen vangen. Dit geldt bovenal voor de vergrijzingskosten, die voor een aanzienlijk deel bij de overheid zullen neerslaan. Teneinde een goed niveau van collectieve voorzieningen te kunnen handhaven is versterking van het draagvlak via vergroting van de arbeidsparticipatie en een activerend stelsel van sociale zekerheid van cruciaal belang. Tijdige aanpassingen in bijvoorbeeld het zorgstelsel, waarbij meer prikkels worden ingebouwd om de kosten te beheersen, bieden mogelijkheden om een goed niveau van voorzieningen te combineren met een grotere doelmatigheid. Dit is een uitdaging die de regering aangaat.

Een andere bijdrage die de overheid kan leveren is de creatie van gunstige economische randvoorwaarden. Hierbij gaat het onder meer om een hoge kwaliteit van menselijk kapitaal en van de fysieke en sociale infrastructuur. De naderende kenniseconomie vraagt om kennisinstituties die flexibel en soepel inspelen op de veranderende context. Om Nederland aantrekkelijk te houden als vestigingsplaats is verder een concurrerend niveau van de collectieve lasten noodzakelijk. Onderdeel van het voorwaardenscheppende economische beleid vormt tevens het terugdringen van de administratieve lasten en de regeldruk.

Aanpassing van de economische randvoorwaarden voor vergroting van het aanpassingsvermogen vereist een flexibele inzet van beleidsinstrumenten. Gewijzigde inzichten in de effectiviteit van instrumenten en nieuwe interventiemechanismen leiden op veel beleidsterreinen tot veranderingen in de rol van de overheid. Als gevolg van technologische en maatschappelijke ontwikkelingen zijn in belangrijke economische sectoren zoals de telecommunicatie, openbaar vervoer en openbaar nut, waar in het verleden overheidsmonopolies bestonden, mogelijkheden voor de introductie van concurrentie ontstaan. De veranderende rol van de overheid komt hier tot uiting in de vastlegging van de randvoorwaarden waaronder op de markt geopereerd kan worden en in het toezicht op het functioneren van de markt. De telecommunicatiesector is een voorbeeld waar de combinatie van meer concurrentie, herregulering van de markt en strak toezicht door de Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit (OPTA) heeft geleid tot scherpe concurrentie met lagere prijzen, meer productinnovatie en een hogere servicekwaliteit. Nadere regulering van en toezicht op markten beperkt zich niet tot sectoren waar in het verleden de overheid een nadrukkelijke rol speelde. Ook in andere sectoren is een grotere regulering van de overheid wenselijk gebleken. Zo is in de financiële sector – banken, verzekeringen, effecten – het toezicht en de regelgeving vanuit de overheid ingrijpend vernieuwd. Deze zomer is een Raad van Financiële Toezichthouders opgericht die een sectoroverstijgend perspectief aan het bestaande toezicht toevoegt.

Voor het beïnvloeden van gedrag zijn andere beleidsinstrumenten dan (her)regulering en toezicht soms effectiever. Langs de weg van prijsprikkels in de vorm van heffingen, tarieven, invoering van eigen risico of door meer concurrentie op markten, kunnen op bepaalde beleidsterreinen gewenste gedragsreacties teweeg worden gebracht. In de sociale zekerheid zijn met privatisering van de Ziektewet en de mogelijkheid tot uittreden van de collectieve arbeidsongeschiktheidsverzekeringen (Wet premiedifferentiatie en marktwerking bij arbeidsongeschiktheidsverzekeringen) hier elementen van toegepast. Een voorbeeld uit de financiële sector is het schrappen van de wettelijke beloningsregels voor assurantietussenpersonen. Door het wegnemen van deze beperkende regelgeving wordt de prijsconcurrentie bevorderd.

Veranderingen in het beleidsinstrumentarium van de overheid leiden tot enerzijds een permanente herijking van en anderzijds herschikking tussen publieke en private verantwoordelijkheden. Deze herijking komt onder meer naar voren in het zoeken naar mogelijkheden voor samenwerking tussen overheid en marktpartijen bij de realisering van overheidsdoelstellingen. Nieuwe vormen van samenwerking zoals publiek-private samenwerking op het gebied van infrastructurele projecten kan voor beide partijen profijtelijk blijken. Centraal bij deze samenwerking staat het realiseren van synergie-effecten. Een strikte scheiding tussen publieke en private sector is van belang daar waar de private sector ongelijke concurrentie van de overheid ondervindt, doordat de overheid tegen ongelijke voorwaarden op een markt opereert. Als onderdeel van het project «Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit» zijn in het deelproject Markt en Overheid duidelijke voorwaarden gesteld aan overheidsactiviteiten die concurreren met marktpartijen. De regering zal wetgeving voorbereiden om mogelijke ongelijke concurrentie tegen te gaan, zodat alle belanghebbenden duidelijkheid en zekerheid wordt geboden.

De geschetste ontwikkelingen bieden kansen, uitdagingen én bedreigingen voor de stabiliteit en welvaart van de Nederlandse samenleving. Deze uitdagingen en bedreigingen vergen op vele fronten aanpassingen van bestaande regelingen en arrangementen. De regering ontplooit op tal van beleidsterreinen initiatieven voor een adequate voorbereiding op de ontwikkelingen in het begin van de 21e eeuw. In hoofdstuk 3 wordt belicht op welke wijze zij de economische en sociale uitdagingen aangaat.

3 VERSTERKING VAN ECONOMISCHE EN SOCIALE VEERKRACHT

3.1 Inleiding

Zoals in het vorige hoofdstuk is aangegeven, is de uitgangspositie van de Nederlandse economie, in vergelijking met een decennium geleden, op diverse onderdelen structureel verbeterd. Het vasthouden van deze verbeteringen vergt een continue inspanning. Daarnaast moet de economie zo worden ingericht dat deze soepel kan inspelen op toekomstige trends, zoals de vergrijzing en ontgroening van de bevolking, de voortschrijdende technologische ontwikkeling en de toenemende internationalisering van de wereldeconomie. Minstens zo belangrijk als het inspelen op genoemde trends is het tijdig en adequaat reageren op niet (te) voorziene veranderingen. Het verleden heeft op een soms pijnlijke manier duidelijk gemaakt dat het te laat inspelen op veranderende omstandigheden en het uitstellen van noodzakelijke aanpassingen kunnen leiden tot hoge financiële en maatschappelijke kosten. Om deze redenen is het noodzakelijk dat zowel de sociale als de economische veerkracht van ons land toeneemt.

De regering werkt aan deze noodzaak door vernieuwingen en aanpassingen van het beleid op het terrein van onderwijs, sociale zekerheid, zorg, infrastructuur, milieu en belastingen, waar de invloed van de trends nu reeds is te voorzien. Daarbij gaat het niet alleen om meer geld – hierop zal worden ingegaan in hoofdstuk 4 – maar ook om aanpassingen in de vormgeving van (collectieve) arrangementen en daarmee in het in te zetten beleidsinstrumentarium.

De overheid moet alert kunnen inspelen op voornoemde ontwikkelingen en haar rol waar nodig op flexibele wijze aanpassen. De snelheid en aard van de trends vragen om een bescheiden opvatting over de «maakbaarheid» van de samenleving en derhalve niet op alle terreinen een hoofdrol voor de overheid. Waar mogelijk beperkt de overheid zich tot het schep- pen van kaders of het afsluiten van convenanten en krijgen particuliere initiatieven ruim baan. Waar overheidsbetrokkenheid noodzakelijk is, moeten verantwoordelijkheden duidelijk worden afgebakend. De ontwikkeling is derhalve niet eenzijdig: soms is sprake van een meer afstandelijke rol, soms neemt de betrokkenheid van de regering juist toe.

Ook de rolverdeling tussen de rijksoverheid en de decentrale overheden verandert. Gemeenten en provincies fungeren veelal als partner van het Rijk, aan wie een belangrijk deel van de invulling en de uitvoering van het beleid wordt overgelaten. Dit geldt voor zowel de inspanningen op het terrein van de sociale infrastructuur, waarbij kan worden gedacht aan meer financiële verantwoordelijkheden van gemeenten voor de bijstand, als voor de fysieke infrastructuur, waarvan het investeringsprogramma «Vitaliteit steden» een mooi voorbeeld vormt, alle onder het overkoepelend kader van het Grotestedenbeleid. Gedeelde verantwoordelijkheden en een nieuw beleidsinstrumentarium staan ook hierbij centraal.

3.2 Onderwijs

Het onderwijs in Nederland

Het algemene beeld van het Nederlandse onderwijs is gunstig, maar er zijn zwakke plekken. Onderwijs is niet alleen een kwestie van voldoende geld. Internationale vergelijkingen laten zien dat de kwaliteit van de Nederlandse onderwijsprestaties relatief goed is, terwijl de uitgaven voor onderwijs in internationaal perspectief niet hoog zijn. Dit wijst op een hoog niveau van productiviteit.

Ook het gemiddelde opleidingsniveau in Nederland is goed en neemt nog steeds toe, met name door de groeiende deelname aan het hoger onderwijs.

Grafiek 3.2.1 Aandeel hoogopgeleiden (van de 25–34 jarigen); Nederland versus andere landen

kst-26800-1-9.gif

Bron: Education at a glance, OECD Indicators, 1998

Wel is het verontrustend dat veel jongeren de opleiding voortijdig verlaten. Aan de schooluitval zijn grote economische en sociale risico's verbonden. Juist met het oog op een goede integratie en sociale cohesie is het bijzonder zorgelijk dat, ondanks de extra middelen, schooluitval het grootst blijft bij allochtone leerlingen. Van de Turkse en Marokkaanse jongeren verlaat ongeveer een kwart de opleiding zonder diploma.

Grafiek 3.2.2 Uitval voortgezet onderwijs per etnische bevolkingsgroep; in % (1998)

kst-26800-1-10.gif

Bron: SPVA 98; ISEO en SCP

Daarnaast zijn er signalen dat de aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt verbetering behoeft. Op delen van de arbeidsmarkt bestaat een ernstig gebrek aan goed opgeleide mensen (met name lager technisch geschoolden). Mensen zijn soms goed opgeleid, maar uiteindelijk niet voor die taken waaraan in de maatschappij behoefte bestaat.

Een veerkrachtige economie vereist mensen die snel en soepel kunnen reageren op nieuwe ontwikkelingen. Het vergt ook een onderwijsbestel dat toegesneden is op een leven lang leren en snel veranderende vraag naar kennis en onderwijs. Het CPB stelt dat de employability van de Nederlandse beroepsbevolking te gering is met het oog op de snelle veranderingen.

Uitwerking in het Regeerakkoord

De regering richt haar investeringen vooral op de kwaliteit en de toegankelijkheid van het initieel onderwijs. Beoogd wordt zo een stevig fundament te leggen voor de verdere (school)carrière. Zo wordt in deze kabinetsperiode extra geld gestoken in klassenverkleining in de eerste vier jaren van het basisonderwijs. Dit gaat gepaard met een grotere vraag naar leerkrachten, een vraag die zich overigens niet altijd even gemakkelijk laat vervullen. In de dit voorjaar verschenen nota «Maatwerk voor morgen» zijn plannen uitgewerkt die hierin voorzien.

Door het stimuleren van het gebruik van informatie- en communicatietechnologie (ICT) op alle schoolsoorten krijgt ICT een geïntegreerde plaats in het onderwijs en draagt het bij aan onderwijs op maat. De toegankelijkheid van het voortgezet en hoger onderwijs wordt verder versterkt, onder andere door een verhoging van de tegemoetkoming studiekosten voor lagere en middeninkomens en door maatregelen bij de studiefinanciering waardoor de keuzevrijheid van studenten toeneemt. Doordat bijvoorbeeld de diplomatermijn en de leeftijdgrens zijn verruimd, kunnen studenten langer (en ook flexibeler) studeren. Tevens wordt het combineren van leren en werken hiermee gestimuleerd, waardoor de aansluiting van onderwijs en arbeidsmarkt wordt versterkt.

Grafiek 3.2.3 Werkloosheid naar opleidingsniveau in 1998; in % van de (relevante) beroepsbevolking

kst-26800-1-11.gif

Bron: Sociale Nota 2000

Belangrijk is dat voor jongeren goede voorwaarden worden geschapen om het hoogst haalbare en meest passende onderwijs te bereiken. De kans op werkloosheid onder laaggeschoolden neemt hiermee af. Voorkomen van voortijdige schooluitval is essentieel. De regering bestrijdt voortijdige schooluitval dan ook met een breed geschakeerd plan. De leerplicht wordt aangescherpt, de Regionale Meld- en Coördinatiefunctie voortijdig schoolverlaten wordt versterkt en de meldingsplicht voor voortijdig schoolverlaten wordt wettelijk geregeld. Een en ander is ook onderwerp van studie in het MDW-project «Voortijdig schoolverlaten in de beroeps- en volwasseneneducatie». De aanpak van het voortijdig schoolverlaten is een gezamenlijke verantwoordelijkheid waarover komend najaar convenanten worden afgesloten tussen het Rijk en de 25 grote steden. In die convenanten worden concrete afspraken opgenomen over de verantwoordelijkheidsverdeling tussen de verschillende overheden.

Meer dan geld alleen: aansturing van het onderwijs

De snelle veranderingen in de vraag naar kennis en onderwijs vergen een heroverweging van de wijze waarop de overheid haar rol in het onderwijs vormgeeft. Dit past in een bredere trend van herbezinning op de taakverdeling tussen markt en overheid.

Grafiek 3.2.4 Regelgeving op het terrein van onderwijs; aantallen per jaar

kst-26800-1-12.gif

Bron: SCP, Onderwijs in beweging

Voor grote delen van de onderwijssector geschiedt de aansturing nog steeds via strakke regulering. Deze regelgeving is bedoeld om de kosten te beheersen en zorg te dragen voor een optimale benutting van het budget. Een dergelijke vorm van aansturing past echter niet zonder meer in een sterk dynamische omgeving. Regelgeving blijkt moeilijk snel en soepel aan te passen, en scholen hebben moeite om steeds weer nieuwe regelgeving te verwerken. De oplossing is dan om verantwoordelijkheden neer te leggen op het niveau waar informatie wel beschikbaar is: dereguleren en besturen op afstand.

Deregulering stelt wel eisen aan de wijze van bekostiging en de kwaliteitscontrole. Er moet een samenhangend stelsel zijn van kwaliteitszorg en toezicht. Primair berust de verantwoordelijkheid hiervoor bij de onderwijsinstellingen, hetgeen niet wegneemt dat de overheid er borg voor moet kunnen staan dat elke instelling en elke opleiding voldoende kwaliteit biedt. De onderwijsinspectie speelt hierbij een belangrijke rol. De regering heeft dit onderwerp inmiddels nader uitgewerkt in de nota «Variëteit en Waarborg». Daarnaast ligt het in de rede nog meer dan nu bij de kwaliteitstoets een rol toe te kennen aan leerlingen, studenten en hun ouders. Zij zijn immers het sterkst gemotiveerd. Essentieel is dan wel de informatie over de kwaliteit van onderwijsprestaties. Alleen bij voldoende inzicht in de kwaliteit van de instelling en de prijs die daarvoor wordt gevraagd, zal een grotere invloed van de gebruiker ook meer kwaliteit opleveren. Op dit terrein zijn al enige stappen gezet. Zo publiceert de Inspectie voor het Onderwijs sinds vorig jaar kwaliteitskaarten voor het voortgezet onderwijs. Vanzelfsprekend zal hierbij voor een juiste vergelijking rekening moeten worden gehouden met het verschil in instroomniveau van leerlingen waarmee scholen worden geconfronteerd.

Een leven lang leren: employability

Door de vergrijzing van de beroepsbevolking en de economische en technologische ontwikkeling neemt het belang van «employability» alleen maar toe. In termen van rolverdeling, past hier een actieve opstelling van de sociale partners; het is vooral de verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers zelf om te investeren in «employability». De werknemer krijgt meer baanzekerheid en mogelijk zelfs uitzicht op een betere baan, terwijl de werkgever een beter geschoolde werknemer krijgt. De overheid kan randvoorwaarden en gunstige condities creëren, zoals op het gebied van de fiscaliteit en de sociale zekerheid. Daarnaast wordt dit onderwerp verder opgepakt met de sociale partners. Een activerend socialezekerheidssysteem draagt bij aan reductie van de duur van de werkloosheid, zodanig dat vaardigheden en kennis van een werknemer op peil blijven en de kansen op de arbeidsmarkt toenemen.

3.3 Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt

Inactiviteit

Nog steeds doet een groot gedeelte van de 20- tot 65-jarigen in ons land een beroep op een uitkeringsregeling. Hoewel de werkloosheidscijfers zich de laatste jaren gunstig hebben ontwikkeld, blijft het niveau van werkloosheid van de beroepsbevolking schril afsteken bij het weer toenemende aantal vacatures. Daarnaast blijft ook de arbeidsongeschiktheid structureel steken op een te hoog niveau. Het terugdringen van deze inactiviteit en het daarmee verhogen van het arbeidsaanbod blijft een van de belangrijkste beleidsuitdagingen van de regering. Op het terrein van de sociale zekerheid kiest de regering, voortbordurend op de ervaringen van afgelopen jaren, voor een nog meer gerichte inzet van het gehanteerde beleidsinstrumentarium. Dit leidt soms tot meer afstand, en soms juist tot een directere betrokkenheid van de regering.

Grafiek 3.3.1 Aantal ABW'ers en WW'ers versus aantal vacatures; in % van de beroepsbevolking

kst-26800-1-13.gif

Bron: Sociale Nota

Ziekte en arbeidsongeschiktheid: financiële prikkels en preventie

In het recente verleden is de Ziektewet grotendeels geprivatiseerd; werkgevers dragen het risico van ziekteverzuim van de eigen werknemers. In de WAO is premiedifferentiatie en de mogelijkheid tot het dragen van eigen risico geïntroduceerd middels de wet Pemba. Deze beide maatregelen hebben de prikkel voor werkgevers om ziekteverzuim te vermijden en uitstoot wegens arbeidsongeschiktheid te voorkomen sterk vergroot.

Het is voor werkgevers financieel interessant om te investeren in preventie van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid door de verbetering van arbeidsomstandigheden. Arbo-diensten – weer een andere private partij – leveren de hiervoor noodzakelijke expertise.

Grafiek 3.3.2 Volume ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid; in % van de beroepsbevolking

kst-26800-1-14.gif

Bron: Sociale Nota

Deze inspanningen hebben nog niet voldoende effect gesorteerd, alhoewel het effect van de wet Pemba nog niet tot volledige wasdom is gekomen. Zoals uit grafiek 3.3.2 blijkt, zijn de ontwikkelingen in het ziekteverzuim en het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen nog steeds niet rooskleurig; het niveau is – vooral in internationaal perspectief – nog steeds hoog. Dit geldt des te meer, indien de ontwikkeling wordt afgezet tegen de noodzaak van een hogere arbeidsparticipatie.

De vergrijzing zal in toenemende mate voor een opwaartse druk op het arbeidsongeschiktheidsvolume zorgen. Dit vormt een reden temeer, om inspanningen die gericht zijn op het beteugelen van deze groei, voort te zetten.

Tabel 3.3.1 Revalideringskansen en duur van arbeidsongeschiktheid
Revalidering naar duur van uitkering in jaren
 1 jaar2 jaar3 jaar4 jaar5 jaar6 jaarcumulatief na 6 jaar
 16%11%6%4%3%1%36%

Gemiddelde in leeftijdscategorie 15–64 voor verwachte WAO instroom 1994. Bronnen: GMD, ABP, SVr, CBS

Revalideringscijfers laten zien, dat het voorkómen van langdurige uitval het beste aangrijpingspunt voor het beleid vormt. Het preventieve element in het beleid moet dus verder worden versterkt, en mensen die eenmaal zijn uitgevallen moeten zo snel mogelijk worden gereïntegreerd.

De regering geeft hieraan invulling door het stimuleren van bedrijfstakgewijze convenanten gericht op de verbetering van arbeidsomstandigheden, voorzien van een concrete inspanningsverplichting van de betrokken werkgevers. In het kader van het Plan van Aanpak WAO en de verbetering van het «poortwachtersmodel» voor de WAO wordt de bureaucratie verder teruggedrongen en wordt de ruimte voor activiteiten gericht op preventie en reïntegratie vergroot. Onderdeel van het Plan van Aanpak is onder andere de objectivering van de keuringsprocedure die ertoe bijdraagt dat ziekteverzuim niet langer duurt dan nodig is en dat geen onnodige toelating tot de WAO plaatsvindt.

Langdurige werkloosheid

Voor de nieuwe instroom in de werkloosheid is de «sluitende aanpak» gecreëerd, die erop is gericht langdurige werkloosheid te voorkomen, door mensen die werkloos worden en niet zelf aan de slag kunnen komen, binnen 12 maanden een scholings- of activeringstraject aan te bieden. Uiterlijk in 2003 moet sprake zijn van een dergelijke «sluitende aanpak». Nederland kent in het kader van de Wet inschakeling werkzoekenden (WIW) al een sluitende aanpak voor jongeren. In 1999 zullen ongeveer 30 000 extra trajecten worden uitgevoerd, bovenop de 130 000 trajecten die reeds in 1998 worden uitgevoerd. In 2003 zal uiteindelijk sprake zijn van 265 000 trajecten. Deze preventieve aanpak heeft tot doel dat minder mensen langdurig werkloos worden; juist bij langdurige werkloosheid blijken mensen vaardigheden te verliezen die noodzakelijk zijn voor inzetbaarheid op de arbeidsmarkt («employability»). De kansen op werkhervatting dalen naarmate de leeftijd van betrokkene hoger is, maar zeker ook naarmate de tijd voortschrijdt.

Tabel 3.3.2 Werkhervattingskans van ABW-ers naar leeftijd en tijd
 In ABW:
Leeftijd< = 1 jaar> 1–2 jaar> 2–3 jaar> 3–4 jaar
18–24 jaar32%26%17%17%
25–34 jaar24%19%19%14%
35–44 jaar17%14%13%11%
45–55 jaar16%12%

Bron: IPO

– = gegevens van voldoende betrouwbaarheid ontbreken

Ook bij werkloosheid staat het voorkomen van langdurige uitval derhalve centraal. Voor mensen die al langdurig werkloos zijn financiert de regering extra werkgelegenheid in de collectieve sector door middel van de 20 000 additionele Instroom-/Doorstroombanen (I/D-banen) bovenop de reeds bestaande 40 000 I/D-banen.

Nieuw element is de sterkere nadruk die wordt gelegd op de doorstroming en de uitstroom. Zo zullen 10 000 van de 60 000 banen doorstroombanen kunnen worden, waarvoor een hoger kwalificatie- en beloningsniveau geldt dan voor de instroombanen. Na minstens vijf jaar in een instroombaan komt men in aanmerking voor een doorstroombaan. De nadruk op uitstroom uit de regeling komt tot uitdrukking in de uitstroompremie die I/D-werknemers kunnen krijgen, wanneer zij duurzaam uitstromen uit een I/D-baan naar regulier werk. Op deze manier worden mensen met een I/D-baan geprikkeld tot uitstroom, zodat de vrijkomende I/D-banen weer door anderen opgevuld kunnen worden.

Prikkels in de uitvoering

De komende jaren zullen in het teken staan van veranderingen in de uitvoeringsorganisatie en de versterking van de financiële prikkels bij de uitvoerders van de socialezekerheidsregelingen. De contouren van de nieuwe organisatiestructuur zijn beschreven in het regeringsstandpunt «Structuur uitvoering werk en inkomen» (SUWI). Kernpunt is dat op onderdelen marktwerking in de uitvoering van de sociale zekerheid wordt geïntroduceerd onder handhaving van de publieke uitvoering van de waarborgfunctie (recht, hoogte en duur van de uitkering).

Met ingang van 1 januari 2001 zal de financiering van de bijstand worden veranderd. Dan zullen de gemeenten voor 25% van de totale ABW-uitgaven worden gebudgetteerd. In drie jaar wordt toegegroeid van een verdeling op basis van historische uitgaven naar een verdeling op basis van een objectief verdeelmodel. Dit is een financiële stimulans voor gemeenten om inspanningen gericht op uitstroom te verrichten. Het Rijk blijft overigens volledig verantwoordelijk voor de budgettaire gevolgen van de macro-economische ontwikkeling van het ABW-volume. Na 2001 zullen in overleg met de gemeenten verdere stappen worden gezet.

In de sfeer van de aanwending van reïntegratiesubsidies worden meer vrijheden geïntroduceerd ter vergroting van de effectiviteit. Zo zal per 1 januari 2000 de gedwongen winkelnering bij arbeidsvoorziening voor de besteding van de zogeheten inkoopmiddelen worden afgeschaft. Dit heeft tot gevolg dat gemeenten en uitvoeringsinstellingen meer vrijheid hebben bij de inkoop van arbeidsbemiddeling. Zodoende zullen alleen de best presterende organisaties reïntegratie-opdrachten bemachtigen, zeker wanneer de betaling (deels) op basis van «no cure no pay» of met gebruikmaking van bonussen zal plaatsvinden. Het resultaat is dat de kansen op een slechts kortdurende uitval toenemen.

Participatie van ouderen

De huidige bevolking vergrijst en ontgroent. De participatiegraad van de groep 50+'ers en zeker die van de groep 55+'ers, die structureel op een te laag niveau ligt, moet worden verhoogd.

Grafiek 3.3.3 Participatie naar leeftijdsgroep 15–65 (1997)

kst-26800-1-15.gif

Bron: CBS

Ter bestrijding van leeftijdsdiscriminatie bij werving en selectie wordt een wetsontwerp ingediend. Op dit punt is echter vooral een mentaliteitsomslag nodig; het moet in ons land weer gemeengoed worden, dat werkloze mensen van 45 jaar of ouder binnen afzienbare tijd een nieuwe baan vinden, en juist niet dat ouderen bij bijvoorbeeld reorganisaties met voorrang afvloeien. De huidige inrichting van de sociale verzekeringen ondersteunt deze mentaliteitsverandering niet. Mede met het oog daarop is door de regering aan de SER advies gevraagd over de bevordering van de arbeidsdeelname van ouderen, waaronder een specifiek tegen het ontslag van ouderen gerichte vorm van premiedifferentiatie in de WW. Hierdoor werkt het ontslaan van een oudere werknemer directer door in de premielasten voor de werkgever.

3.4 Zorg

Internationaal gezien kenmerkt Nederland zich door een zeer goede en breed toegankelijke gezondheidszorg, terwijl in termen van kosten een Europese middenpositie wordt ingenomen.

Grafiek 3.4.1 Totale zorguitgaven in internationaal perspectief; in % BBP

kst-26800-1-16.gif

Bron: OECD Health Data 1998

Het beleid van de afgelopen jaren, dat met het Regeerakkoord van 1998 een nieuwe impuls heeft gekregen, is erop gericht deze verworvenheden te behouden en tegelijkertijd vernieuwing tot stand te brengen in het licht van de demografische trends, de toenemende invloed van de Europese integratie en de toegenomen individualisering. Anticiperen op deze trends kan de collectieve uitgaven aan zorg beheersen, onder behoud van zorg van goede kwaliteit en toegankelijkheid. De accenten liggen hierbij op ten eerste het verbeteren van de aansluiting van het zorgaanbod bij de behoefte van de individuele patiënt of cliënt (allocatieve doelmatigheid), ten tweede op een verantwoorde inzet van (extra) collectieve middelen en ten derde op een vergroting van de bedrijfseconomische doelmatigheid (efficiency). Dit vereist een toenemend samenspel tussen de overheid en de partijen in de zorgsector en tegelijkertijd een duidelijke afbakening van de verantwoordelijkheden.

Zorg op maat

De welvaart in Nederland en de groeiende mate van individualisering van de samenleving zijn van invloed op de aard van de zorg waar mensen behoefte aan hebben. Met name ouderen zullen dan ook meer en meer zelf de vorm willen bepalen waarin deze zorg wordt geleverd («zorg op maat») en zijn bereid om hier een prijs voor te betalen. Deze behoefte aan zorg op maat uit zich eveneens in de roep van werkgevers en Arbo-diensten om meer aandacht voor zorg voor arbeidsgerelateerde aandoeningen. Aanbieders van zorg blijken steeds vaker in staat om op dergelijke wensen in te spelen; voorbeelden zijn nieuwe combinaties van wonen en zorg voor ouderen, of de gerichte aanpak van arbeidsgerelateerde aandoeningen. Dergelijke initiatieven ontstaan veelal op het grensvlak tussen overheid en markt. Zij roepen de vraag op hoe de noodzakelijke maatschappelijke solidariteit («gelijke toegang») kan worden vormgegeven, terwijl tegelijkertijd tegemoet wordt gekomen aan de behoefte aan zorg op maat. Van belang daarbij is voorts dat patiënten, verzekeraars en werkgevers op basis van Europese regelgeving steeds eenvoudiger hun toevlucht in het buitenland kunnen zoeken.

Reductie van wachtlijsten

Voor de huidige kabinetsperiode is structureel ruim 5,6 miljard gulden vrijgemaakt voor volumegroei in de zorgsector, met de nadruk op de aanpak van wachtlijsten en de werkdruk. Inmiddels zijn in de verschillende sectoren nadere afspraken gemaakt over de besteding van deze middelen. Centraal daarin staat het afleggen van verantwoording door alle betrokken partijen over de aanwending van collectieve gelden en de daarmee bereikte resultaten. Ten aanzien van de cure is het plan «Structurele aanpak wachttijden» in de zorgsector van belang. Hierin wordt aangegeven waar de grootste knelpunten zich voordoen en hoe deze moeten worden aangepakt. Daarbij komt ook gespecialiseerde zorg gericht op specifieke aandoeningen – zoals de reeds genoemde arbeidsgerelateerde aandoeningen – nadrukkelijk aan bod. Door de aanpak van wachtlijsten en door het zorgaanbod beter toe te snijden op deze specifieke aandoeningen, kan een nuttige bijdrage worden geleverd aan vergroting van participatie: mensen kunnen sneller weer aan het werk. Het grensvlak tussen Arbo-dienstverlening en reguliere gezondheidszorg en de daarbij horende afbakening van verantwoordelijkheden van overheid en private sector, zal verder aan de orde komen in een regeringsnota die dit najaar aan de Tweede Kamer zal worden aangeboden.

Herijking van verantwoordelijkheden in de care- en curesector

Een betere afbakening van de verantwoordelijkheden tussen overheid en private sector, gericht op vergroting van doelmatigheid en het leveren van zorg op maat, vormt de leidraad bij de vernieuwing van de organisatie van de zorg die is ingezet in zowel de «care»- als in de «cure»-sector.

In het plan van aanpak «Modernisering AWBZ» van juni 1999 is aangegeven hoe de nieuwe verantwoordelijkheden van de betrokken partijen in de «care»-sector de komende jaren vorm zullen krijgen. Centraal daarbij staat de zorgvraag van de cliënt. De verzekeraars (in de vorm van regionale zorgkantoren) krijgen een sterkere sturende rol, waarbij zij door middel van (mogelijk ook financiële) prikkels gestimuleerd worden om de AWBZ-verzekerde zorg doelmatig en naar de wensen van de verzekerden vorm te geven. Zorginstellingen worden geconfronteerd met een geleidelijke afbouw van de garantie ten aanzien van hun instellingsbudget en zullen actief moeten zijn in een speelveld met een breder en gevarieerder aanbod van zorgprodukten.

Waar de herijking van verantwoordelijkheden in de «care»-sector pas onlangs is ingezet, is dit proces in de «cure»-sector reeds een aantal jaren aan de gang. In 1999 zijn opnieuw stappen gezet om zowel de financiële verantwoordelijkheid als de regierol van ziekenfondsverzekeraars meer voelbaar en zichtbaar te maken. Ziekenfondsen dragen over een steeds groter deel van hun kosten financieel risico; dit beleid zal de komende jaren worden voortgezet. Ook bij de organisatie van de zorg neemt de rol van verzekeraars verder toe, door de flexibilisering van het overeenkomstenstelsel. Zo is de contracteerplicht voor vrije beroepsbeoefenaren reeds beëindigd. Daarnaast worden de mogelijkheden voor zogenaamde flexizorg vergroot; verzekeraars krijgen meer ruimte om zelf vorm te geven aan het zorgaanbod. In het kader van de kostenbeheersing op het terrein van de geneesmiddelen zullen de mogelijkheden voor verzekeraars om invulling te geven aan de hun toebedeelde regierol verder worden uitgebreid. De geneesmiddelensector is overigens een sprekend voorbeeld van een sector waarbij voortschrijding van de vergrijzing, technologische ontwikkeling (nieuwe geneesmiddelen) en een tendens tot verdergaande extramuralisatie van de zorg, hebben geleid tot een onderliggend groeipercentage van de kosten dat boven de 10% ligt. De prijsbeheersingsmaatregelen en pakketreducties die na 1992 de feitelijke kostengroei nog wisten af te remmen, waren na 1997 weer uitgewerkt.

Het verzekeringsstelsel zelf is eveneens aan veranderingen onderhevig. Het wetsvoorstel om kleine zelfstandigen onder de ziekenfondsverzekering te brengen is onlangs aan de Tweede Kamer gezonden. Daarnaast zal de regering bezien of, in het licht van de vergrijzing en andere reeds genoemde ontwikkelingen, in de toekomst verdergaande aanpassingen van het verzekeringsstelsel noodzakelijk zijn.

3.5 Infrastructuur en Milieu

16 miljoen mensen op dat hele kleine stukje aarde ...

Nederland is een dichtbevolkt land. Meer inwoners, hogere eisen ten aanzien van de leefomgeving en meer mobiliteit, leggen alle een claim op de schaarse ruimte. De regering realiseert zich dat niet alle wensen op het terrein van bereikbaarheid en leefbaarheid tegelijk kunnen worden ingelost. Er zijn wel duidelijke keuzes gemaakt en stappen gezet in de goede richting. De regering heeft het investeringsprogramma een financiële impuls gegeven. Tegelijkertijd is het beleid is toenemende mate gericht op verbetering van de efficiency en de effectiviteit.

In de periode 1999–2010 wordt in totaal 28½ miljard gulden extra geïnvesteerd. De investeringen betreffen zowel investeringen in de bereikbaarheid, alsook investeringen op het gebied van het milieu, in de vitaliteit van de steden, in ruimte- en natuurkwaliteitsverbeteringen, en in de kennisinfrastructuur van Nederland. In hoofdstuk 4 wordt hier uitgebreider op ingegaan. In termen van efficiency en effectiviteit, komt er een sterker accent op marktwerking in het openbaar vervoer, wordt prijsbeleid ingezet om de bereikbaarheid van het grootstedelijk gebied te verbeteren, worden concrete vormgeving van publiek-private samenwerking toegepast op verschillende fronten (bereikbaarheid, stedelijke vernieuwing, kennisinfrastructuur) en komen er initiatieven op het gebied van innovatief aanbesteden.

Openbaar vervoer: marktwerking

Een belangrijke bijdrage aan het verbeteren van de bereikbaarheid is een marktgeoriënteerd openbaar-personenvervoerssysteem. De regering kiest hierbij voor meer (periodieke) aanbesteding om de aanbieders van regionaal openbaar personenvervoer te prikkelen om zo goed en zo efficiënt mogelijk in te spelen op de wensen van de reiziger. Deze keuze wordt ondersteund door goede ervaringen in Zuid-Limburg. Nadat daar het openbaar busvervoer aan concurrentie werd blootgesteld, steeg het gebruik van het openbaar vervoer met 20%, het aanbod met 30% en de efficiency met 30 tot 70%.

Daarnaast legt de regering een grotere verantwoordelijkheid op lokaal niveau. In het stads- en streekvervoer is gekozen voor een systeem van decentrale openbare aanbesteding van regionale lijnen. Ook op het terrein van de gemeentelijke vervoersbedrijven zijn initiatieven ontplooid die een meer klantgerichte en efficiënte bedrijfsvoering bevorderen. De vervoersrechten op de regionale spoorlijnen worden via decentrale openbare aanbesteding in de markt gezet. Deze decentrale aanpak maakt het mogelijk subsidies tussen de diverse soorten openbaar vervoer te verschuiven en zo beter in te spelen op de lokale behoeften. In de zomer van 1999 is een start gemaakt met de aanbesteding van het regionale spoorvervoer in het noorden van het land. Ook bij het vervoer over de HSL-Zuid komt een sterker accent op aanbesteding te liggen.

Grafiek 3.5.1 Verwacht aandeel aanbesteed spoorvervoer tot 2010

kst-26800-1-17.gif

Bron: De Derde Eeuw Spoor, marktordening personenvervoer per spoor, 22 maart 1999.

Rekeningrijden

Om de bereikbaarheid over de weg te verbeteren wordt rekeningrijden ingevoerd. Het is een prijsinstrument dat dient ter bestrijding van congestie in de ochtendspits. Het voornemen is rekeningrijden gefaseerd in te voeren. In de eerste fase wordt rekeningrijden in één regio ingevoerd. Deze fase start eind 2001, duurt twee jaar en zal uitvoerig worden geëvalueerd waarna rekeningrijden in de overige regio's zal worden ingevoerd. Volgens onderzoek leidt rekeningrijden, bij invoering in vier steden tegelijkertijd, tot een daling van de verkeersintensiteit met 10 tot 15% tijdens de heffingsuren. De congestie kan hierdoor met 30 tot 40% dalen.

Publiek-private samenwerking

Bij vele investeringen onderzoekt de regering op welke wijze samenwerking tussen publieke en private partijen (PPS) vorm kan krijgen. Voorwaarde en tevens doel van PPS is het creëren van meerwaarde: een mooier, beter of efficiënter eindproduct. Door samen te werken met private partijen kan gebruik worden gemaakt van kennis en ervaring van de markt. Doelmatige oplossingen zijn mogelijk door taken en risico's bij die partij te leggen die hiervoor het beste is toegerust. Het streven is om de samenwerking op competitieve basis tot stand te brengen, zodat het Rijk een scherpe prijs betaalt voor de taken en risico's die worden overgedragen aan de private sector. Om alle relevante kennis te bundelenis begin 1999 het Kenniscentrum PPS bij het ministerie van Financiën opgericht. Het Kenniscentrum PPS werkt met verschillende ministeries aan de verdere uitwerking van het PPS-beleid en aan de implementatie daarvan in uiteenlopende projecten, op zowel nationaal als lokaal niveau.

Een sprekend voorbeeld van PPS bij de infrastructuur is het model van de Infraprovider bij de HSL-Zuid. Bij dit model koopt de overheid een dienst in en rekent de leverancier af op de kwaliteit en de beschikbaarheid van de rails en de systemen. Maar ook in het kader van de versterking van de ruimtelijk-economische structuur van Nederland is PPS mogelijk. Zo zijn inmiddels zes sleutelprojecten geselecteerd (de stationslocaties Den Haag, Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Arnhem en Breda), waarover op afzienbare termijn nadere besluitvorming zal plaatsvinden. De zes stations zijn alle multimodale vervoersknooppunten die goede mogelijkheden bieden voor commerciële vastgoedontwikkelingen. Het Rijk wil samen met de gemeenten en marktpartijen de mogelijkheden bezien om deze vervoersknooppunten te ontwikkelen tot aantrekkelijke bedrijfslocaties voor (inter)nationaal georiënteerde zakelijke dienstverlening en tegelijkertijd tot aantrekkelijke woon- en leefgebieden met een hoge ruimtelijke en stedelijke kwaliteit.

Innovatief aanbesteden

Ook innovatief aanbesteden biedt kansen voor de overheid om meer waar voor haar geld te krijgen en tegelijkertijd bedrijven te stimuleren tot innovatie en onderlinge samenwerking (clustervorming). Uit een recent afgerond interdepartementaal beleidsonderzoek «Innovatief aanbesteden bij Rijkswaterstaat» is gebleken dat ook met innovatief aanbesteden bedrijfseconomische en maatschappelijke voordelen, zoals een betere prijs-kwaliteitsverhouding en een kortere doorlooptijd in de uitvoering, bereikt kunnen worden. De potentie voor innovatief aanbesteden bij Rijkswaterstaat is aanzienlijk. Eind 1999 zal naar verwachting terzake een uitgewerkt regeringsstandpunt aan de Tweede Kamer worden aangeboden.

Milieu-investeringen

Uit de milieubalans van het RIVM blijkt dat er op een aantal onderdelen van het milieu in Nederland aanzienlijke verbeteringen zijn bereikt. Tegelijkertijd is duidelijk dat bepaalde milieuproblemen bijzonder hardnekkig zijn. Zo is het huidige tempo van de emissiereducties – ook wanneer rekening wordt gehouden met de maatregelen uit het NMP3 – niet voldoende om de gestelde doelen voor broeikasgassen en verzurende en vermestende stoffen te halen. De grootste knelpunten liggen bij het energiegebruik, de verkeers- en vervoersproblematiek en de landbouw (in het bijzonder de veehouderij). Deze knelpunten hangen nauw samen met de structuur van de economie en de hoge bevolkingsdichtheid van Nederland.

De regering investeert fors om het milieu in Nederland verder te verbeteren en te zorgen voor een duurzame economische ontwikkeling. De kosteneffectiviteit van de verschillende instrumenten om de milieudoelen te bereiken vormt een belangrijke leidraad bij het maken van keuzes. Dat wil zeggen dat de gestelde milieudoelen verwezenlijkt worden tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten. Prijsmaatregelen en systemen van verhandelbare emissierechten kunnen in bepaalde gevallen een goed alternatief zijn voor directe verbodsbepalingen. Het geeft producenten en consumenten de ruimte om zelf in te vullen op welke manier de opgelegde milieudoelen worden gerealiseerd. Een kosteneffectief milieubeleid is daarmee zowel in het belang van het milieu als de economische dynamiek. Bovendien vergroten kosteneffectieve maatregelen het draagvlak voor het milieubeleid.

Prijsbeleid en milieu

In de afgelopen jaren hebben prijsmaatregelen al een belangrijkere plaats gekregen in het milieubeleid. Op dit moment zijn er verschillende belastingen op milieugrondslag, zoals de Regulerende Energiebelasting, de grondwaterbelasting en de belasting op bestrijdingsmiddelen. Mede in relatie tot de herziening van het belastingstelsel, wordt de Regulerende Energiebelasting verder verhoogd met volledige terugsluis van de opbrengst. Het belastingstelsel wordt «vergroend». Daarnaast bestaat het voornemen de bestaande belastingen te verhogen en een belasting op oppervlaktedelfstoffen in te voeren.

Het instrument van verhandelbare emissierechten kan een rol gaan krijgen in het instrumentarium van het Nederlandse milieubeleid. Het uitgangspunt van een systeem van verhandelbare emissierechten is dat de totale emissie aan een bepaald plafond wordt gebonden. De verdeling van de emissiereducties over de emissiebronnen wordt aan de markt overgelaten. Dit leidt tot een maximale flexibiliteit bij het nemen van maatregelen om de emissies terug te dringen. Daarnaast verbeteren verhandelbare emissierechten de marktwerking van de economie doordat er nieuwe markten ontstaan waarop prijzen de schaarste van het milieu tot uitdrukking brengen.

Het emissieplafond garandeert dat de milieudoelstelling gehaald wordt omdat de totale emissies niet boven de uitgegeven emissierechten mogen komen. Ervaringen in het buitenland, met name in de Verenigde Staten, met systemen van verhandelbare emissierechten bij electriciteitscentrales geven aan dat het instrument in die situatie succesvol is en heeft geleid tot lagere milieukosten. Uit onderzoek voor Nederland blijkt dat een substantiële kostenbesparing haalbaar is bij inzet van verhandelbare emissierechten voor onder andere de emissies van SO2 en NOX.

Op dit moment biedt de huidige nationale en Europese wetgeving nog onvoldoende ruimte om verhandelbare emissierechten als alternatief voor regelgeving in te zetten. Daarom zal de regering de knelpunten in de wetgeving in kaart brengen en aangeven op welke punten aanpassingen nodig zijn om een systeem van verhandelbare emissierechten volwaardig te kunnen invoeren, zonder dat een cumulatie van beleidsinstrumenten plaatsvindt.

Tegelijkertijd wil de regering op beperkte schaal en binnen de huidige juridische mogelijkheden ervaring opdoen op het gebied van verhandelbare emissiereducties. Er wordt gewerkt aan de invoering van een systeem van NOx-kostenverevening en aan het opstarten van een experiment van verhandelbare reductiecertificaten voor CO2 zoals is aangegeven in de Uitvoeringsnota Klimaatbeleid. Beide systemen lijken te kunnen worden ingepast in de huidige Nederlandse en Europese regelgeving. Voor de langere termijn zullen de mogelijkheden voor het instellen van een verhandelbaar plafond voor CO2-emissies verder worden onderzocht. Een breed samengestelde commissie onder onafhankelijk voorzitterschap zal dit onderzoek doen en voor zo'n systeem een concreet implementatieplan formuleren. De commissie zal de resultaten in 2001 beschikbaar maken.

BOX EFFECTIVITEIT MARKTCONFORME INSTRUMENTEN

In een onderzoek van SEO (Stichting voor Economisch Onderzoek) en de universiteit van Groningen is een verkenning gemaakt van de macro-economische gevolgen van een meer marktconform milieubeleid. De economische gevolgen zijn vergeleken met een scenario waarin vooral gebruik wordt gemaakt van de bestaande instrumenten, zoals regulering, convenanten en subsidies.

Het onderzoek laat in de marktconforme scenario's over het algemeen substantiële kostenbesparingen voor de bedrijfstakken zien ten opzichte van het referentiescenario.

De besparingen van milieukosten in een systeem van verhandelbare emissierechten in vergelijking met directe regulering zijn weergegeven in tabel 3.5.1.

Tabel 3.5.1 Milieukosten; in miljarden guldens 
MilieuthemaKosten bij verhandelbare rechtenKosten bij directe reguleringKosten-besparing 
SO20,40,60,2 (30%)
NOx0,71,30,6 (40%) 
vluchtige organische stoffen0,50,60,1 (10%) 
grondwater onttrekking0,20,20,0 (10%) 

Een beleid gericht op «de vervuiler betaalt» onderstreept de noodzaak van goede prijzen voor vervuiling. Het onderzoek geeft ook aan dat het beleid van de overheid (milieusubsidies en belastingvrijstellingen) de totstandkoming van de juiste prijs soms tegenwerkt. Zoals onderstaande tabel laat zien zijn hiermee aanzienlijke bedragen gemoeid.

Tabel 3.5.2 Budgettaire effecten van een «juiste prijzen beleid»; in miljarden guldens 
Beleidoverheids inkomstenoverheidsuitgaventotaalresterende subsidie 
Belastingvrijstelling energiegebruik+ 3,0–  + 3,0  
Vpb vrijstelling nutsbedrijven+ 0,2–  + 0,2  
Subsidies, belastingvrijstelling energiebesparing+ 0,2– 0,4+ 0,6  
Bus transport subsidie – 1,0+ 1,01,3 
Totaal+ 3,5– 1,4+ 4,91,3 

Een meer op marktwerking gebaseerde weg in het milieubeleid blijkt dus efficiënter voor het bedrijfsleven, ontlast het overheidsbudget en leidt niet tot slechtere macro-economische resultaten. In algemene zin mag worden verwacht dat een marktconform milieubeleid tot meer economische dynamiek zal leiden.

SEO, «Market performance and environmental policy: A scenario study for a market oriented environmental policy», augustus 1998.

3.6 Belastingherziening

Belastingherziening 21e eeuw

Op fiscaal gebied staat het beleid in deze kabinetsperiode in het teken van de modernisering van het belastingstelsel in het kader van de belastingherziening 21e eeuw. De belastingherziening is gericht op het creëren van een robuust belastingstelsel voor de volgende eeuw met bredere grondslagen en lagere tarieven in de loon- en inkomstenbelasting. De kern van de belastingherziening is nader uitgewerkt in het wetsvoorstel voor de Wet inkomstenbelasting 2001.

Arbeid

De regering beoogt met de belastingherziening de economische structuur te versterken en de werkgelegenheid, vooral aan de onderkant van de arbeidsmarkt, te bevorderen. Een van de speerpunten hierbij is om het aanvaarden van werk financieel aantrekkelijker te maken. Door een combinatie van maatregelen zal de lastendruk op arbeid worden verlaagd. Dit stimuleert de werkgelegenheid en zal tevens leiden tot een, met het oog op de vergrijzing noodzakelijk geachte, verbreding van het financiële draagvlak van de collectieve sector. In het bijzonder zal hiermee de participatie van mensen met een uitkering op minimumniveau en van partners van werkende kostwinners kunnen toenemen.

Belangrijke maatregelen in de belastingherziening zijn onder meer:

• de introductie van een arbeidskorting, waardoor werken financieel aantrekkelijker wordt;

• een verlaging van de marginale tarieven;

• een verschuiving van directe naar indirecte belastingen (waaronder milieubelastingen), hetgeen bijdraagt aan een daling van de gemiddelde wig op arbeid, en;

• de omzetting van de belastingvrije som in een individueel uit te betalen heffingskorting, waardoor werken financieel aantrekkelijker wordt voor partners.

Voor mensen met een uitkering beperkt het relatief geringe nettoverschil tussen een uitkering op minimumniveau en het minimumloon de financiële prikkel voor het zoeken en aanvaarden van een betaalde baan. In sommige gevallen is, als gevolg van een cumulatie van inkomensafhankelijke regelingen, het financieel zelfs nadelig een betaalde baan te aanvaarden. De afgelopen jaren heeft de verhoging van het arbeidskostenforfait reeds gezorgd voor een groter netto-beloningsverschil tussen werk en een uitkering (op minimumniveau). In grafiek 3.6.1 blijkt dat de voorgestelde belastingherziening leidt tot een substantiële verdere toename van dit beloningsverschil. Deze toename kan worden toegeschreven aan de invoering van de arbeidskorting. Deze is zodanig vormgegeven dat het effect ervan maximaal is bij mensen die, vanuit een uitkeringssituatie, een baan op minimumloonniveau accepteren (de arbeidskorting begint bij 50% van het wettelijk minimumloon en bereikt een maximaal effect bij 100% daarvan). Op deze wijze wordt de uitstroom uit de uitkeringssituatie optimaal bevorderd.

Grafiek 3.6.1 Netto-inkomensverbetering voor alleenverdiener met minimumuitkering die baan vindt op minimumloonniveau voor en na belastingherziening (guldens per jaar)1

kst-26800-1-18.gif

1 In de laatste kolom wordt de netto-inkomensverbetering weergegeven onder de fictieve veronderstelling dat de belastingherziening 2001 reeds in 1999 ingaat. Bij de berekening ervan is uitgegaan van de premies volksverzekeringen, premies werknemersverzekeringen, overhevelingstoeslag, gemiddelde pensioen en VUT-premies, premies werknemersverzekeringen, contractlonen en consumentenprijzen zoals deze in 1999 gelden.

Bron: ministerie van Financiën

In het huidige stelsel kan de belastingvrije som van een partner met een inkomen beneden de belastingvrije som binnen het huishouden worden overgedragen aan de meestverdienende partner (de hoofdkostwinner). Deze maatregel heeft als nadeel dat hij vaak een beletsel vormt voor partners van de hoofdkostwinner, meestal vrouwen, om te participeren op de arbeidsmarkt. Dit geldt met name voor die gevallen, waarin het inkomen van de hoofdkostwinner tegen de tweede of derde schijf wordt belast. In die gevallen zal in het huidige stelsel een bruto inkomensverbetering van de partner resulteren in een netto inkomensdaling voor het huishouden. Tegen deze achtergrond wordt in de belastingherziening de belastingvrije som omgezet in een individueel uit te betalen heffingskorting, zodat werk financieel aantrekkelijker wordt voor partners. Zoals in grafiek 3.6.2 is aangegeven, betekent dit een financiële stimulans voor partners om te gaan werken.

Grafiek 3.6.2 Netto inkomensverbetering op huishoudensniveau in guldens bij stijging belastbaar inkomen van de minstverdienende partner met duizend gulden (het inkomen van hoofdkostwinner wordt belast tegen het hoogste tarief)

kst-26800-1-19.gif

Bron: ministerie van Financiën

Uit CPB-berekeningen blijkt dat de belastingherziening naar verwachting leidt tot een substantiële stijging van de werkgelegenheid. Dit is in de eerste plaats een gevolg van het feit dat door de daling van de marginale belastingdruk het arbeidsaanbod voor de meeste groepen toeneemt. Dit geldt in het bijzonder voor partners die een deeltijdbaan hebben met een jaarinkomen tussen de 50% en 100% van het minimumloon. De tweede reden voor de stijging van de werkgelegenheid is gelegen in de daling van de gemiddelde belastingdruk die mogelijk wordt gemaakt door de lastenverlichting. Dit bevordert loonmatiging en leidt tot werkgelegenheidsgroei. Daarnaast leidt de introductie van de arbeidskorting tot een toename van het netto beloningsverschil tussen een uitkering en werk, hetgeen de relatief sterke daling van de werkloosheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt verklaart.

Milieu

Een verdere vergroening van het belastingstelsel vormt een andere belangrijke doelstelling van de belastingherziening. Verdere vergroening wordt bereikt door een verhoging van de bestaande energie- en milieubelastingen, de introductie van nieuwe milieubelastingen, het indexeren van de milieubelastingen en het treffen van fiscale faciliteiten voor milieuvriendelijke activiteiten. Met een groener belastingstelsel wordt een bijdrage geleverd aan een duurzame economische ontwikkeling. Door de belastingdruk op milieubelastende activiteiten te verhogen, wordt conform het beginsel «de vervuiler betaalt» het milieubeslag beter in de prijs van goederen en diensten tot uitdrukking gebracht. Het in prijs brengen van de kosten van milieuvervuiling stimuleert milieubewust gedrag van burgers en bedrijven. De verhoging van de energiebelastingen vormt een onderdeel van het beleid gericht op de reductie van CO2-uitstoot en op energiebesparing. Het is een onmisbaar onderdeel van de Nederlandse bijdrage aan het halen van de in Kyoto afgesproken reductie van broeikasgassen in de Europese Unie.

In het kader van de belastingherziening worden de milieubelastingen verhoogd. De opbrengst wordt aangewend voor de verlaging van de tarieven van de loon- en inkomstenbelasting. In het Regeerakkoord is ervoor gekozen om de, in het kader van de belastingherziening, te treffen vergroeningsmaatregelen in drie tranches – per 1999, 2000 en 2001 – in te voeren. De eerste tranche van de vergroeningsmaatregelen is grotendeels ingepast in het belastingplan voor het jaar 1999. De overige twee tranches zullen hun beslag krijgen in de belastingplannen voor de jaren 2000 en 2001.

Belasting op vermogensinkomsten: de forfaitaire rendementsheffing

Een belangrijke stap naar een robuuster en rechtvaardiger belastingstelsel vormt de invoering van een nieuw systeem voor het belasten van inkomen uit sparen en beleggen. In het huidige systeem zijn reguliere opbrengsten van privévermogensbestanddelen (rente, dividend, huur) wel, maar de op dergelijke vermogensbestanddelen behaalde vermogenswinsten niet belast. Dit leidt ertoe dat veel belastingplichtigen vermogensrendementen zoveel mogelijk in de vorm van onbelaste vermogenswinst trachten te realiseren. Als gevolg van de veelheid aan beleggingsvormen die op basis van het principe van onbelaste vermogensgroei worden aangeboden, kan de belasting op vermogensopbrengsten in het huidige regime betrekkelijk eenvoudig worden ontlopen. Dit leidt tot een aantasting van de draagkrachtgedachte in de inkomstenbelasting. Daarnaast verstoren de verschillen in fiscale behandeling van belaste reguliere vermogensinkomsten en onbelaste vermogenswinst de werking van de kapitaalmarkt. Beleggen in vermogensvormen waarvan het rendement neerslaat in onbelaste vermogenswinst, wordt financieel al snel aantrekkelijker dan beleggen in vermogensvormen die het rendement (deels) regulier uitkeren, zelfs als het bruto rendement op de laatste categorie hoger is.

In de belastingherziening wordt voorgesteld de opbrengsten uit privé-vermogens forfaitair vast te stellen op een rendement van 4% en dit forfaitaire rendement te belasten tegen een vast tarief van 30%. Voor de fiscale behandeling is het dus niet langer van belang of opbrengsten uit vermogen worden genoten in de vorm van reguliere inkomsten of in de vorm van vermogenswinst. Hiermee verdwijnt de hierboven geschetste mogelijkheid om belasting op (inkomsten uit) vermogen te ontwijken.

De vermogensrendementsheffing zal tevens leiden tot een aanzienlijke verbreding en versterking van de grondslag voor belasting op (inkomsten uit) vermogen. Een tarief van 30% in combinatie met de aanzienlijk verbrede (forfaitaire) heffingsgrondslag, genereert voldoende inkomsten om de vermogensbelasting te laten vervallen en daarnaast een bijdrage te leveren aan tariefsverlaging. Macro bezien daalt hierdoor de belastingdruk op arbeid en neemt de belastingdruk op (forfaitaire) vermogensinkomsten toe.

Ten slotte wordt de werking van de kapitaalmarkt verbeterd omdat het bij de keuze voor een bepaalde beleggingsvorm niet langer van belang is of het rendement zal neerslaan in koerswinst of in reguliere uitkeringen.

4 BUDGETTAIR BELEID

4.1 Inleiding

In het Regeerakkoord en de Miljoenennota 1999 zijn de hoofdlijnen voor het budgettaire beleid voor deze kabinetsperiode uiteengezet. Een onderdeel daarvan is een programma van ombuigingen, intensiveringen en een forse lastenverlichting waarvan in het eerste deel van dit hoofdstuk de hoofdlijnen worden weergegeven.

De regering heeft ervoor gekozen de begrotingssystematiek uit de vorige kabinetsperiode te handhaven en waar nodig te verbeteren. Deze systematiek heeft in de periode 1994 tot en met 1998 bewezen te leiden tot een zorgvuldige en integrale budgettaire besluitvorming. Hierdoor is de ontwikkeling van de uitgaven in deze periode beheerst geweest en was er sprake van een meer op de langere termijn gericht overheidsbeleid. In de begrotingssystematiek staan de vaste reële uitgavenkaders waarmee de uitgaven zijn genormeerd centraal. In dit hoofdstuk wordt de huidige raming van de uitgavenontwikkeling afgezet tegen de uitgavenkaders. Daarbij wordt ook ingegaan op de nominale aanpassingen die deel uitmaken van de systematiek. Een element dat vorig jaar aan de begrotingssystematiek is toegevoegd, is de uitgavenreserve. De inzet van deze reserve wordt bezien in het licht van de budgettaire risico's die voor latere jaren aanwezig zijn. Ook is door de regering de mee- en tegenvallerformule bij de inkomsten geïntroduceerd waarmee bepaald wordt hoe zal worden omgegaan met eventuele mee- en tegenvallers bij de overheidsinkomsten. In dit hoofdstuk vindt derhalve tevens de toetsing van de overheidsinkomsten aan de zogeheten inkomstenijklatten plaats. Tot slot wordt de ontwikkeling van het EMU-tekort en de EMU-schuld gepresenteerd. Daarbij wordt ook ingegaan op de effecten van de herziening van de Nationale Rekeningen door het Centraal Bureau voor de Statistiek.

4.2 Ombuigingen en intensiveringen Regeerakkoord

In de Miljoenennota 1999 is een integraal overzicht gegeven van de intensiveringen en ombuigingen die deel uitmaken van het Regeerakkoord. Op het moment van het uitbrengen van de Miljoenennota 1999 had de aanwending van deze bedragen nog een relatief globaal karakter. Inmiddels zijn de plannen nader uitgewerkt en geconcretiseerd. In tabel 4.2.1 wordt een totaaloverzicht gegeven van de intensiveringen en ombuigingen.

Tabel 4.2.1 Intensiveringen en ombuigingen volgens het Regeerakkoord; in miljarden guldens1, 2
 1999200020012002
Intensiveringen2,75,37,19,3
– kwaliteit onderwijs0,50,91,41,8
– specifiek werkgelegenheidsbeleid0,30,50,81,0
– specifiek inkomensbeleid0,20,40,60,8
– zorg0,61,11,72,2
– infrastructuur en milieu0,91,61,72,0
– politie/overige justitiële keten0,20,40,50,8
– overig0,20,50,60,8
ombuigingen1,53,55,57,7
– doelmatigheid0,51,11,72,3
– volume sociale zekerheid0,20,30,50,7
– decentralisatie ABW0,0 0,30,40,5
– buitenlandbeleid0,61,01,62,0
– overig0,30,81,32,2

1 Voorzover de in de tabel genoemde bedragen na de opstelling van het Regeerakkoord en de Miljoenennota 1999 nog gewijzigd zijn, komt dit tot uitdrukking in de uitgaventoetsing in paragraaf 4.3.

2 Als gevolg van afronding op honderden miljoenen kan de som der delen afwijken van het totaal.

In het Regeerakkoord is voor intensiveringen een totaalbedrag ingezet van 2,7 miljard in 1999 oplopend tot een bedrag van 9,3 miljard in 2002. Zoals aangegeven is in hoofdstuk 3, zijn de intensiveringen met name gericht op de versterking van de economische en sociale veerkracht van de Nederlandse samenleving, waarbij goed onderwijs van groot belang is. De regering heeft daarom een aantal intensiveringen op dit beleidsterrein ingezet, bijvoorbeeld de verkleining van de klassen in de eerste vier jaren van het basisonderwijs en het stimuleren van het gebruik van informatie- en communicatietechnologie.

Ondanks de nog hoge inactiviteit in Nederland, is sprake van toenemende spanningen op de arbeidsmarkt. Een pakket van specifieke maatregelen op het terrein van het arbeidsmarktbeleid moet daarom bijdragen aan een betere aansluiting tussen vraag en aanbod. Een voorbeeld daarvan is de sluitende aanpak waarmee iedere nieuwe werkzoekende van 23 jaar en ouder binnen een jaar een arbeidsbemiddelingstraject krijgt aangeboden. In 2000 zullen met de middelen uit het Regeerakkoord in het kader van de sluitende aanpak circa 35 000 trajecten worden gerealiseerd. Daarnaast worden in totaal 20 000 nieuwe I/D-banen (Instroom/Doorstroom) geïntroduceerd, waarvan tot het jaar 2000 al 10 000. Ook vinden er intensiveringen plaats in de WSW waarmee wachtlijsten worden beperkt. Daarbij komt relatief veel nadruk te liggen op het instrument begeleid werken, naast de al bestaande vormen van arbeid. In 2000 zullen uit hoofde van de intensivering circa 1 100 nieuwe WSW-plaatsen in uitvoering genomen kunnen worden. Tot slot zijn er extra middelen beschikbaar gesteld voor het arbeidsomstandighedenbeleid.

Ten behoeve van een gerichte inkomensondersteuning voor specifieke groepen zijn bedragen beschikbaar gesteld, oplopend tot 0,8 miljard in 2002. Voor een deel – via de Wet voorziening gehandicapten en de bijzondere bijstand – worden deze middelen door de gemeenten ingezet. Daarnaast is een deel van de middelen ten gunste gebracht van het budget voor de tegemoetkoming studiekosten ten behoeve van ouders met een relatief laag inkomen en ingezet als extra middelen voor de individuele huursubsidie voor 65-plussers.

Voor de volumegroei in de zorgsector is deze kabinetsperiode cumulatief ruim 5,6 miljard gereserveerd, zijnde 2,2 miljard intensiveringen bovenop de 1,3% groei van het vorige kabinet. Inmiddels zijn in de diverse sectoren meerjarenafspraken gemaakt over de resultaten die met dat geld bereikt dienen te worden. In de verpleging en verzorging gaat het om een bedrag oplopend tot cumulatief 2,0 miljard in 2002. Hiervan is bijna 1,3 miljard bestemd voor wachtlijstreductie en nog eens bijna 0,7 miljard voor vermindering van de werkdruk. In de curatieve sector wordt tot en met 2002 cumulatief zo'n 1,5 miljard extra besteed. Hiervan wordt op dit moment al een deel besteed aan de aanpak van wachttijden.

Een belangrijke prioriteit van de regering zijn de investeringen in de infrastructuur als middel voor een duurzame versterking van de Nederlandse economie. Met de extra middelen is er voor de periode tot en met 2010, tezamen met de nog vrij besteedbare middelen op verschillende begrotingen, een totaalbedrag van 28½ miljard beschikbaar voor investeringsprojecten. In het afgelopen jaar is een ambitieus investeringsprogramma samengesteld en uitgewerkt. Voorbeelden zijn de investeringen in het wegennet, in het lokaal en regionaal openbaar vervoer en in het rekeningrijden. Daarnaast wordt de vitaliteit van de steden aangepakt door onder andere investeringen in de stadseconomie en de leefbaarheid. Op het terrein van de ruimtelijke kwaliteit en het milieu vinden investeringen plaats onder andere ten behoeve van de realisatie van de ecologische hoofdstructuur. Tot slot wordt er geïnvesteerd in de kennisinfrastructuur.

Ten behoeve van de politie zijn middelen beschikbaar gesteld voor het oplossen van financiële knelpunten van de regionale korpsen en voor uitbreiding van de sterkte. Naar verwachting zal in 2000 het aantal fte's bij de regionale korpsen ten opzichte van 1998 al toenemen met 1 850. Daarnaast zijn middelen beschikbaar gesteld voor uitbreiding van de sanctiecapaciteit die vooral worden aangewend voor extra plaatsen in justitiële jeugdinrichtingen en in tbs-inrichtingen. Voorts zijn er op dit onderdeel middelen uitgetrokken voor de modernisering van de rechterlijke macht. Tot slot zijn er middelen beschikbaar gesteld voor de intensivering van het jeugdbeleid.

Een voorbeeld van de overige intensiveringen zijn de extra middelen die de regering met ingang van 1999 beschikbaar heeft gesteld voor uitbreiding van de capaciteit van de kinderopvang. Hiermee kunnen aan het eind van de kabinetsperiode ruim 70 000 nieuwe opvangplaatsen zijn gecreëerd.

De regering heeft na de opstelling van het Regeerakkoord, ten tijde van het opstellen van de begroting voor het jaar 2000, besloten tot een aantal extra beleidsintensiveringen. Het betreft de verhoging van normvergoeding aan de regionale politiekorpsen, de extra gelden voor de brandweer en de rampenbestrijding en de verhoging van het uurtarief van de sociale advocatuur. Verder zijn extra middelen beschikbaar gekomen voor de benodigde humanitaire hulp- en vredesoperaties in verband met Kosovo. Ten slotte zal extra geld beschikbaar komen ten behoeve van problemen op het terrein van de maatschappelijke opvang, de overlastproblematiek en het verslavingsbeleid, de verbetering van de doorstroming in het onderwijs, de jeugdzorg en enkele achterstandsprogramma's in het onderwijs (zie ook paragraaf 4.3).

Ombuigingen

Mede om budgettaire ruimte te maken voor het pakket aan intensiveringen is in het Regeerakkoord een pakket ombuigingen opgenomen met een totale omvang van 1,5 miljard in 1999 oplopend tot 7,7 miljard in 2002. Voor een belangrijk deel hangen deze samen met een doelmatiger optreden van de overheid. Zo zal door de afroming van een deel van de arbeidsproductiviteitsstijging bij de overheid, in combinatie met een vermindering van het personeelsvolume (ongeveer 5% in 2002), een forse budgettaire besparing worden verkregen. Daarnaast worden er besparingen gerealiseerd door een beperking van het budget voor incidentele loonstijgingen bij het Rijk en een vermindering van de uitgaven aan departementale aankopen en externe advisering. Deze ombuigingen worden gerealiseerd door middel van taakstellende kortingen op de departementale begrotingen. Ook zijn er wijzigingen doorgevoerd bij de arbeidsvoorwaarden bij de rijksoverheid in die zin dat ter ondersteuning van het activerende ouderenbeleid het functioneel leeftijdsontslag wordt versoberd en dat de tegemoetkoming ziektekosten meer marktconform zal worden. De beide maatregelen worden concreet uitgewerkt bij de besprekingen over de arbeidsvoorwaarden in het desbetreffende jaar in de diverse overheidssectoren. Zo zijn in de CAO's voor de sectoren Rijk en Politie afspraken gemaakt over het beperken van het functioneel leeftijdsontslag en bevatten de CAO's voor de sectoren Rijk, Defensie en Rechterlijke Macht maatregelen die leiden tot een versobering van de ziektekostentegemoetkomingen.

Ter beperking van het beroep op de sociale zekerheid is een pakket van diverse maatregelen samengesteld. Voor een belangrijk deel betreft dit de WAO. In het najaar van 1998 is een plan van aanpak gepresenteerd voor de terugdringing van het WAO-volume en in mei van dit jaar is een plan voor de hervorming van het poortwachtersmodel aan de Tweede Kamer aangeboden. Met dit pakket van maatregelen moeten besparingen gerealiseerd worden, oplopend tot een bedrag van 0,7 miljard in 2002.

De huidige financiering van de bijstandsuitgaven leidt ertoe dat gemeenten bijna geen financieel belang hebben bij het aanbrengen van verbeteringen in de uitvoering van de bijstand. In het Regeerakkoord is afgesproken de financiële verantwoordelijkheid voor de bijstandsuitgaven meer bij de gemeenten en minder bij het Rijk te leggen. Van deze verschuiving van de financiële verantwoordelijkheid wordt meer doelmatigheid en een lager bijstandsvolume verwacht met als gevolg een besparing op de bijstandsuitgaven.

Een in budgettaire omvang belangrijk deel van de ombuigingen betreft het buitenlandbeleid. Deze ombuiging betreft met name de inzet om te komen tot een lagere afdracht aan de Europese Unie. Bij de onderhandelingen in Berlijn is een totale besparing gerealiseerd van 1,55 miljard in 2002, ruim 0,2 miljard hoger dan de 1,3 miljard waarvan bij de opstelling van het Regeerakkoord werd uitgegaan. In bijlage 9 wordt deze besparing nader toegelicht. Een tweede element uit de ombuigingen op dit beleidsterrein betreft de structurele verlaging van de defensiebegroting met 0,4 miljard. Voor de jaren 1999 en 2000 is de ombuiging op de defensiebegroting reeds ingevuld. Voor latere jaren zal deze ombuiging nader moeten worden ingevuld in de nog te verschijnen Defensienota.

Belastingherziening

Naast de hierboven weergegeven intensiveringen en ombuigingen zijn in het Regeerakkoord de contouren geschetst van een belastingherziening die met ingang van 2001 in werking moet treden. Deze belastingherziening is gericht op het creëren van een robuust belastingstelsel met bredere grondslagen en lagere tarieven in de loon- en inkomstenbelasting. Om de ontwikkeling van de economie en werkgelegenheid te stimuleren is de herziening gericht op het verminderen van de lastendruk op arbeid. Daarnaast moet een verdergaande «vergroening» van het belastingstelsel een belangrijke bijdrage leveren aan een duurzame economische ontwikkeling. Zoals tabel 4.2.2 laat zien is in totaal met de verlaging van de tarieven in de loon- en inkomstenbelasting en de introductie van een arbeidskorting een bedrag van ruim 23 miljard gemoeid. Hierbij wordt een lastenverlichting van 5 miljard gerealiseerd. De financiering van de resterende 18 miljard bestaat uit grondslagverbredende maatregelen in de loon- en inkomstenbelasting en een verhoging van de tarieven van de BTW en de milieubelastingen. De kern van de belastingherziening is uitgewerkt in het wetsvoorstel voor de Wet inkomstenbelasting 2001.

Tabel 4.2.2 Totaaloverzicht budgettaire consequenties maatregelen belastingherziening; bedragen in de structurele situatie, in miljarden guldens (cijfers 1999)
Financiering 
Grondslagverbredende maatregelen in de loon- en inkomstenbelasting10¼
Verhoging BTW
Verhoging milieubelastingen
Financiering totaal18¼1
Aanwending 
Tariefsverlaging (inclusief omzetting belastingvrije som in heffingskorting en afschaffing invorderingsvrijstelling)15¼
Invoering arbeidskorting8
Aanwending totaal23¼
Lastenverlichting5

1 Als gevolg van afrondingseffecten is de optelling van de afzonderlijke onderdelen niet gelijk aan het totaalbedrag.

4.3 De ontwikkeling van de uitgaven in 1999–2002

Evenals in de vorige kabinetsperiode zijn ook voor de periode 1999–2002 reële uitgavenkaders opgesteld. Op dit moment blijven de uitgaven op de Rijksbegroting in enge zin en in de Zorg voor de jaren 1999 en 2000 nagenoeg binnen het uitgavenkader. In de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt is, vooral door een meevallend beroep op de werkloosheidsregelingen, sprake van een onderschrijding van 1,4 miljard in 1999, 0,9 miljard in 2000 teruglopend naar 0,1 miljard in 2002. Het beeld voor de jaren 2001 en 2002 is uiteraard nog zeer tentatief. Een risicofactor is de aanname dat onder invloed van de omvangrijke lastenverlichting de contractloonstijging in beide jaren beperkt kan blijven tot 1,35%. Dit is weliswaar conform de CPB-doorrekening van het Regeerakkoord doch kan al snel een te lage veronderstelling blijken. Daarom is het van belang dat voor die jaren de uitgavenreserve uit het Regeerakkoord van ¾ respectievelijk 1 miljard volledig intact is gelaten. Daarnaast zou de rentevoet lager uit kunnen vallen dan de aanname van ruim 6%.

Hieronder volgt per budgetdisciplinesector een nadere toelichting op de ontwikkeling van de uitgaven sinds de Miljoenennota 1999, waarbij de uitgaven worden getoetst aan de uitgavenkaders.

A. Rijksbegroting in enge zin

Tabel 4.3.1 bevat een overzicht van de ontwikkeling van de netto-uitgaven op de Rijksbegroting in enge zin sinds de Miljoenennota 1999.

Tabel 4.3.1 Netto-uitgaven Rijksbegroting in enge zin; in miljarden guldens, + = verhoging netto-uitgaven1
 1999200020012002
A. Netto-uitgaven    
Netto-uitgaven Miljoenennota 1999173,8179,2183,6188,8
Mee- en tegenvallers    
macromutaties– 0,9– 1,4– 1,5– 1,2
overige mee- en tegenvallers1,23,23,83,5
Nader beleid    
uitgavenbeperkingen– 0,9– 2,0– 2,6– 2,5
uitgavenprioriteiten0,60,60,70,7
Technische mutaties/overboekingen– 1,4– 1,2– 1,4– 1,4
Netto-uitgaven Miljoenennota 2000172,5178,4182,6187,9
B. Uitgavenkader    
Uitgavenkader in lopende prijzen Miljoenennota 1999173,8179,2183,6188,8
Aanpassing prijs BBP0,00,30,30,3
Technische mutaties/overboekingen– 1,4– 1,2– 1,4– 1,4
Aandeel uitgavenreserve0,1   
Uitgavenkader in lopende prijzen Miljoenennota 2000172,5178,3182,6187,7
C. Uitgaventoetsing    
Netto uitgaven Miljoenennota 2000172,5178,4182,6187,9
Uitgavenkader in lopende prijzen172,5178,3182,6187,7
Verschil («+» = overschrijding)0,00,00,10,2

1 Als gevolg van afronding op honderden miljoenen kan de som der delen 0,1 afwijken van het totaal.

Voor 1999 leiden de gewijzigde macro-economische inzichten tot 0,9 miljard lagere uitgaven onder het uitgavenkader Rijksbegroting in enge zin ten opzichte van de Miljoenennota 1999. Deze meevaller wordt voor 0,5 miljard veroorzaakt door een lagere contractloonontwikkeling en voor 0,4 miljard door lagere rentelasten. In 2000 komen de loon- en prijsgevoelige uitgaven, als gevolg van een hogere contractloonontwikkeling, circa 0,5 miljard hoger uit. Hier staat, grotendeels als gevolg van een meevallende rentevoet, een omvangrijke structurele meevaller bij de rente-uitgaven van 1,9 miljard tegenover. De uitvoering van schuldconversies in 1999, waarbij kleinere leningen met een hoge rente worden omgezet in grotere leningen tegen een lage rentevoet, draagt ook bij aan de rentemeevaller.

Verder zijn in 1999 en 2000 overige mee- en tegenvallers opgetreden, per saldo leidend tot een tegenvaller van 1,2 miljard in 1999 en een tegenvaller van 3,2 miljard in 2000. Deze tegenvallers betreffen met name hogere uitgaven als gevolg van de hogere instroom en de lagere uitstroom van asielzoekers: bij ongewijzigd beleid met een omvang van 1,2 miljard in 1999, 2,2 miljard in 2000, oplopend tot 2,9 miljard in 2002. De tegemoetkoming voor de waterschade 1998 belast het uitgavenbeeld 1999, inclusief de oogstschaderegeling, met circa 0,7 miljard. Hier staan in 1999 en 2000 meevallers bij de Exportkredietverzekering tegenover. Verder komen in 1999 de afdrachten aan de Europese Unie 0,7 miljard lager uit. De lagere EU-afdrachten zijn grotendeels het gevolg van het besluit van de Begrotingsraad om het niveau van de EU-uitgaven aanmerkelijk lager vast te stellen dan werd voorzien in de Miljoenennota 1999, in combinatie met de onderuitputting op de EU-begroting uit 1998. Verder heeft de Commissie besloten een kleiner aandeel van de BTW-afdrachten van de lidstaten op te vragen en is de raming van de af te dragen invoerrechten verlaagd. Door een relatief sterke groei van zowel het BNP als de BTW-grondslag van Nederland ten opzichte van de overige EU-lidstaten, komen de EU-afdrachten voor 2000 circa 0,45 miljard hoger uit. Hierin is ook een opwaartse bijstelling opgenomen op grond van de nacalculatie over de afdrachten van 1999. Daarnaast doen zich vanaf 2000 bij de onderwijsuitgaven tegenvallers voor uit hoofde van hogere leerlingen- en studentenaantallen. Verder biedt het beeld voor 1999 ruimte om een eerste deel van de taakstellende onderuitputting in verband met de systematiek van de eindejaarsmarge in te vullen. Van de taakstellende onderuitputting 1999 van circa 0,9 miljard is op deze wijze reeds circa 0,4 miljard gedekt. Mede tegen de achtergrond van de (ramings)bijstellingen die reeds bij Voorjaarsnota zijn ingezet, waardoor het potentieel voor verdere onderuitputting in 1999 is beperkt, is voor deze verwerkingswijze gekozen.

Om bovengenoemde per saldo tegenvallers in te kunnen passen in het uitgavenkader en om ruimte te maken voor enkele beleidsintensiveringen zoals de extra HGIS-middelen, heeft de regering een aantal uitgavenbeperkende maatregelen getroffen (0,9 miljard in 1999 en 2,0 miljard in 2000 oplopend naar 2,5 mld in 2002). Er zijn maatregelen getroffen ter beperking van de instroom en ter bevordering van de uitstroom van asielzoekers. De budgettaire effecten van de asielmaatregelen lopen naar verwachting op van 0,2 miljard in 1999, naar 0,6 miljard in 2000 tot 1,2 miljard in 2002. Verder is een groot aantal departementale maatregelen getroffen in de sfeer van efficiency, beperking van subsidies en dergelijke.

De post «uitgavenprioriteiten» betreft grotendeels de ophoging van de HGIS-middelen vanaf 1999 met bijna 0,4 miljard in samenhang met de revisie van de Nationale Rekeningen (zie box 4.5.1). Deze extra middelen kunnen voorzien in de benodigde humanitaire hulp en vredesoperaties in verband met Kosovo. Verder zijn extra HGIS-middelen beschikbaar gesteld voor preventiebeleid ten aanzien van asielzoekers. In 1999 is 0,2 miljard extra uitgetrokken voor de opkoop van varkensrechten. Meerjarig zijn extra gelden beschikbaar gesteld voor de normvergoeding politie, voor brandweer en rampenbestrijding en voor een verhoging van het uurtarief van de sociale advocatuur. Ten slotte zal extra geld beschikbaar komen ten behoeve van de problemen op het terrein van de maatschappelijke opvang, de overlastproblematiek en het verslavingsbeleid, de verbetering van de doorstroming in het onderwijs, de jeugdzorg en enkele achterstandsprogramma's in het onderwijs.

De per saldo tegenvallers in combinatie met de uitgavenbeperkingen en intensiveringen leiden tot een gewijzigde toevoeging van middelen aan het gemeente- en het provinciefonds, dit als gevolg van de koppeling van de hoogte van het gemeente- en het provinciefonds aan de netto gecorrigeerde rijksuitgaven.

De technische mutaties/overboekingen bestaan grotendeels uit een overboeking van de EWLW-banen (Extra Werkgelegenheid voor Langdurig Werklozen) naar de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt (SZA) en uit een overboeking van middelen voor maatschappelijke opvang en verslavingszorg naar de sector Zorg.

Door een thans hogere verwachte prijsontwikkeling van het BBP in 2000 komt in dat jaar het uitgavenkader in lopende prijzen hoger uit dan in de Miljoenennota 1999. De huidige raming van de prijsontwikkeling van het BBP in 1999 is nagenoeg gelijk aan de raming uit de Miljoenennota 1999 (in box 4.3.1 wordt de systematiek van de aanpassing van de uitgavenkaders aan de prijsontwikkeling BBP nader toegelicht). Het uitgavenkader Rijksbegroting wordt verlaagd met dezelfde technische mutaties/overboekingen die hierboven zijn toegelicht, zodat deze de uitgaventoetsing niet beïnvloeden. De uitgavenkaders SZA en Zorg worden spiegelbeeldig opgehoogd met dezelfde overboekingen. Bij de Voorjaarsnota 1999 is ter compensatie van dreigende overschrijdingen de uitgavenreserve 1999 (0,25 miljard) naar rato van de budgettaire omvang toegedeeld aan de sectoren. Het uitgavenkader Rijksbegroting in enge zin wordt hierdoor in 1999 met 0,1 miljard verhoogd.

De uitgaven op de Rijksbegroting in enge zin blijven voor de jaren 1999, 2000 precies binnen het uitgavenkader. In de huidige raming resulteert voor 2001 en 2002 een nog op te lossen problematiek van 0,1 respectievelijk 0,2 miljard. Deze problematiek zal worden geactualiseerd bij het volgende hoofdbesluitvormingsmoment, in het voorjaar van 2000, en bij de begrotingsvoorbereiding 2001 of 2002 worden opgelost.

In de begrotings- en meerjarencijfers zijn middelen opgenomen voor de invoering van de euro in Nederland op 1 januari 2002. De regering had reeds bij de begrotingsvoorbereiding 1998 een reservering getroffen van in totaal 800 miljoen. Bij de opstelling van de begrotingen voor 2000 is een groot deel van deze middelen aan de begrotingen toegevoegd.

B. Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt

Tabel 4.3.2 bevat een overzicht van de ontwikkeling van de netto-uitgaven in de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt sinds de Miljoenennota 1999.

Tabel 4.3.2 Netto-uitgaven Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt; in miljarden guldens, + = verhoging netto-uitgaven1
 1999200020012002
A. Netto-uitgaven    
Netto-uitgaven Miljoenennota 1999102,8105,7108,3111,0
Mee- en tegenvallers    
macromutaties– 1,5– 0,7– 0,1 0,0
overige mee- en tegenvallers– 0,4– 0,1– 0,2– 0,2
Nader beleid    
uitgavenbeperkingen0,3– 0,2– 0,1– 0,1
uitgavenprioriteiten/besparingsverliezen0,20,40,40,4
Technische mutaties/overboekingen0,91,51,11,2
Netto-uitgaven Miljoenennota 2000102,3106,6109,4112,2
B. Uitgavenkader    
Uitgavenkader in lopende prijzen Miljoenennota 1999102,8105,7108,3111,0
Aanpassing prijs BBP0,00,20,20,2
Technische mutaties/overboekingen0,91,51,11,2
Aandeel uitgavenreserve0,1   
Uitgavenkader in lopende prijzen Miljoenennota 2000103,7107,4109,6112,3
C. Uitgaventoetsing    
Netto uitgaven Miljoenennota 2000102,3106,6109,4112,2
Uitgavenkader in lopende prijzen103,7107,4109,6112,3
Verschil («+» = overschrijding)– 1,4– 0,9– 0,2– 0,1

1 Als gevolg van afronding op honderden miljoenen kan de som der delen 0,1 afwijken van het totaal.

Uit hoofde van nieuwe macro-economische inzichten doen zich in de sector SZA in 1999 en 2000 meevallers voor van 1,5 miljard respectievelijk 0,7 miljard. Deze meevallers hangen grotendeels samen met een gunstiger ontwikkeling van de werkloosheid. Ten opzichte van de Miljoenennota 1999 komt de werkloosheid in 1999 40 000 personen lager uit en in 2000 35 000 lager. Daarnaast komt de gemiddelde werkloosheidsuitkering lager uit als gevolg van samenstellingseffecten. Hiertegenover staat dat in 2000 de kosten van de koppeling als gevolg van de hogere contractloonontwikkeling opwaarts zijn bijgesteld.

De overige mee- en tegenvallers betreffen onder andere een structurele meevaller bij de AOW als gevolg van een samenstellingseffect en een incidentele ontvangst in 1999 in verband met te hoge bevoorschotting van de begrotingsgefinancierde regelingen in 1998 (met name de bijstand). Hier staan tegenvallers bij het vangnet ZW tegenover. Ten slotte worden, net als bij de sector Rijksbegroting in enge zin, een deel van de per saldo meevallers in het uitvoeringsjaar 1999 ingezet ter dekking van de taakstellende onderuitputting in verband met de systematiek van de eindejaarsmarge (0,25 miljard).

Onder de post «uitgavenbeperkingen» is een aantal intertemporele verschuivingen opgenomen. Verder zijn op het gebied van de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsregelingen maatregelen in voorbereiding waarvan een activerende werking zal uitgaan. Daar zowel de vormgeving als de opbrengsten van de maatregelen nog zeer onzeker zijn, zijn nog geen opbrengsten verwerkt. Het is bovendien denkbaar dat de opbrengsten in een later stadium van het begrotingsproces nodig zullen zijn ter compensatie van besparingsverliezen uit hoofde van vertragingen bij Regeerakkoord-maatregelen.

Extra middelen zijn beschikbaar gesteld ten behoeve van millenniumkosten in 1999 in de premiegefinancierde sectoren, voor de reïntegratie van arbeidsongeschikten (REA) en voor een verhoging van de kinderbijslag vanaf 2000. Voorts brengt de vertraging in de invoering van de Wet Beperking Export Uitkeringen besparingsverliezen met zich mee.

De technische mutaties/overboekingen bestaan grotendeels uit een overboeking van EWLW-banen vanuit zowel de sector Rijksbegroting in enge zin (circa 1 miljard vanaf 1999) als vanuit de sector Zorg (0,5 miljard vanaf 2000). Voorts zijn de zogenaamde bruteringseffecten van de uitkeringen herberekend en als technische mutatie verwerkt.

Na aanpassing van het uitgavenkader aan de geactualiseerde deflator en na inzet van de uitgavenreserve in 1999 resulteert voor de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt een onderschrijding van 1,4 miljard voor 1999, 0,9 miljard voor 2000, aflopend naar 0,1 miljard in 2002.

C. Zorg

Tabel 4.3.3 bevat een overzicht van de ontwikkeling van de netto-uitgaven in de sector Zorg sinds de Miljoenennota 1999.

Tabel 4.3.3 Netto-uitgaven ijklijn Zorg; in miljarden guldens, + = verhoging netto-uitgaven1
 1999200020012002
A. Netto-uitgaven    
Netto-uitgaven Miljoenennota 199955,4 58,461,063,9
Mee- en tegenvallers    
macromutaties– 0,2 0,00,20,0
overige mee- en tegenvallers0,1 0,30,20,3
Nader beleid    
besparingsverliezen0,2 0,20,20,2
uitgavenbeperkingen– 0,2 – 0,4– 0,4– 0,4
Technische mutaties/overboekingen0,5– 0,1– 0,1– 0,1
Netto-uitgaven Miljoenennota 200055,7 58,461,163,9
B. Uitgavenkader    
Uitgavenkader in lopende prijzen Miljoenennota 199955,4 58,461,063,9
Aanpassing prijs BBP0,0 0,10,10,1
Technische mutaties/overboekingen0,5– 0,1– 0,1– 0,1
Aandeel uitgavenreserve0,05   
Uitgavenkader in lopende prijzen Miljoenennota 200055,9 58,461,063,9
C. Uitgaventoetsing    
Netto uitgaven Miljoenennota 200055,7 58,461,163,9
Uitgavenkader in lopende prijzen55,9 58,461,063,9
Verschil («+» = overschrijding)– 0,1 0,00,10,0

1 Als gevolg van afronding op honderden miljoenen kan de som der delen 0,1 afwijken van het totaal.

De lagere loon- en prijsontwikkeling in 1999 heeft een neerwaarts effect op de zorguitgaven voor dat jaar. Na de Miljoenennota 1999 zijn twee substantiële tegenvallers in de zorguitgaven 1998 verwerkt, die een doorwerking hebben naar latere jaren. Dit betreft een verdere overschrijding bij de medicijnen en de verruiming van de loonruimte 1998 voor de zorgsector naar aanleiding van het advies van de commissie-Van Voorden. Voorts is bij de hulpmiddelen, als gevolg van extramuralisatie en demografische ontwikkelingen, een tegenvaller opgetreden van 0,2 miljard in 1999 oplopend naar 0,4 miljard in 2002. Een aanzienlijke meevaller treedt op bij de bouwuitgaven in de zorg, waar sprake is van onderuitputting. Verder is de taakstellende onderuitputting in verband met de eindejaarsmarge voor 1999 ingevuld (krap 0,1 miljard).

Besparingsverliezen zijn onder meer opgetreden bij de voorgenomen aanpassing van het geneesmiddelenvergoedingssysteem en bij het uitsluiten van niet-receptplichtige geneesmiddelen (totaal circa 0,2 miljard per jaar).

In het Regeerakkoord zijn middelen beschikbaar gesteld om de maximale volumegroei in de zorgsector te verhogen van 1,3% naar 2,3% per jaar. Ondanks deze extra middelen is het noodzakelijk om in de zorgsector additionele kostenbeperkende maatregelen te treffen ter compensatie van de opgetreden tegenvallers en de besparingsverliezen. Hierbij gaat het onder meer om maatregelen op het gebied van de inkomstenstructuur van apothekers (korting receptregelvergoeding en afromen kortingen en bonussen) en om maatregelen ter beperking van het gebruik van de zogenaamde hardlopers (cholesterolverlagers en maagzuurremmers).

De begrotingsuitgaven voor maatschappelijke opvang en verslavingszorg zijn vanaf 1999 overgeboekt vanuit de sector Rijksbegroting in enge zin naar de sector Zorg (circa 0,4 miljard). Hiertegenover staat dat vanuit de sector Zorg vanaf 2000 EWLW-banen zijn overgeboekt naar de sector SZA (0,5 miljard).

Het uitgavenkader wordt opwaarts aangepast aan de actuele deflator en wordt opgehoogd voor de toedeling van de uitgavenreserve 1999. Voor 1999 resulteert een onderschrijding van 0,1 miljard en voor de jaren 2000–2002 blijven de zorguitgaven nagenoeg binnen het uitgavenkader.

Box 4.3.1 Prijsaanpassing uitgavenkader

Nacalculatie

In de huidige begrotingssystematiek fungeren de uitgavenkaders als instrument voor de beheersing van de uitgaven van de collectieve sector. De reële uitgavenkaders die zijn opgesteld bij het Regeerakkoord, worden gedurende de kabinetsperiode voor de inflatie aangepast op basis van de nieuwe inzichten in de algemene nominale ontwikkeling (de prijsontwikkeling van het Bruto Binnenlands Product).

In de regels budgetdiscipline is vastgelegd dat deze aanpassing voor het lopende jaar plaatsvindt tot en met de raming in het Centraal Economisch Plan van het betreffende jaar. Mutaties nadien, zoals ramingsbijstellingen in bijvoorbeeld de Macro Economische Verkenning 2000, leiden voorzover deze het jaar 1999 betreffen, niet tot aanpassingen van de uitgavenkaders. Deze keuze is destijds gemaakt omdat er aan het einde van het jaar voor de overheid redelijkerwijs geen instrumenten beschikbaar zijn om de begroting aan te passen aan gewijzigde inzichten in de nominale ontwikkeling. Ingrijpen in de begroting als gevolg van een in het verleden verkeerd ingeschatte nominale ontwikkeling belemmert een stabiel en betrouwbaar financieel-economisch overheidsbeleid. Gegeven deze keuze ligt het voor de hand te bezien in hoeverre de raming van de prijsontwikkeling van het BBP na de raming bij het CEP van het lopende jaar nog veel wijzigingen ondergaat. Daartoe is in de onderstaande grafiek de raming van de pBBP voor de jaren 1995 tot en met 2000 weergegeven voor de vijf belangrijkste ramingsmomenten en het realisatiecijfer uit de eerstvolgende Nationale Rekeningen. Daarbij geldt dat ook de pBBP in het CEP van het jaar volgende op het uitvoeringsjaar (de pBBP voor 1999 in het CEP 2000) nog steeds een raming is. In de Nationale Rekeningen, die worden opgesteld in het jaar t+3, wordt het cijfer definitief bepaald (voor 1999 dus medio 2002). De grafiek laat zien dat de sterkste ramingsbijstellingen optreden tussen de ramingen bij CEP t-1 en CEP t. Grafiek 4.3.1 Ramingen pBBP; in % kst-26800-1-20.gif

In het debat over de Voorjaarsnota 1999 is gesproken over de mogelijkheid om ook de ramingsbijstelling in de pBBP in de MEV in het lopende jaar nog mee te nemen in de opstelling van de begroting. Wanneer de ramingsbijstellingen in de periode 1995–1999 worden bezien, blijkt dat er gemiddeld tussen ramingen bij het CEP t en de MEV t+1 sprake is van een bijstelling met 0,02%-punt. De budgettaire effecten van dergelijke bijstellingen zouden meerjarig dus zeer beperkt zijn, terwijl er wel een tweede besluitvormingsmoment ontstaat, wat niet in lijn is met de wens van een stabiel en betrouwbaar financieel-economisch overheidsbeleid. Om deze reden ligt het niet voor de hand de eerder opgestelde lijn te verlaten. Daarnaast geldt dat ook het ramingscijfer uit de MEV voor het lopende jaar nog een ramingselement bevat.

Opstelling Voorjaarsnota 1999

Bij de opstelling van de Voorjaarsnota 1999 is er bewust voor gekozen eenmalig de definitieve prijsaanpassing van het kader voor het lopende jaar te baseren op de juni-publicatie van het CPB. Op dat moment bestonden er diverse duidelijke signalen dat de prijsontwikkeling in 1999 hoger zou uitvallen dan het in het CEP vermelde cijfer. In dat licht is in de Voorjaarsnota 1999 uitgegaan van een pBBP die 0,2% hoger lag dan in het CEP werd geraamd. Op basis van de juni-rapportage van het CPB is de kaderaanpassing 1999 definitief vastgesteld op 1,6%, 0,35% hoger dan door het Centraal Plan Bureau in het CEP werd gepresenteerd. Deze keuze wordt bevestigd in de sterke mutatie die voor het jaar 1999 zichtbaar is tussen de raming bij het CEP t en de raming bij de MEV t+1.

D. Veronderstellingen loon- en prijsontwikkeling

De gehanteerde loon- en prijsontwikkelingen voor de jaren 1999 en 2000 zijn gebaseerd op de meest recente raming van het CPB, de MEV 2000. Voor de macro-economische variabelen in de jaren 2001 en 2002 is sinds de Miljoenennota 1999 geen nieuwe raming beschikbaar gekomen.

De veronderstelde prijsontwikkeling van het BBP in 2000 is niet vrij van risico's. Tegen de achtergrond van de CPB-raming dit voorjaar van de pBBP 2000 (0,6%) en de lagere ramingen van andere economische instituten, kan de pBBP voor 2000 in het CEP 2000 lager uitvallen dan de huidige raming van 2,4% (zie ook grafiek 4.3.1).

Omdat ook de veronderstelde loonontwikkeling in 2001 en 2002 niet risicoloos is, heeft de regering besloten de uitgavenreserve voor de jaren 2000-2002 (½ miljard in 2000 oplopend naar 1 miljard in 2002) intact te laten. Over de uitgavenreserve is in de regels budgetdiscipline opgenomen dat deze is bedoeld om onverwachte uitgaventegenvallers met name in de ruilvoetsfeer gedeeltelijk op te kunnen vangen. De uitgavenreserve is niet bedoeld voor de financiering van beleidsintensiveringen. Over de eventuele aanwending van de uitgavenreserve 2000 zal in het voorjaar van 2000 besloten worden, als ook de uitgavenkaders voor 2000 definitief worden vastgesteld op basis van de dan geraamde prijsontwikkeling van het BBP in 2000.

Tabel 4.3.4 Loon- en prijsontwikkeling 1999–2002; in %
 199920002001 en 20021
   gemiddeld per jaar
Contractloon2,53,01,4
prijs BBP1,62,42,2
Koopkrachtontwikkeling modaal– ¼

1 De cijfers voor 2001 en 2002 zijn gebaseerd op de doorrekening van het Regeerakkoord door het CPB.

De regering wil zich inspannen om het arbeidsaanbod te bevorderen en om te komen tot een gematigde loonontwikkeling. Tegen deze achtergrond is voor deze kabinetsperiode een omvangrijke lastenverlichting voorzien, waarvan het leeuwendeel samenhangt met de fiscale stelselherziening in 2001. De door het CPB geraamde loonontwikkeling voor 2001 en 2002 is hierdoor, in vergelijking met voorgaande jaren, dan ook gematigd. Gecombineerd met een aanzienlijke lastenverlichting valt het koopkrachtbeeld in de jaren 2001 en 2002 over de gehele linie evenwel nog steeds gunstig uit. Het is met het oog op de bevordering van de werkgelegenheid van belang dat dit wordt verdisconteerd bij de arbeidsvoorwaardenoverleggen voor de komende jaren.

Tekortbelasting agentschappen

Voor de berekening van het EMU-saldo is van belang dat in jaren waarin agentschappen relatief veel investeren, zij een negatieve bijdrage leveren aan het EMU-saldo. Dit betreft in 1999 en volgende jaren met name de Rijksgebouwendienst (RGD). Voor het totaal van de agentschappen gaat het om een belasting van het EMU-tekort van circa een half miljard. Voor de financiering van de investeringen kan een beroep worden gedaan op de leenfaciliteit van het ministerie van Financiën.

De begrotingen van de agentschappen worden beheerst op basis van hun saldo van baten en lasten. Dit saldo komt op enig moment door winstafdracht of tekortafdekking via de begroting van de desbetreffende ministeries ten gunste respectievelijk ten laste van het uitgavenkader.

4.4 Lasten- en inkomstenontwikkeling

Lastenontwikkeling 2000

De regering heeft besloten om de lasten voor 2000 met 1 miljard te verlichten (tabel 4.4.1). Dit is het saldo van een lastenverzwaring van 0,4 miljard bij de sociale premies en een lastenverlichting van 1,4 miljard bij de belastingen (inclusief de afschaffing van de omroepbijdrage). De inzet en de vorm van de lastenverlichting in 2000 loopt vooruit op de doelstellingen van de herziening van het belastingstelsel in 2001, die gepaard zal gaan met een lastenverlichting van 5 miljard.

De regering heeft de afgelopen jaren gewerkt aan het oplossen van de vermogenstekorten bij de centrale sociale fondsen. Naar verwachting zullen er eind 2000 geen vermogenstekorten meer zijn. Bij een aantal fondsen is zelfs sprake van een vermogensoverschot (voor een uitgebreid overzicht wordt verwezen naar bijlage 10).

Tabel 4.4.1 Lastenontwikkeling 2000; in miljarden, – is lastenverlichting
 belastingenpremiestotaal
Werkgelegenheids- en inkomenspakket– 1,60,5– 1,1
Verhoging arbeidskostenforfait– 0,4– 0,4– 0,8
• Verlaging laagste belasting- en premietarief– 0,2– 0,6– 0,8
• Verhoging ouderenaftrek– 0,0– 0,1– 0,1
Fiscale faciliteit jonggehandicapten– 0,0– 0,1– 0,1
Lager BTW-tarief op arbeidsintensieve diensten– 0,3 – 0,3
Overig belastingen en premies– 0,71,71,1
Vergroeningspakket0,2– 0,10,01
Regulerende energiebelastingen1,2 1,2
Andere milieubelastingen en indexatie0,4 0,4
BTW over energie- en milieubelastingen0,2 0,2
Terugsluis gezinnen (met name verlaging laagste belastingtarief)– 1,2 – 1,2
Terugsluis bedrijven– 0,4– 0,1– 0,6
Ondernemerspakket 21e eeuw– 0,0 – 0,0
Verlaging Vpb-tarief op eerste 50 000 gulden winst– 0,1 – 0,1
Verlaging kapitaalsbelasting– 0,1 – 0,1
Assurantiereserve en export risicoreserve0,2 0,2
WBSO– 0,1 – 0,1
• Pakket reparatie ondernemerssfeer0,1 0,1
Afschaffing omroepbijdrage– 0,0 – 0,0
Afschaffing omroepbijdrage– 1,4 – 1,4
Verhoging laagste belastingtarief1,4 1,4
Totaal– 1,40,4– 1,0

1 Inclusief compensatie werkgevers in de collectieve sector.

Het lastenverlichtingspakket van de regering stimuleert het arbeidsaanbod, ondersteunt het inkomen en bevordert loonmatiging. Het maximum van het arbeidskostenforfait wordt verhoogd met 390 gulden, waardoor het aantrekkelijker wordt voor niet-werkenden om zich actief aan te bieden op de arbeidsmarkt. De kosten van deze verhoging bedragen 0,8 miljard. Naast de stimulerende werking op het arbeidsaanbod, draagt deze maatregel ook bij aan het realiseren van een evenwichtig inkomensbeeld.

In 1999 is de zogeheten knip in de eerste schijf geïntroduceerd, die vooral ten gunste komt van de laagste inkomens. In 2000 zal het effect van de knip worden vergroot door een verlaging van het laagste belasting- en premietarief met 0,45%-punt. Dit is opgebouwd uit een verkleining van 0,2%-punt als compensatie voor het afschaffen van de omroepbijdragen en de vergroeningsmaatregelen, terwijl een vergroting van het effect van de knip van 0,65%-punt voortvloeit uit het pakket voor werkgelegenheid en inkomen. Ten behoeve van de inkomenspositie van ouderen heeft de regering besloten de algemene ouderenaftrek in 2000 met 380 gulden te verhogen. Voor jonggehandicapten met een Wajong-uitkering wordt in 2000 een fiscale faciliteit geïntroduceerd waardoor het inkomensniveau van jonggehandicapten wordt opgetrokken tot dat van ouderen. Deze faciliteit zal terugwerken tot en met 1999. De kosten hiervan bedragen 0,1 miljard. Hiermee wordt tegemoetgekomen aan de motie-Van Zijl/Schimmel.

In het kader van de stimulering van de werkgelegenheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt zal, zodra de Europese besluitvorming dit toelaat, het BTW-tarief voor een aantal arbeidsintensieve diensten van 17,5% naar 6% worden verlaagd. Deze diensten worden daardoor goedkoper. Hiermee wordt de bedrijvigheid en de werkgelegenheid in arbeidsintensieve sectoren gestimuleerd. Bovendien kan dit bijdragen aan een vermindering van het zogenoemde «zwart werken» in deze sfeer. Hiermee is naar verwachting 0,25 miljard lastenverlichting gemoeid.

De tweede tranche vergroening van het fiscale stelsel is onderdeel van de algehele belastingherziening 2001. De opbrengst van de vergroening wordt volledig teruggesluisd naar gezinnen en bedrijven, voornamelijk via lagere tarieven, maar ten dele ook via de zogenoemde positieve prikkels ter bevordering van milieuvriendelijk gedrag. De regering brengt hiermee een verdere verschuiving aan van de lastendruk op arbeid naar milieu. De lastendruk op arbeid daalt in 2000 door de vergroeningsmaatregelen met 1,1 miljard.

Ter versterking en dynamisering van het ondernemerschap heeft de regering in overleg met het bedrijfsleven een herkenbaar pakket aan maatregelen samengesteld. Belangrijke maatregelen uit dit zogenoemde ondernemerspakket zijn de verlaging van het Vpb-tarief naar 30% over de eerste 50 000 gulden winst. Dit ondersteunt met name de bedrijvigheid in het midden- en kleinbedrijf. Tevens wordt de kapitaalsbelasting verlaagd. Verder wordt de ombuiging op de Wet bevordering speur en ontwikkelingwerk (WBSO) en de investeringsaftrek ongedaan gemaakt en wordt het WBSO-percentage in 2000 gehandhaafd. Het ondernemerspakket zal in twee tranches worden ingevoerd, waarvan de eerste met ingang van 1 januari 2000.

De regering heeft besloten om de omroepbijdrage per 1 januari 2000 af te schaffen. Ter compensatie van deze afschaffing wordt het eerste deel van de laagste belastingschijf verhoogd met 1,1%-punt. Door deze vormgeving geschiedt de compensatie zo veel mogelijk inkomensneutraal.

Belastinguitgaven

De lastenontwikkeling is mede afhankelijk van wijzigingen in de belastinguitgaven die, doordat zij een derving of uitstel van belastingheffing met zich meebrengen, de lastendruk verlagen. In bijlage 5 wordt een overzicht gegeven van belastinguitgaven in de loonbelasting, de inkomstenbelasting en de vennootschapsbelasting met een raming van het budgettaire belang voor het jaar 1999.

Inkomstenontwikkeling 2000

In het Regeerakkoord is afgesproken om in de periode 1999–2002 de lasten met 4½ miljard te verlichten. Het bedrag van 4½ miljard kan groter of kleiner worden als zich respectievelijk mee- of tegenvallers voordoen bij de overheidsinkomsten. Afgesproken is dat meevallende overheidsinkomsten volgens een bepaalde sleutel (afhankelijk van het niveau van het EMU-tekort voor een kwart of voor de helft) beschikbaar zijn voor verdere lastenverlichting. Bij een eventuele inkomstentegenvaller werkt de formule vergelijkbaar. Om te bepalen of er sprake is van mee- of tegenvallers bij de overheidsinkomsten zijn in de Miljoenennota 1999 inkomstenijklatten opgesteld voor de jaren 1999 tot en met 2002.

Toetsing van de geraamde overheidsinkomsten aan de inkomstenijklat 2000 levert een geraamde inkomstenmeevaller op van 1,3 miljard (tabel 4.4.2).

Tabel 4.4.2 Toetsing van de overheidsinkomsten aan de inkomstenijklat 2000; in miljarden guldens
 Belastingen c.s.PremiesAardgasTotaal
Nominale inkomsten197,7135,32,6335,5
Nominale inkomstenijklat Miljoenennota 1999195,7134,22,2332,2
Aanpassing prijs BBP0,40,30,00,6
Correctiepost0,21,20,01,4
Nominale inkomstenijklat Miljoenennota 2000196,4135,72,2334,2
Verschil1,3– 0,40,41,3

Het lastenbeeld tot en met 2002

Aangezien het EMU-tekort in 2000 lager ligt dan ¾% BBP is volgens de Regeerakkoord-afspraken de helft van de inkomstenmeevaller beschikbaar voor extra lastenverlichting. Daarmee zou de lastenverlichting over de hele periode worden vergroot tot ruim 5 miljard. Gegeven de lastenverzwaring in 1999 beloopt de ruimte voor lastenverlichting voor 2000 tot 2002 ruim 7 miljard. Hiervan is 5 miljard bestemd voor de belastingherziening die in 2001 wordt doorgevoerd. Daarmee is nog ruim 2 miljard vrij aanwendbaar wat betreft tijdstip en invulling. Hiervan wordt voor 2000 thans 1 miljard belegd (tabel 4.4.3).

Tabel 4.4.3 Lastenontwikkeling 1999–2002; in miljarden guldens
 19992000200120021999–2002
Miljoenennota 2000+ 2– 1– 5– 1– 5

4.5 De ontwikkeling van het EMU-tekort en de EMU-schuld

Het EMU-tekort voor 1998 is uitgekomen op 0,8% BBP, wat de laagste EMU-tekort-realisatie is sinds 1974. Ten opzichte van 1997 is het EMU-tekort in 1998 gedaald met 0,4%-punt BBP.

In de Miljoenennota 1999 was nog een EMU-tekort voor 1998 voorzien van 1,3% BBP. De daling sinds de Miljoenennota 1999 met 0,5%-punt BBP is geconcentreerd bij het Rijk en de lokale overheid; de sociale fondsen laten per saldo een kleiner overschot zien dan een jaar geleden nog werd verwacht. Het grootste gedeelte van de daling bij het Rijk kan worden toegeschreven aan de hoger dan geraamde belastingontvangsten (bijna 2 miljard hoger sinds vorig jaar september) en aan lagere begrotingsgefinancierde uitgaven binnen de kaders. Dit betrof met name het kader Rijksbegroting in enge zin. De lokale overheid heeft een EMU-overschot van in totaal 0,3%-punt BBP gerealiseerd in 1998. De gemeenten droegen voor ongeveer de helft hier aan bij met een overschot van 0,9 miljard (ruim 0,1% BBP).

Tabel 4.5.1 Ontwikkeling EMU-tekort; in % van het geharmoniseerde BBP
 19981999200020012002
Miljoenennota 1999 (voor revisie)1,3%1,3%0,8%1,4%1,1%
Miljoenennota 2000 (na revisie)0,8%0,6%0,5%1,2%1,1%

De huidige raming van het EMU-tekort in 1999 van 0,6% BBP ligt ruim onder de raming van 1,3% BBP in de Miljoenennota 1999 en de raming van 1,7% BBP in de Voorjaarsnota 1999. De lagere raming van het EMU-tekort is met name veroorzaakt door hogere inkomstenramingen (bij de belastingen, premies en gasbaten) en door een incidentele ontvangst (van ongeveer 1 miljard) van Common-Areabaten.

De huidige inzichten duiden erop dat het EMU-tekort voor het jaar 2000 uitkomt op 0,5% BBP. Het EMU-tekort zal in 2001 bij de gehanteerde rekenveronderstelling (waaronder een groei van 2%) stijgen met 0,7%-punt BBP, mede als gevolg van de fasering van de voorgenomen lastenverlichting. Van 2001 naar 2002 daalt het EMU-tekort met 0,1%-punt en komt uit op 1,1% BBP; dit ook weer onder de aanname van 2% economische groei in 2001 en 2002.

Omdat volgens de Europese regels de ontvangsten van het AOW-spaarfonds tot de ontvangsten van de overheid worden gerekend, leiden de stortingen in het AOW-spaarfonds per saldo niet tot een belasting van het EMU-tekort. In onderstaande tabel wordt aangegeven in welke mate het meerekenen van de ontvangsten van het AOW-spaarfonds bijdraagt aan een beperking van het EMU-tekort.

Tabel 4.5.2 AOW-spaarfonds en EMU-tekort; in % van het geharmoniseerde BBP
 19981999200020012002
Tekortbeperkend effect ontvangsten AOW-spaarfonds0,6%0,6%0,6%0,7%0,7%

De ontwikkeling van de EMU-schuld

De EMU-schuldquote van Nederland heeft de afgelopen jaren een relatief forse daling laten zien. Zo is de EMU-schuldquote van 1994 naar 1998 gedaald van 77,5% BBP naar 66,6% BBP. Mede dankzij de lage EMU-tekorten daalt de EMU-schuldquote volgens de huidige inzichten verder naar 62,2% BBP in 2000.

Ook in de jaren daarna zet de daling van de EMU-schuldquote zich verder voort bij een combinatie van lage EMU-tekorten en behoedzame economische groeiveronderstellingen.

Tabel 4.5.3 EMU-schuld; in % van het geharmoniseerde BBP
 19981999200020012002
EMU-schuldquote66,6%64,3%62,2%61,6%60,8%
noemereffect – 2,8%– 3,0%– 2,6%– 2,6%
tekorteffect 0,6%0,5%1,2%1,1%
daling o.b.v. groei en tekort – 2,2%– 2,6%– 1,4%– 1,5%
financiële transacties en overig – 0,1%0,5%0,8%0,7%
totale daling schuldquote – 2,3%– 2,1%– 0,6%– 0,8%

Box 4.5.1 De revisie van de Nationale Rekeningen

Met ingang van deze Miljoenennota zijn de EMU-cijfers inzake het overheidstekort en de overheidsschuld berekend volgens de nieuwe methode van het ESR 1995 (het Europees systeem van nationale en regionale rekeningen). De methode van het ESR omvat geharmoniseerde voorschriften (o.a. definities, classificaties en registratieregels) voor een consistente, betrouwbare en vergelijkbare kwantitatieve beschrijving van de economieën van de landen van de Europese Unie. Het ESR is in Europees verband verplicht voorgeschreven in de juridische vorm van een Raadsverordening (Raadsverordening nr. 2223/96 van 25 juni 1996) voor onder meer de Nationale Rekeningen, de EMU-rapportages inzake het overheidstekort en de overheidsschuld en voor de BNP-afdracht van de lidstaten aan de Europese Unie.

In Nederland zullen voortaan onder meer het Centraal Bureau voor de Statistiek, het Centraal Planbureau en het ministerie van Financiën het ESR 1995 toepassen. Dit betekent dat kernvariabelen als het BBP, het BNP, het EMU-tekort en de EMU-schuld, zowel nationaal als internationaal, een nog grotere mate van betrouwbaarheid, vergelijkbaarheid en transparantie bezitten.

Toepassing van de nieuwe methode heeft voor Nederland gevolgen voor de omvang van het BBP, het BNP, het EMU-tekort, de EMU-schuld, de afdracht van het BNP-middel aan de Europese Unie en via de BNP-koppeling voor de uitgaven voor internationale samenwerking. Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft in de nieuwe Nationale Rekeningen berekend dat het BBP van Nederland ongeveer 30 miljard (dat is ongeveer 4%) hoger uitkomt bij toepassing van het ESR 1995. Doordat de uitgaven voor internationale samenwerking (het ODA en non-ODA deel) aan het BNP zijn gekoppeld, leidt de revisie van de Nationale Rekeningen onder meer tot een toename van deze uitgaven met ongeveer 350 miljoen. Het hogere BNP heeft ook gevolgen voor de BNP-afdracht aan Brussel. De exacte budgettaire gevolgen hiervan zijn afhankelijk van de effecten van de revisie op de BNP's van de andere lidstaten van de Europese Unie. Afgesproken is dat pas bij het nieuwe Eigen-middelenbesluit van de Europese Unie in 2002 het ESR 1995 relevant wordt voor de berekening van de BNP-afdrachten.

Het hogere BBP heeft een verlagend effect op de in procenten-BBP uitgedrukte EMU-quotes van het overheidstekort en de overheidsschuld. Voor het EMU-tekort is het noemereffect verwaarloosbaar klein bij de huidige lage EMU-tekorten; voor de EMU-schuld is het effect wel belangrijk.

De tellers van het EMU-tekort en de EMU-schuld wijzigen vooral door een andere sectorafbakening van de overheid. De omvang van de sector Overheid is uitgebreid met enkele onderdelen van de Nederlandse Spoorwegen (bijvoorbeeld NS Railinfrabeheer), de Nationale Investeringsbank voor Ontwikkelingslanden (NIO) en een aantal instellingen zonder winstoogmerk (onder andere centra voor asielzoekers, musea, bibliotheken). Daarnaast is de sector Overheid kleiner geworden bij het onderdeel sociale verzekeringen doordat sociale regelingen die via CAO's zijn geregeld geen deel meer uitmaken van de overheid, zoals bijvoorbeeld de VUT-fondsen en de Risicofondsen voor de bouw. Ook specifieke CAO-regelingen voor overheidspersoneel, zoals het ambtenarenfonds voor de

arbeidsongeschiktheidsregeling (de FAOP) en de particuliere ziektekostenverzekeringen voor de politie en de gemeente- en provincieambtenaren (DGVP, IZA en IZR), maken nu geen deel meer uit van de sector Sociale Verzekering.

De nieuwe registratieregels voor onder meer belastingen en premies en rente-uitgaven en de iets gewijzigde afbakening in EMU-relevante transacties hebben per saldo een relatief klein effect op het EMU-tekort.

De EMU-cijfers voor en na revisie

Toepassing van het ESR 1995 veroorzaakt wijzigingen in zowel de teller als de noemer van de EMU-cijfers inzake het overheidstekort en de overheidsschuld. Het EMU-tekort wijzigt vooral als gevolg van wijzigingen in de afbakening van de sector Overheid. De aanpassingen uit hoofde van andere registratieregels en andere afbakening van de EMU-relevante transacties beïnvloeden het EMU-tekort per saldo gering. Vooral de wijzigingen in de sector Sociale Verzekeringen leiden tot een verslechtering van het EMU-tekort met gemiddeld 0,1%-punt BBP. De fondsen die zijn overgeheveld van de sector Sociale Verzekeringen naar de sector Particuliere Verzekeringen, zoals de VUT-fondsen, de risicofondsen voor de bouw en het ambtenarenfonds voor de arbeidsongeschiktheidsregeling (de FAOP) hadden namelijk jaarlijks grote overschotten; in 1998 ging het om een bedrag van 1,5 miljard.

Tabel 4.5.4 EMU-tekort en EMU-schuld voor en na revisie; in % van het geharmoniseerde BBP
 19981999200020012002
A. EMU-tekort     
EMU-tekort voor revisie (ESR 1979)0,7%0,5%0,3%1,1%1,0%
– noemereffect0,0%0,0%0,0%0,0%0,0%
– aanpassing sectorafbakening0,2%0,2%0,2%0,1%0,1%
– aanpassing transacties– 0,1%– 0,1%0,0%0,0%0,0%
EMU-tekort na revisie (ESR 1995)0,8%0,6%0,5%1,2%1,1%
B. EMU-schuld     
EMU-schuld voor revisie (ESR 1979)67,5%65,0%63,0%62,2%61,5%
– noemereffect– 2,2%– 2,0%– 2,1%– 1,8%– 1,8%
– aanpassing sectorafbakening1,2%1,2%1,2%1,1%1,0%
– aanpassing schuldinstrumenten0,1%0,1%0,1%0,1%0,1%
EMU-schuld na revisie (ESR 1995)66,6%64,3%62,2%61,6%60,8%

De EMU-schuldquote verbetert voor elk van de jaren met bijna 1%-punt BBP door de toepassing van het ESR 1995. Voor een belangrijk deel wordt de mutatie verklaard door het noemereffect. Dit effect bedraagt gemiddeld genomen ongeveer 2%-punt BBP. Daarnaast neemt de EMU-schuld in guldens gemeten toe met ongeveer 10 miljard. Deze mutatie bestaat uit wijzigingen in de sectorafbakening (9 miljard, zie box 4.5.1) en de uitbreiding van in de afbakening betrokken schuldinstrumenten (1 miljard). Dit betreft voor de overheid hoofdzakelijk de schuld uit hoofde van financiële leasing.

Box 4.5.2 Handhaving EMU-norm

De afgelopen jaren is het EMU-tekort sterk gedaald en inmiddels bevindt het zich ruim onder het plafond van 3% zoals die is vastgelegd in protocol nr. 5 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (het Verdrag van Maastricht). Om te voorkomen dat deze norm in tijden waarin de economische omstandigheden zich negatief ontwikkelen wordt overschreden, is het noodzakelijk dat er voldoende instrumenten voor de regering beschikbaar zijn om in dat geval de tekortontwikkeling te beïnvloeden.

Daarvoor is het allereerst essentieel dat de informatie over de ontwikkeling van het EMU-saldo bij alle onderdelen van de sector Overheid die bijdragen aan het EMU-saldo tijdig beschikbaar is. Ook recente Europese afspraken vergen een tijdige en volledige informatievoorziening over alle sectoren van de overheid. Daarnaast moet – wanneer op basis van deze informatie blijkt dat het EMU-tekort zich ontwikkelt richting de 3% – de regering als «ultimum remedium» de mogelijkheid hebben om in te grijpen in de omvang van de aandelen in het EMU-saldo die de verschillende delen van de sector Overheid hebben.

Deze twee zaken zullen met betrekking tot de openbare lichamen – zoals gemeenten en provincies – wettelijk worden geregeld in de Wet financiering lagere overheid 2000, die in voorbereiding is. Als «ultimum remedium» zal in deze wet de bevoegdheid van de minister van Financiën worden vastgelegd om bij AMvB in te kunnen grijpen in het aandeel dat de openbare lichamen in het EMU-saldo hebben, indien de ongewenste ontwikkeling van het EMU-saldo wordt veroorzaakt door de openbare lichamen.

Een dergelijke oplossing zal ook moeten worden gevonden voor de onderdelen van de sector Overheid die niet tot het Rijk of de openbare lichamen behoren. Het gaat hier voornamelijk om zelfstandige bestuursorganen (niet alle) maar het kan ook gaan om onderdelen die niet als zelfstandig bestuursorgaan te boek staan. Gezien de zeer specifieke afbakening van de sector Overheid op basis van de Europese regels, ligt het voor de hand om de informatievoorziening en het «ultimum remedium» voor het nog niet afgedekte deel van de sector Overheid, te regelen in de Comptabiliteitswet of een aparte wet terzake.

5 FINANCIEEL MANAGEMENT: TRANSPARANTE RESULTATEN

5.1 Inleiding

In de Miljoenennota wordt in een afzonderlijk hoofdstuk ingegaan op het beleid van de regering om de transparantie van zowel het beleid als de bedrijfsvoering van de rijksoverheid te vergroten in het streven naar een slagvaardige, doelmatige en doeltreffende overheid. In de praktijk blijkt dit hoofdstuk een mengvorm te zijn van een visie op beoogde ontwikkelingen en een terugblik op bereikte resultaten. In lijn met het gedachtegoed zoals verwoord in de regeringsnota «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» wordt het onderdeel financieel management in deze Miljoenennota meer toekomstgericht ingevuld. De terugblik op bereikte resultaten wordt in de toekomst opgenomen in het Financieel Jaarverslag van het Rijk.

In het nieuwe millennium krijgt het streven naar transparantie nieuwe impulsen. In mei 1999 heeft de regering in de nota «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» haar ideeën geschetst om de informatiewaarde en de toegankelijkheid van de begrotings- en verantwoordingsstukken te verbeteren. De afgelopen jaren zijn forse inspanningen geleverd om de doelmatigheid en doeltreffendheid van overheidsbeleid te vergroten. «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» ondersteunt dit door doelmatigheid en doeltreffendheid als richtinggevende ontwerp- en indelingsprincipes in de begroting en het jaarverslag te gaan hanteren. Hiermee wordt ook een goede stimulans gegeven aan de verdere ontwikkeling en het gebruik van prestatiegegevens. Daarnaast wordt conform het Regeerakkoord met interdepartementale beleidsonderzoeken naar de bedrijfsvoering van overheidsorganisaties een belangrijke bijdrage geleverd aan de verbreding van het resultaatgerichte sturingsmodel binnen de rijksoverheid. Als laatste wordt, mede vanuit de optiek van vergroting van de transparantie, het beleid ten aanzien van diensten die een baten-lastenstelsel voeren gepreciseerd.

5.2 Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording

«De tijd is rijp om de begrotingsstukken in een nieuw jasje te steken. Deze jas moet eigentijdser zijn en de gebruikers ervan beter in staat stellen hun functies uit te oefenen». Met deze zinnen opent de regeringsnota «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording», die op 27 mei 1999 aan de voorzitter van de Tweede Kamer is aangeboden. De nota bevat voorstellen voor de verbetering van de informatiewaarde en de toegankelijkheid van de departementale begrotings- en verantwoordingsstukken.

De structuur, inhoud en presentatie van de begroting en de verantwoording zullen worden aangepast. Behalve aan de beheersing en rechtmatigheid van overheidsuitgaven zal meer aandacht worden gegeven aan de doelmatigheid en doeltreffendheid van overheidsuitgaven. Veel sterker dan nu worden in de nieuwe voorstellen beleid, prestaties en middelen in hun onderlinge relatie gepresenteerd. Hierdoor kan de autorisatie- en controlefunctie van de Staten-Generaal (een van de pijlers van onze democratie), beter worden ondersteund. Om de meer integrale verantwoording over beleid, prestaties en middelen tot uitdrukking te brengen, wordt de financiële verantwoording in het vervolg aangeduid als het departementale jaarverslag.

In de begroting nieuwe stijl staan de vragen «Wat willen we bereiken, wat gaan we daarvoor doen en wat mag dat kosten?» centraal en in het jaarverslag «Hebben we bereikt wat we hebben beoogd, hebben we gedaan wat we daarvoor zouden doen en heeft het gekost wat we dachten dat het zou kosten?». Een vaste, herkenbare indeling van de begroting en het jaarverslag moet bijdragen aan de beantwoording van deze vragen.

De kern van de begroting nieuwe stijl en van het jaarverslag wordt gevormd door de beleidsparagraaf. Deze paragraaf bevat de beleidsagenda, waarin de beleidsprioriteiten in een oogopslag en op hoofdlijnen zichtbaar worden gemaakt. Daarnaast zijn in deze paragraaf de beleidsartikelen opgenomen. Bij de indeling naar artikelen staat niet langer een inputbenadering centraal, maar een indeling naar onderwerpen van beleid. Om de beoogde en gerealiseerde resultaten van beleid beter zichtbaar te maken, wordt bij de beleidsartikelen aandacht besteed aan de algemene en nader geoperationaliseerde doelstellingen die zo veel mogelijk in streefwaarden worden geformuleerd. Instrumenten als prestatiegegevens en beleidsevaluaties spelen daarbij een belangrijke rol.

In de begroting nieuwe stijl en in het jaarverslag wordt in de bedrijfsvoeringsparagraaf ingegaan op uiteenlopende elementen van het interne functioneren van het ministerie. Deze paragraaf heeft het karakter van een uitzonderingsrapportage. Dit wordt mogelijk gemaakt door te werken met een meer algemene mededeling over de bedrijfsvoering door de minister. Doorgaans zal de bedrijfsvoeringsparagraaf alleen voorkomen in het jaarverslag. Slechts bij uitzonderingen, bijvoorbeeld een voorgenomen reorganisatie of verzelfstandiging, wordt de bedrijfsvoeringsparagraaf ook opgenomen in de departementale begroting.

Voor de verbetering van de informatiewaarde is het van belang dat de begrotings- en verantwoordingsstukken tijdig beschikbaar zijn. Uiterlijk de derde woensdag in mei moeten de jaarverslagen de Staten-Generaal bereiken. Op deze wijze kunnen de jaarverslagen effectief gebruikt worden voor een beoordeling van de lopende begrotingen en bij de voorbereiding van de komende begrotingen. Op deze datum komt er eveneens een apart Financieel Jaarverslag van het Rijk. Dit vormt het logische sluitstuk op de departementale jaarverslagen. Het Financieel Jaarverslag van het Rijk is een bundeling van bestaande, door de minister van Financiën verzorgde, verantwoordingsinformatie in één document. Het geeft inzicht in de financiële realisaties op rijksniveau, in de resultaten van het gevoerde macro-budgettaire beleid en (blikt terug op) rijksbrede bedrijfsvoeringsthema's.

Nadat de Staten-Generaal groen licht hebben gegeven, moeten de voorstellen uit de regeringsnota «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» nader uitgewerkt en geïmplementeerd worden. Dit is geen sinecure. De koppeling tussen beleid, prestaties en middelen moet veelal nog inhoudelijk worden aangebracht. Daarbij is van belang dat de diverse ministeries niet allemaal vanuit dezelfde uitgangspositie starten. Bij de implementatie is zorgvuldigheid geboden. Een meerjarig traject is vereist.

De bedoeling is dat de departementale begrotingen voor het begrotingsjaar 2002 in september 2001 overeenkomstig de nieuwe stijl aan de Staten-Generaal aangeboden worden. De departementale jaarverslagen voor datzelfde begrotingsjaar verschijnen in mei 2003 en vormen feitelijk het eindpunt van het implementatietraject. Dit laat onverlet dat nadien een verdere kwaliteitsverbetering van de formulering van algemene en nader geoperationaliseerde beleidsdoelstellingen en de ontwikkeling van prestatiegegevens mogelijk en wenselijk zal zijn.

De aanloop naar september 2001 wordt gebruikt om enkele onderdelen van de voorstellen uit de regeringsnota «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» in interdepartementaal verband voor te bereiden. Uiterlijk 1 mei 2000 ontvangen de Staten-Generaal voorbeeldbegrotingen gebaseerd op de ontwerpbegrotingen 2000 die voor elk ministerie en begrotingsfonds een gewijzigde begrotingsindeling laten zien. Aan de hand van de voorbeeldbegrotingen kan in een dialoog tussen de vakministers en de Staten-Generaal de uiteindelijke nieuwe begrotingsindeling worden vastgesteld. Ook zullen de Staten-Generaal uiterlijk 1 mei 2000 geïnformeerd worden over de nadere uitwerking en het mogelijke implementatietraject van de mededeling over de bedrijfsvoering alsmede over de resultaten van de inventarisatie van de informatiekundige, personele en financiële gevolgen. In het Platform Financiële Informatievoorziening zal de realisatie van een adequate (financiële) informatievoorziening in het kader van «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» nader worden bezien. Daar de benodigde informatie breder ligt dan het financiële gebied zal ook samenwerking tot stand worden gebracht met andere gebieden. Ten slotte wordt gedurende de aanloopperiode de noodzakelijke wijziging van de Comptabiliteitswet opgepakt.

De nog uit te werken onderdelen zijn dermate verstrekkend dat de regering het wenselijk acht om in dialoog met de Staten-Generaal de haalbaarheid van het tijdpad van het implementatietraject goed af te wegen. Daarom wordt in mei 2000 een evaluatiemoment ingelast. Gedurende het implementatietraject zal jaarlijks in het Financieel Jaarverslag van het Rijk een voortgangsrapportage aan de Staten-Generaal worden aangeboden.

5.3 Betere besluiten en prikkels door prestatiegegevens

Op de drempel van een nieuwe fase

In de begroting nieuwe stijl en het jaarverslag spelen beleidsdoelstellingen en prestatiegegevens een belangrijke rol. Dit is een logisch gevolg van de koppeling tussen beleid, prestaties en middelen. De grotere transparantie die hierdoor ontstaat, moet de politieke besluitvorming over beleidsmaatregelen ten goede komen en prikkelen tot doelmatig en doeltreffend handelen. Geconstateerd kan worden dat niet alleen de ideeën over de begroting en de verantwoording veranderd zijn maar dat ook het denken over prestatiegegevens, waaronder uitkomsten van evaluatieonderzoek, in een nieuwe fase terecht is gekomen. Een fase waarin het gebruik van deze informatie centraal staat en een meer integrale visie ontstaat op het volgen van de doelmatigheid van beheer en de doeltreffendheid van beleid.

Het volgen van de doelmatigheid van beheer en de doeltreffendheid van beleid

In de ontwerpbegrotingen 2000 is overeenkomstig de voorgaande jaren sprake van een hoge «dekkingsgraad» op het gebied van ramingskengetallen (die een toelichting geven op de programma-uitgaven) en doelmatigheidskengetallen (die een onderbouwing van de apparaatsuitgaven geven). Geconstateerd kan worden dat hier sprake is van een continu verbeterproces, waarbij prestatiegegevens worden verfijnd, sommige indicatoren als minder relevant ter zijde worden geschoven en betere nieuwe prestatiegegevens worden ontwikkeld. Dit proces is inherent aan daadwerkelijk resultaatgericht werken. Zo zijn in de ontwerpbegroting 2000 van EZ nieuwe matrices opgenomen, waarin inzicht wordt verschaft in – de kosten van – ingezette beleidsinstrumenten per beleidsthema. Voorbeelden van verbeterde doelmatigheidskengetallen zijn onder andere te vinden in de ontwerpbegroting 2000 van Justitie, waarin bij het onderdeel «schuldsanering» programma- en apparaatsuitgaven nu helder gescheiden worden. Door enkele minder direct relevante ramingskengetallen in een bijlage op te nemen, zijn de ontwerpbegrotingen 2000 van OCenW en Defensie minder «technisch» van aard, terwijl de informatiewaarde gelijk blijft.

Wat betreft indicatoren die het parlement inzicht bieden in de beoogde en gerealiseerde doeltreffendheid van beleid, is sprake van een andersoortige ontwikkeling. In de ontwerpbegrotingen 2000 wordt beduidend meer beleid met dergelijke prestatiegegevens toegelicht dan in de ontwerpbegrotingen van vorig jaar. Zo zijn in de ontwerpbegroting 2000 van BZ bij Ontwikkelingssamenwerking gegevens opgenomen die de ontwikkeling schetsen van het percentage van de bevolking dat beschikt over veilig drinkwater, en bevat de ontwerpbegroting 2000 van het Infrastructuurfonds een «input/output/outcome-tabel» waar het gaat om de regionale en lokale infrastructuur. Het werken aan dan wel met indicatoren die inzicht bieden in de doeltreffendheid van beleid heeft tot een wat genuanceerd beeld over de mogelijkheden van deze (reguliere aan de jaarlijkse begrotingscyclus gekoppelde) prestatiegegevens geleid. Het zal niet mogelijk zijn overal goede prestatiegegevens te formuleren waarmee de beleidsdoelstellingen (jaarlijks en direct) gevolgd kunnen worden. Niet alleen omdat sommige beleidsdoelstellingen moeilijk in zinvolle streefwaarden uit te drukken zijn, maar ook vanwege de vaak complexe relatie tussen beleid en effect. Daarnaast geldt dat streefwaarden niet altijd geschikte aanknopingspunten voor sturing bieden. In dergelijke gevallen kan echter in plaats van met de beoogde «finale» effecten bijna altijd worden gewerkt met van de algemene beleidsdoelstelling afgeleide effecten die wel in het kader van de jaarlijkse begrotingscyclus gevolgd kunnen worden. Aanvullend zal door systematisch evaluatieonderzoek inzicht geboden moeten worden in de «echte» doeltreffendheid. In de ontwerpbegrotingen 2000 komt deze meer integrale visie op prestatiegegevens tot uitdrukking doordat de uitkomsten van evaluatieonderzoek zo veel mogelijk worden opgenomen in de artikelsgewijze toelichting.

Belangrijke steun van de Staten-Generaal

In de Staten-Generaal bestaat (ook) een breed gedragen wens om meer resultaatgericht te begroten en te verantwoorden. Naar aanleiding van de motie-Melkert c.s. heeft de voorzitter van de Tweede Kamer de regering eind 1998 verzocht om in de financiële verantwoording over 1998 aan te geven welke van de door haar gevraagde prestatiegegevens opgenomen zullen worden in de financiële verantwoording over 1999. Deze aandacht van de Staten-Generaal is van het grootste belang voor een meer transparante en op resultaat gerichte overheid. In de beantwoording van de Kamervragen over de regeringsnota «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» is een integraal overzicht gegeven van de resultaten van genoemde motie. Daarbij heeft de regering tevens haar visie gegeven over (de follow up van) de aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer in het rapport «Ambitieus, maar haalbaar». Geconcludeerd kan worden dat in een relatief korte periode het nodige is bereikt. Het verzoek van de Tweede Kamer, de beantwoording door de regering en de review van de Algemene Rekenkamer hebben tot een aantal lessen geleid, zowel voor het parlement als voor de regering. Het is zaak deze in een open dialoog te bespreken en hieruit – mede voor de nieuwe begrotingsopzet – lering te trekken.

Voorhoedeprojecten prestatiegegevens en beleidsevaluatie

Hoewel er de afgelopen jaren veel energie is gestoken in het ontwikkelen van prestatiegegevens, zijn er signalen dat het gebruik hiervan sterk kan verbeteren. Soms is de aansluiting tussen («verplichte kengetallen» in) de begroting en de feitelijke beleids- en bedrijfsvoeringsprocessen nog gebrekkig. Mede vanuit het besef dat hier een kritische succesfactor ligt voor de begroting en verantwoording nieuwe stijl, kondigde de regering in de Miljoenennota 1999 aan dit gebruik te willen stimuleren. Daartoe zijn onlangs de volgende acht voorhoedeprojecten gestart.

Tabel 5.3.1 Voorhoedeprojecten
ProjectMinisterie
De Immigratie- en NaturalisatiedienstMinisterie van Justitie
Jeugd en geweldMinisterie van Justitie
Een selectie van onderwijsveldenMinisterie van OCenW
De BelastingdienstMinisterie van Financiën
Het Defensie Interservice CommandoMinisterie van Defensie
KlimaatbeleidMinisterie van VROM
Rijkswaterstaat (Waterhuishouding en Congestiekans hoofdwegennet)Ministerie van V&W
Inspectie Gezondheidsbescherming, Waren en Veterinaire ZakenMinisterie van VWS

Naast het trekken van lessen die rijksbreed van belang zijn om het gebruik van prestatiegegevens te verbeteren, wordt beoogd vooruitgang te boeken op de specifieke beleidsterreinen zelf. De regering heeft bij de projectkeuze aansluiting gezocht bij de door de Tweede Kamer geformuleerde beleidsprioriteiten in het kader van de reeds genoemde motie-Melkert c.s. Voorhoedeprojecten kunnen zo bezien een middel zijn om op een door de Tweede Kamer als prioritair aangemerkt beleidsterrein op het gebied van prestatiegegevens voortgang te boeken voor de begroting en verantwoording nieuwe stijl.

Ten behoeve van de voorhoedeprojecten is een onderzoeksstramien ontwikkeld. Hierin staan vier factoren centraal, die bepalend lijken te zijn voor de kans dat prestatiegegevens worden gebruikt. Daarbij gaat het achtereenvolgens om de verwachtingen over de (on)mogelijkheden van de verschillende soorten prestatiegegevens, de (gepercipieerde) kwaliteit van informatie, de bestuurlijke inbedding van prestatiegegevens en het belang van een op resultaat gerichte overheidscultuur. Nog dit jaar wordt bij de acht voorhoedeprojecten de huidige situatie in kaart gebracht. Die wordt vergeleken met de in het stramien beschreven ideaaltypische situatie en er worden verbetervoorstellen geformuleerd. Vanaf 1 januari 2000 dienen deze te worden geïmplementeerd, bijvoorbeeld ten behoeve van de begrotingsvoorbereiding 2001. In het Financieel Jaarverslag van het Rijk zal de Tweede Kamer worden geïnformeerd over de bereikte resultaten.

5.4 Transparantie, resultaatgerichte aansturing en bedrijfsvoering van overheidsorganisaties

Interdepartementale beleidsonderzoeken naar de bedrijfsvoering van overheidsorganisaties

De interdepartementale beleidsonderzoeken naar de bedrijfsvoering van overheidsorganisaties vloeien voort uit de nota «Van uitgaven naar kosten». Doel van de onderzoeken is te bezien of voor bepaalde overheidsorganisaties een (meer) op resultaat gericht sturingsmodel mogelijk is: sturing op basis van afspraken over prestaties en daarvoor te maken kosten. Door de transparantie in de bedrijfsvoering te vergroten, wordt een doelmatigheidsverbetering beoogd.

Sinds de start in september 1997 zijn in totaal dertien overheidsorganisaties onderwerp geweest van een dergelijk interdepartementaal beleidsonderzoek, waarvan vijf in de periode september 1998 tot juni 1999. In het najaar 1999 worden deze vijf onderzoeksrapporten aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal aangeboden, voorzien van een regeringsstandpunt bij ieder rapport en een overzicht van de belangrijkste conclusies. In bijlage 7 wordt hier nader op ingegaan.

Government governance

Transparantie in de onderlinge relaties tussen aansturende en uitvoerende overheidsorganisaties en een heldere verantwoordelijkheids- en bevoegdhedenverdeling daarbij, is van wezenlijk belang. Om deze duidelijkheid te verkrijgen en ook om het bestaan van niet goed ingevulde sturings-, verantwoordelijkheids- en toezichtsrelaties («witte vlekken») aan het licht te brengen, kan het government governance-concept behulpzaam zijn. Bij diverse doorlichtingen van beleidsterreinen heeft het government governance-gedachtegoed al zijn waarde bewezen. Verdere operationalisering om te komen tot een brede toepasbaarheid wordt nu voorbereid.

Een nieuw agentschap

Voor overheidsorganisaties waarvan geconcludeerd wordt dat een op resultaat gericht sturingsmodel gebaat is met het baten-lastenstelsel, is in 1991 als uitvloeisel van het heroverwegingsrapport «Verder bouwen aan beheer» het agentschapsmodel geïntroduceerd. Per 1 januari 2000 wordt de Inspectie Gezondheidsbescherming, Waren en Veterinaire Zaken van het ministerie van VWS omgevormd tot agentschap. Daarmee komt het totale aantal agentschappen op 22. De Inspectie heeft een totale omzet in 2000 van circa 130 miljoen, het aantal personeelsleden bedraagt circa 875 fte's.

Mede naar aanleiding van de rijksbrede evaluatie van het agentschapsmodel (1998) wordt voorgesteld om het baten-lastenstelsel breder beschikbaar te stellen dan alleen voor agentschappen. Dit wordt geformaliseerd in de zevende wijziging van de Comptabiliteitswet. Aan diensten die een baten-lastenstelsel willen gaan voeren zonder de agentschapsstatus worden dezelfde eisen gesteld als aan agentschappen. De zevende wijziging wordt in september 1999 aan de Raad van State voor advies voorgelegd.

De ervaring leert dat met een besluit om een resultaatgericht sturingsmodel in combinatie met een baten-lastenstelsel te gaan voeren een groot veranderingstraject in gang wordt gezet. In het najaar van 1999 wordt het project «Invoeringstraject voor diensten met een baten-lastenstelsel» in interdepartementaal verband opgestart. Met dit project wordt beoogd op grond van de opgedane ervaringen handreikingen te geven aan diensten die een baten-lastenstelsel willen gaan voeren. Het gaat hierbij om het inzichtelijk maken van de formele procedures, het actualiseren van de verslaggevingsvoorschriften en het bundelen van ervaringen met betrekking tot het management van het veranderingsproces.

5.5 Beleid ten aanzien van diensten die een baten-lastenstelsel voeren

Het aantal diensten dat een baten-lastenstelsel voert, groeit. Inmiddels is al een aantal jaren ervaring opgedaan met (de werking van) het baten-lastenstelsel in de rijksdienst. De te constateren groei en de ervaringen maken het wenselijk en noodzakelijk om het beleid rond diensten die een baten-lastenstelsel voeren nog eens goed tegen het licht te houden.

Agentschappen konden tot nu toe geen leningen afsluiten bij andere instanties dan het moederdepartement en moesten zelf reserveren voor toekomstige investeringen. Uit dien hoofde vervulde het eigen vermogen een financieringsfunctie. Daarnaast dient het eigen vermogen ook als buffer om tegenslagen in de exploitatie op te kunnen vangen. Afhankelijk van het investerings- en activiteitenniveau van een agentschap kan daardoor een relatief omvangrijke eigenvermogenspositie noodzakelijk zijn. Deze noodzaak is echter niet altijd zichtbaar in een jaarrekening van een agentschap, waardoor het beeld kan ontstaan van onnodige reservevorming. Afgezien van deze beeldvorming heeft financiering met eigen vermogen als nadeel dat de kosten van het vermogensbeslag niet zichtbaar worden en daardoor niet altijd deel uitmaken van de kostprijzen van producten en diensten van agentschappen. Bij financiering met rentedragend vreemd vermogen gaat dit automatisch.

De mogelijkheden om rentedragend vreemd vermogen aan te trekken waren echter beperkt: het agentschap was immers aangewezen op het moederdepartement. Met de introductie van een leenfaciliteit per 1 januari 1999 voor agentschappen is dit veranderd. Een agentschap wordt hiermee in staat gesteld voor investeringen een lening af te sluiten bij het ministerie van Financiën. Over deze lening dient rente vergoed te worden. Het beroep op de leenfaciliteit door agentschappen is aan autorisatie door de Staten-Generaal onderworpen. De lening zelf is een kapitaalontvangst, de investering en de aflossingen op de lening zijn kapitaaluitgaven. In bijlage 2.6 van de Miljoenennota wordt voor alle agentschappen gezamenlijk een beeld gegeven van het beroep op de leenfaciliteit in 2000.

Met de leenfaciliteit is het in principe niet meer noodzakelijk om zelf te reserveren voor toekomstige investeringen. Daarmee komt in wezen de financieringsfunctie van het eigen vermogen te vervallen. Dit is ook de lijn die is ingezet voor agentschappen die per 1 januari 2000 van start gaan. Om een eind te maken aan de discussies die in het kader van verzelfstandigingen ontstaan over het al dan niet (gedeeltelijk) afrekenen over de vermogensbestanddelen die in economische zin overgaan naar een te verzelfstandigen onderdeel, is de beleidslijn «Overdracht van vermogensbestanddelen» opgesteld. Uitgangspunt bij de beleidslijn is dat het agentschap met een beroep op de leenfaciliteit het moederdepartement moet betalen voor de overdracht van vermogensbestanddelen. De eenmalige ontvangst bij het moederministerie is niet-relevant voor het uitgavenkader. In sommige gevallen zijn er dusdanige bedragen mee gemoeid dat het budgettaire beeld verstoord zou worden terwijl er juridisch gezien door de interne verzelfstandiging niets verandert. Ministeries moeten echter wel extra kosten maken. Met het beroep op de leenfaciliteit gaan de kostprijzen van de producten en diensten van agentschappen immers toenemen. Om te voorkomen dat toepassing van de beleidslijn een drempel opwerpt voor toekomstige agentschapsvorming, wordt rentecompensatie verstrekt voor het beroep op de leenfaciliteit uit hoofde van de overdracht van vermogensbestanddelen.

Het gevolg van de verplichte afrekening over de overgedragen vermogensbestanddelen en de introductie van de leenfaciliteit is dat nieuwe agentschappen nog slechts eigen vermogen uit hoofde van de bufferfunctie moeten aanhouden. Om te voorkomen dat er een discrepantie ontstaat tussen de huidige en de nieuwe agentschappen, heeft de regering ervoor gekozen om per 1 januari 2000 ook de financiering van de huidige agentschappen te veranderen. Op deze datum rekenen zij (alsnog) af over de overgedragen vermogensbestanddelen.

Van agentschappen wordt verwacht dat zij doelmatig en bedrijfsmatig functioneren, waarbij het streven erop gericht moet zijn de prijs-kwaliteitverhouding van de producten en diensten van de agentschappen te verbeteren. Structurele (doelmatigheids)winsten moeten zo veel mogelijk in de vorm van kostprijsverlagingen teruggesluisd worden naar de afnemers. Om dit te stimuleren en te structureren, wordt het eigen vermogen van agentschappen, behoudens een eventuele verplichte reserve, gemaximeerd op 5% van de gemiddelde jaaromzet, berekend over de laatste drie jaren. Wanneer het eigen vermogen boven het maximum uitkomt, moeten afspraken gemaakt worden om het overschot aan de afnemers te doen toekomen. Om de handelwijze ten aanzien van saldi van baten en lasten en de consequenties voor de vermogenspositie van de agentschappen in beeld te brengen, is in de regeringsnota «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» aangegeven dat agentschappen de meerjarige vermogensontwikkeling in het vervolg transparant zullen maken en zullen toelichten.

LIJST VAN GEBRUIKTE TERMEN EN HUN BETEKENIS AANVULLENDE POSTEN

Posten die nog niet in de ontwerp-begrotingswetvoorstellen (kunnen) worden opgenomen, maar die terwille van een volledig beeld wel reeds in de totaalcijfers van de rijksbegroting zijn begrepen. Het betreffen veelal posten waarvan de verdeling over de begrotingen nog niet wordt of kan worden aangegeven. Voorbeelden van aanvullende posten zijn de arbeidsvoorwaarden en de prijsbijstelling.Actieven

Het aantal actieven geeft de werkgelegenheid (uitgedrukt in arbeidsjaren), verminderd met het uitkeringsvolume van de Ziektewet (uitgedrukt in arbeidsjaren), weer.Agentschap

Een agentschap is een onderdeel van een ministerie waarvoor een afgezonderd en afwijkend beheer wordt gevoerd met als doel een doelmatiger beheer te realiseren. Agentschappen voeren een baten-lastenstelsel, hebben een eigen begroting en staan los van de begrotingsadministratie van het moederministerie. De ministeriële verantwoordelijkheid is niet gewijzigd.AOW-spaarfonds

Fonds waarin middelen worden vrijgemaakt voor toekomstige AOW-uitgaven. Vanaf 1997 vinden jaarlijks stortingen in dit fonds plaats. Jaarlijks wordt over het in het fonds aanwezige vermogen rente vergoed.Automatische stabilisatoren

Begrotingsmechanismen die een ten opzichte van de economische ontwikkeling tegenovergesteld verloop kennen: bij versnelling van de conjunctuur nemen de belasting- en premie-inkomsten toe en de uitgaven voor werkloosheid af. Hierdoor neemt het begrotingssaldo toe. Bij vertraging van de conjunctuur treedt het omgekeerde op. Automatische stabilisatoren hebben daarmee een dempende invloed op de conjunctuur.Baten-lastenstelsel

In een baten-lastenstelsel worden uitgaven en ontvangsten toegerekend aan het tijdvak waarin het verbruik van goederen en diensten plaatsvindt en de baten ontstaan. Dit stelsel maakt het mogelijk om de integrale kosten en opbrengsten af te leiden uit de administratie.Bedrijfsvoering

Het geheel van activiteiten inzake de aanwending van personele, financiële, materiële en informatiemiddelen in het kader van de beleids- en begrotingsprocessen waarvoor een minister verantwoordelijkheid draagt.Begrotingsnormering

Keuze van een of meer budgettaire doelvariabelen, waarbij een referentiewaarde voor deze doelvariabele(n) wordt vastgesteld.Belastinguitgaven

Overheidsuitgaven in de vorm van een derving of een uitstel van belastingontvangsten, voortvloeiend uit een voorziening in de wet voorzover die voorziening niet in overeenstemming is met de primaire heffingsstructuur van de wet.Beleidsintensiveringen

Verhogingen van collectieve uitgaven en/of verlagingen van ontvangsten ten opzichte van de begroting en/of de meerjarencijfers, waaraan een beleidsbeslissing ten grondslag ligt. Deze term wordt meestal beperkt tot beleidsmatige mutaties in de netto-uitgaven. Een beleidsmatige verlaging van de belastingontvangsten wordt doorgaans aangeduid met de term lastenverlichting.Beleidsevaluatie

Onderzoek waarbij op basis van de analyse van op systematische wijze verzamelde gegevens een uitspraak kan worden gedaan over het te voeren of gevoerde beleid.Besparingsverlies

Budgettair nadeel dat optreedt doordat een (voorgenomen) ombuiging minder besparingen oplevert dan aanvankelijk werd geraamd. Dit kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van uitstel van de invoering van de ombuigingsmaatregel.Bruto Binnenlands Product (BBP)

De som van de beloningen van de productiefactoren in het Nederlandse productieproces, plus het saldo van de indirecte belastingen en kostprijsverlagende subsidies.Budgetdiscipline(regels)

Regels voor het omgaan met mutaties in de netto-uitgaven, gericht op het handhaven van een eerder vastgelegd uitgavenkader. De regels budgetdiscipline zijn beschreven in bijlage 14 van de Miljoenennota 1999.Budgetdisciplinesector

Cluster van uitgaven en niet-belastingontvangsten die voor de regels budgetdiscipline op identieke wijze behandeld worden. Er zijn drie budgetdisciplinesectoren: de Rijksbegroting in enge zin, de Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt en de Zorg.Budgetteringsafspraken

Budgetteringsafspraken maken deel uit van de regels budgetdiscipline. Ze hebben betrekking op die delen van de begroting waar, bij voorkomende mutaties in de begrotingsvoorbereiding en -uitvoering, per definitie alleen beleidsmatige mutaties worden onderkend. Derhalve wordt daar geen onderscheid gemaakt tussen tegenvallers, beleidsintensiveringen, meevallers, efficiencywinsten en ombuigingen.Buitensporigetekortenprocedure

Een procedure in het EU-Verdrag die in werking kan treden als het tekort van een lidstaat van de Europese Unie de 3%-BBP overschrijdt. In het kader van deze procedure kan de Europese Raad van Ministers bijvoorbeeld aanbevelingen tot een lidstaat richten om het tekort terug te dringen en zo nodig sancties opleggen, waaronder geldelijke boetes.Collectieve sector

Het totaal van de centrale overheid (voornamelijk het Rijk), de sociale fondsen en de lokale overheid. Wanneer gesproken wordt over het uitgavenkader, dan wordt met de collectieve sector bedoeld het totaal van de subsectoren Rijks- begroting in enge zin, Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt, en de Zorg.Consolidatie

De post Consolidatie wordt gebruikt voor het corrigeren van de rijksbegroting voor dubbeltellingen als gevolg van het «brutoboeken» van onderlinge betalingen. Het brutoboeken houdt in dat zowel het departement dat de feitelijke betaling verricht, als het departement dat bijdraagt, de uitgaven in de begroting opneemt. Het ontvangende departement raamt de te ontvangen bijdragen ook aan de ontvangstenkant van de begroting. Dit geldt ook voor bijdragen van een departement aan een agentschap. Hierdoor wordt het rekenkundige niveau van de totale rijksuitgaven en rijksontvangsten hoger dan het feitelijke niveau. Door middel van de post Consolidatie wordt hiervoor gecorrigeerd.Contractloon(stijging)

(Stijging van) het looninkomen per werknemer als direct gevolg van de afgesloten collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO) in de private sector en van arbeidsvoorwaardenafspraken met overheidspersoneel.Decentralisatie

Het overdragen van verantwoordelijkheden en bevoegdheden naar decentrale overheden. Concreet kan dit leiden tot overheveling van taken (en de daartoe benodigde middelen) van de centrale overheid naar decentrale overheden.Deflator BBP

De verwachte prijsontwikkeling van het Bruto Binnenlands Product. Op basis van de deflator BBP worden de reële uitgavenkaders en inkomstenijklatten omgerekend in lopende prijzen, zodat de geraamde inkomsten en uitgaven er aan kunnen worden getoetst.Derdenrekening

Rekeningcourantverhouding die het Rijk heeft met derden en rekeningen waarop uitgaven en ontvangsten staan die conform de Comptabiliteitswet niet via de begroting lopen, omdat zij met derden of met andere onderdelen van het Rijk kunnen worden verrekend. De mutatie in het saldo van de derdenrekening is niet relevant voor het EMU-saldo.Deregulering

Het afschaffen, vereenvoudigen of stroomlijnen van regelingen en wetten die de overheid oplegt aan bedrijven, instellingen en burgers. Doel hiervan is bevordering van dynamiek en aanpassingsvermogen van de economie en het vermijden van onnodige bureaucratie en onnodig hoge kosten ten gevolge van ondoelmatige of inefficiënte regelgeving.Desaldering

Het gelijktijdig verhogen of verlagen van uitgaven en niet-belastingontvangsten, die recht- streeks met elkaar samenhangen. Desalderingen hebben dus geen invloed op het begrotingssaldo.Doelmatigheid

Dit begrip betreft het verband tussen de ingezette middelen en de geleverde prestaties (in kwantiteit en kwaliteit). Doelmatigheid komt tot uitdrukking in kostprijzen per eenheid product en kwaliteitsgegevens.Doeltreffendheid

Doeltreffendheid betreft de mate waarin – vanuit een beleidsdoelstelling als gewenst beschouwde – effecten worden bereikt als gevolg van bepaalde beleidsmaatregelen.Ecofin-Raad

De Raad van ministers van Financiën van de Europese Unie.Economische classificatie

Methode om uitgaven en ontvangsten in te delen naar macro-economische categorieën. Overzichten naar macro-economische categorieën worden opgesteld op basis van de economische codering van het stelsel van Economische Rekeningen van de EU (ESR95). Deze overzichten zijn inpasbaar in het systeem van de Nationale Rekeningen.Economische en Monetaire Unie (EMU)

De in het verdrag van Maastricht geregelde unie tussen EU-lidstaten. De derde fase die op 1 januari 1999 van start is gegaan kenmerkt zich door onherroepelijk vastgelegde wisselkoersen, volledig vrij kapitaalverkeer en girale invoering van de gemeenschappelijke munt, de euro. In 2002 wordt de euro ook chartaal ingevoerd. In de EMU is de Europese Centrale Bank verantwoordelijk voor het gemeenschappelijke monetaire beleid dat wordt uitgevoerd door het Europees Stelsel van Centrale Banken. Tevens vindt binnen de EMU coördinatie van het economisch beleid plaats.Eindejaarsmarge

Voorziening in de regels budgetdiscipline die inhoudt dat het is toegestaan binnen een begroting tot maximaal 1,0% van het (gecorrigeerde) begrotingstotaal gelden tussen opeenvolgende jaren te schuiven. Op deze wijze kan het ondoelmatig besteden van begrotingsgelden worden beperkt.EMU-saldo

Het EMU-saldo heeft betrekking op het vorderingensaldo van de sector overheid op transactiebasis. Het vorderingensaldo geeft de mutatie in het saldo van de financiële activa en passiva van de collectieve sector weer. Omdat het EMU-saldo betrekking heeft op de totale collectieve sector is niet alleen het vorderingensado van het Rijk van belang, maar ook de vorderingensaldi van de sociale fondsen en de lokale overheid. Weergave op transactiebasis wil zeggen dat de economische handeling die leidt tot de uitgave of ontvangst (transactie) zo veel mogelijk als meetmoment wordt genomen.EMU-schuld

Het totaal van de uitstaande leningen ten laste van de gehele collectieve sector. Dit is de optelsom van de uitstaande leningen ten laste van het Rijk, de de sociale fondsen en de lokale overheid, minus de onderlinge schuld van deze drie subsectoren. De EMU-schuld is een brutoschuldbegrip.Extrapolaties (zie meerjarenramingen)Financiële vernieuwing

Wijziging van het financieringssysteem van een voorziening of van een regeling teneinde te komen tot een doelmatiger en een doeltreffender beleid.Financieringsbehoefte van het Rijk

De som van het feitelijke financieringstekort en de aflossingen op de bestaande staatsschuld.Financieringstekort (feitelijk) van het Rijk

Het saldo van de relevante uitgaven en ontvangsten, minus de mutatie in het saldo van de derdenrekening. Relevante uitgaven en ontvangsten zijn in dit verband alle begrotingsuitgaven en -ontvangsten behalve de aflossingen, de uitgifte van schuld en de muntslag.Fonds Economische Structuurversterking (FES)

Het Fonds Economische Structuurversterking wordt gevoed met een deel van de aardgasbaten, alsmede met de rentevrijval (na dividendderving) samenhangend met de ontvangsten uit de verkoop van staatsdeelnemingen, en eventueel opbrengsten van veilingen van etherfrequenties. De middelen in het FES worden gereserveerd voor investeringsprojecten van nationaal belang die de economische structuur versterken. Het betreft een verdeelfonds: vanuit het fonds worden bijdragen toegekend aan andere begrotingen van het Rijk.Geïntegreerde kasverplichtingenadministratie

Een administratie waarin de aangegane verplichtingen worden geregistreerd, tezamen met de hieruit voortvloeiende betalingen in het jaar van aangaan en eventuele volgende jaren. Gedane betalingen worden geregistreerd in relatie tot de aangegane verplichtingen, zodat de nog openstaande verplichtingenbedragen kunnen worden vastgesteld.Gemeentefonds

Fonds waaruit jaarlijks (algemene) uitkeringen worden gedaan aan de gemeenten, ter dekking van een deel van hun uitgaven. De jaarlijkse groei van het fonds op basis van de ontwikkeling van de nettogecorrigeerde rijksuitgaven, wordt het accres genoemd.Government governance

Het waarborgen van de onderlinge samenhang in de wijze van sturen beheersen en toezichthouden van een overheidsorganisatie, gericht op een efficiënte en effectieve realisatie van beleidsdoelstellingen, alsmede het daarover op een open wijze communiceren en verantwoording afleggen ten behoeve van belanghebbenden.Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS)

De middelen voor het buitenlandse beleid worden verantwoord op verschillende begrotingen. Om de samenhang van het buitenlands beleid te versterken, zijn de financiële middelen hiertoe gebundeld onder de homogene groep internationale samenwerking. Op die manier wordt de omvang van de beschikbare middelen duidelijk gemaakt en kan een integrale afweging plaatsvinden omtrent de inzet van deze middelen.Horizontale ontwikkeling

Ontwikkeling van de uitgaven en ontvangsten van jaar op jaar. De horizontale toelichting in de Miljoenennota (bijlage 5 geeft een toelichting op die ontwikkeling van de netto-uitgaven, die op dat moment in de meerjarencijfers ligt besloten.i/a-ratio

De verhouding tussen het aantal inactieven en het aantal actieven. De i/a-ratio wordt gebruikt bij de besluitvorming over de aanpassing van de hoogte van het minimumloon en de sociale uitkeringen.IJklat

Het inkomstenkader waaraan bij de begrotingsvoorbereiding wordt afgemeten of zich per saldo mee- of tegenvallers voordoen bij de inkomsten. De ijklatten gelden voor de belastingen c.s., premies en gasbaten. De ijklatten worden gebruikt als toetsingsmaatstaf voor de mee- en tegenvallerformule. Indien de uiteindelijke inkomsten in positieve of negatieve zin afwijken van het geraamde inkomstenkader, dan is de meevaller- en tegenvallerformule van toepassing.IJklijn

Het uitgavenkader waaraan bij de begrotingsvoorbereiding en -uitvoering de uitgavenvoornemens en -ontwikkeling worden getoetst. Er zijn ijklijnen voor de sectoren Rijksbegroting in enge zin, Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt en Zorg.Inactieven, niet-actieven

Het aantal inactieven of niet-actieven is gelijk aan het totaal aantal uitkeringsjaren in de sociale zekerheid voorzover geregeld in de socialezekerheidswetgeving. Een uitsplitsing kan gemaakt worden tussen inkomensvervanging in verband met ziekte, arbeidsongeschiktheid, werkloosheid en ouderdom.Incidentele loonstijging

Het verschil tussen de feitelijke toename van het looninkomen per werknemer en de toename van de contractlonen. Dit verschil wordt veroorzaakt door bijvoorbeeld promoties, periodieken, overwerk en in- en uitstroom.Infrastructuurfonds

Een begrotingsfonds waarin de middelen die voorheen op de begrotingen van Verkeer en Waterstaat, het Rijkswegenfonds en het Mobiliteitsfonds beschikbaar waren voor de uitgaven aan weg-, water- en railinfrastructuur, zijn samengevoegd. Tevens worden uit dit fonds uitgaven in het kader van de Investeringsimpuls 1994–1998 gedaan; de middelen hiervoor zijn afkomstig uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES).Interdepartementale beleidsonderzoeken

De evaluatie van beleidsterreinen en ontwikkeling van beleidsvarianten volgens een door de regering vastgestelde interdepartementale procedure. Deze procedure voorziet onder meer in de totstandkoming van openbare rapportages.Interne markt

Fase in het Europese integratieproces waarvan het wezenlijke kenmerk is een geheel vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal in de EU-lidstaten.Intertemporele compensatie

De mogelijkheid om onder bepaalde voorwaarden af te wijken van het algemene uitgangspunt van de budgetdiscipline dat de fasering van compensatiemaatregelen in de tijd parallel moet lopen aan de omvang van de problematiek.Kasstelsel

In een kasstelsel worden uitgaven en ontvangsten toegerekend aan het tijdvak waarin de feitelijke uitgaven en ontvangsten plaatsvinden.Kengetal

Een kengetal is een getal dat inzicht geeft in de situatie en/of de ontwikkeling van een beleids- of productieproces.Lastenverlichting respectievelijk -verzwaring

Een verlaging (respectievelijk verhoging) van belastingtarieven dan wel verruiming (respectievelijk beperking) van fiscale aftrekmogelijkheden of een verlaging (respectievelijk verhoging) van de tarieven van de socialeverzekeringspremies.Leen- en depositofaciliteit

Een budgettaire faciliteit waarvan dienstonderdelen van het Rijk die een baten-lastenstelsel voeren gebruik kunnen maken om bij de minister van Financiën geldmiddelen te lenen om investeringen te plegen, dan wel om rentedragend geld uit te zetten.Loonbijstelling

Middelen die nodig zijn om de extra uitgaven van ministeries ten gevolge van loonstijgingen te financieren. Deze middelen worden gereserveerd op de aanvullende post Arbeidsvoorwaarden.Macromutaties

Mutaties als gevolg van (geraamde) wijzigingen in het economische beeld.Mee- en tegenvallerformule

De mee- en tegenvallerformule bij de inkomsten bepaalt hoe mee- en tegenvallers bij de inkomsten verdeeld worden over lastenverlichting en tekortreductie (bij een meevaller), en lastenverzwaring en tekortverhoging (bij een tegenvaller). Zolang het EMU-tekort nog boven de ¾%-BBP ligt, worden meevallers voor 75% aangewend ten behoeve van EMU-tekortreductie en voor 25% ten behoeve van lastenverlichting. Bij een EMU-tekort lager dan ¼%-BBP geldt een verdeelsteutel tussen tekortreductie en lastenverlichting van 50%/50%. Bij een inkomstentegenvaller werkt de formule vergelijkbaar. Meerjarenramingen (extrapolaties)

Ramingen van de uitgaven, niet-belastingontvangsten premie- en belastingontvangsten voor de vier jaren volgend op het begrotingsjaar. In de Miljoenennota beslaan de meerjarenramingen de periode t tot en met t+4. Bij het opstellen van de meerjarenramingen wordt, rekening houdend met de macro-economische verwachtingen, uitgegaan van bestaande wettelijke regelingen, concrete afspraken op kabinets- of ministerieel niveau (inclusief meerjarige ombuigingstaakstellingen), aangegane verplichtingen en kwantificeerbare exogene factoren. Voorzover deze factoren in enig jaar een uitgaven- of inkomstencategorie niet beïnvloeden, wordt de meerjarenraming – behoudens de veronderstelde loon- en prijsontwikkeling – niet bijgesteld ten opzichte van de raming van het voorafgaande jaar.Microlastenontwikkeling (MLO)

De microlastenontwikkeling is het saldobedrag waarmee de belastingopbrengst verandert als gevolg van belastingmaatregelen dan wel als gevolg van aanwijsbare veranderingen in de systematiek van de premieheffing, alsmede de mutaties in de premieontvangsten anders dan uit hoofde van (macro-economische) grondslagmutaties.Najaarsnota

Tussentijds overzicht van de lopende begrotingsuitvoering, waarin wordt aangegeven welke wijzigingen optreden ten opzichte van de Vermoedelijke Uitkomsten. De Najaarsnota moet uiterlijk op 1 december van het lopende begrotingsjaar bij de Staten-Generaal worden ingediend.Nationale rekeningen

Overzichtsstatistiek van de Nederlandse economie opgesteld door het CBS in overeenstemming met internationale standaarden (ESR'95).Nettogecorrigeerde rijksuitgaven

Grondslag voor de berekening van het accres van het gemeente- en provinciefonds. Basis voor de nettogecorrigeerde rijksuitgaven vormen de brutorijksuitgaven minus de niet-belastingontvangsten van het Rijk. Correcties op de basis vormen onder meer de uitgaven voor de rente op de staatsschuld, ontwikkelingssamenwerking, de Europese Unie en het gemeente- en provinciefonds zelf.Netto-uitgaven

De voor het uitgavenkader relevante (bruto)uitgaven verminderd met de voor het uitgavenkader relevante ontvangsten. Bij de relevante ontvangsten gaat het grotendeels om niet-belastingontvangsten op de Rijksbegroting en om eigen betalingen in de zorgsector.Netto-uitgaven Rijksbegroting in enge zin

Relevante uitgaven en niet-belastingontvangsten van de rijksbegroting exclusief de uitgaven en niet-belastingontvangsten van de Rijksbegroting die tot de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt dan wel tot de sector Zorg worden gerekend. Tevens worden de relevante uitgaven gecorrigeerd voor enkele incidentele posten.Netto-uitgaven Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt

De budgetdisciplinesector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt omvat de sociale zekerheid op de Rijksbegroting alsmede de uitgaven van de sociale fondsen. Voor de sociale fondsen is het totaal van uitkeringen en administratiekosten relevant. Het bovenwettelijk gedeelte blijft buiten beschouwing.Netto-uitgaven zorgsector

De uitgaven die tot het Budgettair Kader Zorg (BKZ) worden gerekend. Het BKZ omvat de via de AWBZ, ZFW en particuliere verzekeraars (voorzover betrekking hebbend op de particulier verzekerde voorzieningen die ook in het ZFW-verzekerde pakket zijn opgenomen) gefinancierde netto-uitgaven alsmede de via de rijksbegroting gefinancierde netto-uitgaven die tot de zorgsector worden gerekend. Bij het collectief gefinancierde deel van het BKZ worden de via de particuliere verzekeraars gefinancierde uitgaven niet meegenomen, met uitzondering van de via de omslagbijdrage WTZ gefinancierde uitgaven.Niet-belastingontvangsten (of -middelen)

Alle begrotingsontvangsten van het Rijk die niet tot de belastingen worden gerekend. Het betreft een zeer heterogene groep. Het gaat daarbij vooral om ontvangsten die samenhangen met verleende overheidsdiensten en kredietverlening door het Rijk, sommige ontvangsten die als collectieve lasten worden aangemerkt, de aardgasbaten (exclusief vennootschapsbelasting) en incidentele ontvangsten uit de verkoop van staatsdeelnemingen.Nominale mutaties

Mutaties als gevolg van wijzigingen in de lonen en prijzen.Ombuiging

Beleidsmatige verlaging van de netto-uitgaven ten opzichte van een eerder vastgelegd ijkpunt.Openeinderegeling

Regeling op grond waarvan derden buiten de overheid recht hebben op een geldelijke bijdrage van de overheid of van de sociale fondsen. Deze derden moeten voldoen aan in de regeling vastgestelde voorwaarden. Anders dan door het aanpassen van deze voorwaarden, kan de overheid het beroep op een openeinderegeling niet beheersen.Overboeking

Een verschuiving van begrotingsuitgaven tussen verschillende begrotingen of budgetdisciplinesectoren.Participatiegraad

Het aantal mensen dat deelneemt aan het arbeidsproces in procenten van de beroepsbevolking, beide gedefinieerd in personen in de leeftijdscategorie 15 tot en met 64 jaar.Prestatiegegevens

Kwantitatieve informatie over de prijs en kwaliteit van producten en diensten enerzijds en de resultaten (effecten) die met overheidsbeleid worden beoogd of behaald anderzijds.Prijsbijstelling

Tegemoetkoming voor de extra uitgaven van ministeries ten gevolge van prijsstijgingen. Deze middelen worden gereserveerd op de aanvullende post prijsbijstelling.Privatiseren

Het extern verzelfstandigen van overheidsactiviteiten naar een marktconform opererende onderneming. De geprivatiseerde instelling ontleent haar positie aan de werking van concurrentie op de markt.Provinciefonds

Fonds waaruit jaarlijks (algemene) uitkeringen worden gedaan aan de provincies, ter dekking van een deel van hun uitgaven. De jaarlijkse groei van het fonds op basis van de ontwikkeling van de nettogecorrigeerde rijksuitgaven, wordt het accres genoemd.Publiek-private samenwerking (PPS)

Vormen van samenwerking tussen markt en overheid, waarbij gezocht wordt naar een institutionele vormgeving waarin het bereiken van synergie-effecten en een efficiëntere allocatie van schaarse middelen centraal staan.Reële uitgavenkader(s)

Plafondwaarden voor de netto-uitgaven in de collectieve sector. Binnen de collectieve sector worden drie sectoren onderscheiden: de Rijksbegroting in enge zin, de Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt en de Sector Zorg. De uitgavenkaders zijn uitgedrukt in reële termen. Dat betekent dat de in guldens gemeten uitgavenkaders, wanneer de algemene nominale ontwikkeling zich anders ontwikkelt dan bij het Regeerakkoord werd voorzien, daarvoor worden aangepast.Rente (korte en lange)

De korte rente wordt gelijk verondersteld aan de driemaands interbancaire rente. De lange rente wordt gelijk verondersteld aan het rendement op langlopende staatsleningen.Reserveringsfaciliteit voor investeringen

Voorziening in de regels budgetdiscipline die inhoudt dat het voor investeringen in kapitaalgoederen is toegestaan een verlaging in het eerstvolgende begrotingsjaar (en/of van nabije meerjarencijfers) te combineren met een in totaliteit even grote verhoging van de budgetten in verderaf gelegen jaren; er treedt dus compensatie over de jaren heen op.Rijksbijdragen aan sociale fondsen

Bijdragen van het Rijk aan de socialeverzekeringsfondsen. Het betreft hier niet de betaling van de door het Rijk verschuldigde premies, maar de daarvan los staande bijdragen die naast de premies dienen ter financiering van de socialeverzekeringsuitgaven.Ruilvoet (van de collectieve sector)

De relatieve verhouding tussen het loon- en prijsniveau in de collectieve sector ten opzichte van het prijsniveau van het Bruto Binnenlands Product (BBP).Ruilvoetwinst respectievelijk -verlies

Een zodanig verschil in ontwikkeling tussen het prijsniveau van het Bruto Binnenlands Product (BBP), enerzijds en het loon- en prijsniveau in de collectieve sector anderzijds, dat er sprake is van een uitgavenmeevaller (respectievelijk uitgaventegenvaller) ten opzichte van het uitgavenkader.Sociale fondsen

Fondsen waaruit uitkeringen en voorzieningen worden verstrekt krachtens socialeverzekeringswetten. De financiering vindt voor het overgrote deel plaats via sociale premies en rijksbijdragen.Specifieke uitkeringen

Uitkeringen van het Rijk aan gemeenten en provincies en uitkeringen van het Rijk rechtstreeks aan derden, waaraan ook andere publiekrechtelijke lichamen bijdragen. De bestedingsrichting van deze uitkeringen is vooraf aangegeven.Staatsschuld (zie EMU-schuld)Stabiliteits- en groeipact

Samenstel van Europese afspraken, waarin de lidstaten van de Europese Unie zich verplichten om op middellange termijn te streven naar een begrotingssaldo dat nabij evenwicht is of een overschot vertoont.Trendmatig begrotingsbeleid

Bij een trendmatig begrotingsbeleid wordt, op basis van doelstellingen of randvoorwaarden voor het overheidstekort en de lastenontwikkeling, aan het begin van de kabinetsperiode een uitgavenkader vastgesteld. Daar wordt tijdens de kabinetsperiode op gekoerst. Mutaties die tijdens die periode in de belasting- en premieontvangsten optreden komen tot uitdrukking in een mutatie van het tekort en van de lasten. De verdeling van de mutaties in de inkomsten over tekort- en lasten geschiedt op basis van de mee- en tegenvallerformule voor de inkomsten.Uitgavenkader

Het uitgavenkader van een budgetdisciplinesector geeft de plafondwaarde voor de totale (netto-)uitgaven van die sector weer. Bij het Regeerakkoord zijn de kaders in reële termen vastgelegd. Bij de begrotingsvoorbereiding wordt het reële kader aangepast voor de prijsontwikkeling van het BBP.Uitgavenprioriteiten

Beleidsmatige verhoging van uitgaven (intensiveringen).Uitgavenreserve

De in de begroting opgenomen uitgavenreserve is bedoeld voor het opvangen van eventuele tegenvallers die zich in de komende jaren kunnen voordoen. Het gaat daarbij met name om tegenvallers door ruilvoetverliezen. De uitgaven- reserve bedraagt 250 miljoen in 1999 en loopt op tot 1 miljard in 2002Vermoedelijke Uitkomsten

Ten tijde van de Miljoenennota voorziene uitkomsten van de begrotingsuitvoering van het lopende jaar.Verticale ontwikkeling

Mutaties van uitgaven en ontvangsten tussen de huidige meerjarencijfers en de overeenkomstige meerjarencijfers zoals die eerder luidden. De verticale toelichting in de Miljoenennota licht een dergelijke vergelijking van twee momentopnamen voor de relevante uitgaven en niet-belastingontvangsten toe. Aldus worden mee- en tegenvallers, ombuigingen en tussentijdse beleidsintensiveringen geïnventariseerd.Verzelfstandiging

Externe verzelfstandiging: taken worden bij of krachtens wet aan een verzelfstandigde eenheid buiten de rijksoverheid opgedragen. De ministeriële verantwoordelijkheid neemt af.

Interne verzelfstandiging: delegatie van taken en bevoegdheden binnen de rijksoverheid. De ministeriële verantwoordelijkheid blijft intact.Volumemutaties

Mutaties, ontdaan van hun prijseffecten, bijvoorbeeld als gevolg van een groter aantal studenten dat recht heeft op studiefinanciering, meer personen die huursubsidie ontvangen, een uitbreiding van de investeringsprojecten etcetera.Voorjaarsnota

Tussentijds overzicht van de lopende begrotingsuitvoering, waarin wordt aangegeven welke wijzigingen ten opzichte van de ontwerpbegroting noodzakelijk worden geacht. Deze nota moet uiterlijk op 1 juni van dat jaar bij de Staten-Generaal worden ingediend.Voorlopige Rekening (Februarinota)

De laatste budgettaire nota over de voorlopige realisatie van de begroting van het voorgaande jaar. Deze nota moet uiterlijk op 1 maart van het opvolgende begrotingsjaar door de minister van Financiën bij de Staten-Generaal worden ingediend.Wig

Gemiddeld: het verschil tussen de brutoloonkosten en het netto-inkomen van een werknemer als percentage van de loonkosten.

Marginaal: het deel van een (geringe) loonstijging dat afgedragen dient te worden aan belastingen en premies als percentage van de loonstijging.WKA

Wet Koppeling met Afwijkingsmogelijkheid. Deze wet regelt de koppeling van het minimumloon en de sociale uitkeringen aan de contractloonontwikkeling van de mensen die werken in het bedrijfsleven en de collectieve sector. Van deze koppeling kan in bepaalde situaties worden afgeweken.Zelfstandig bestuursorgaan (ZBO)

Organen waaraan de uitoefening van een wettelijke taak is opgedragen, zonder dat er sprake is van (volledige) ondergeschiktheid aan de minister, en die voor de uitoefening van de taak uit collectieve middelen (Rijksbijdragen en heffingen) worden gefinancierd.

2 NOTA OVER DE TOESTAND VAN 'S RIJKS FINANCIËN

Aangeboden 21 september 1999

Bijlagen bij de Miljoenennota 2000

1 BUDGETTAIRE KERNGEGEVENS

Tabel 1. Budgettaire kerngegevens; in miljoenen guldens/euro's of in % geharmoniseerd BBP
 Rekening 1998VermoedelijkeUitkomsten 1999Ontwerp-begroting 2000Ontwerp-begroting 2000 (EUR)
Netto uitgaven van de collectieve sector    
Netto uitgaven rijksbegroting in enge zin161 800172 528178 36280 937
Netto uitgaven sociale zekerheid en arbeidsmarkt98 058102 330106 55648 353
Netto uitgaven zorg51 71955 71758 44726 522
(Netto uitgaven Budgettair Kader Zorg)(60 138)(64 787)(67 962)(30 840)
Financieringstekort Rijk    
Totale begrotingsuitgaven– 264 283– 300 969– 279 384– 126 779
KTV rente0– 2 588– 533– 242
Uitgavenreserve0000
Totale niet-belastingontvangsten87 181114 94384 66338 418
Belastingen179 540189 422196 77889 294
Aflossing en uitgifte vaste schuld en muntslag– 6 896– 9 023– 16 894– 7 666
Consolidatie agentschappen58– 533– 508– 231
Vermogensconversie agentschappen0– 7 000– 886– 402
Mutatie derdenrekening1 104– 31 0 0
Feitelijk financieringssaldo– 3 296– 15 779– 16 764–7 607
Idem in % BBP0,4%1,9%2,0% 
Overige tekorten van de collectieve sector    
Vorderingensaldo centrale overheid– 1,3%– 1,7%– 1,6% 
Vorderingensaldo sociale fondsen0,2%0,8%0,9% 
Vorderingensaldo lokale overheid0,3%0,3%0,3% 
EMU-saldo– 0,8%– 0,6%– 0,5% 
Schuld en schuldquoten (in % geharmoniseerd BBP)    
Staatsschuld (conform EMU-definitie)419 575430 969440 152199 732
Staatsschuldquote54,1%53,2%51,7% 
EMU-schuldquote66,6%64,3%62,2% 
Micro-lastenontwikkeling (mld gld)– 4,62,0– 1,0 
waarvan belastingen– 2,8– 0,2– 1,4 
waarvan premies– 1,01,70,4 
waarvan lokale overheid– 0,80,50,0 
Geharmoniseerd BBP776 160810 350850 650386 008

2 DE UITGAVEN EN NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 1998–2004

Tabel 2.1 Uitgaven begrotingen1; in miljoenen guldens/euro's
Begrotingen199819992000
  RekeningVermoedelijke uitkomstenOntwerpbegroting
IHuis der Koningin13,414,014,3
IIHoge Colleges van Staat en Kabinet der Koningin301,1334,6319,1
IIIAlgemene Zaken72,094,586,7
IVKoninkrijksrelaties371,0301,4282,3
VBuitenlandse Zaken10 003,111 121,412 684,5
VIJustitie7 352,08 950,99 364,5
VIIBinnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties7 511,57 880,17 529,0
VIIIOnderwijs, Cultuur en Wetenschappen40 204,142 639,943 248,0
IXANationale Schuld74 056,797 670,069 542,6
IXBFinanciën5 807,26 603,17 306,9
XDefensie13 988,615 030,014 190,5
XIAVolkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer7 872,18 846,38 287,0
XIBRijksgebouwendienst1 975,50,00,0
XIIVerkeer en Waterstaat11 061,611 831,112 005,1
XIIIEconomische Zaken3 530,94 537,03 683,1
XIVLandbouw, Natuurbeheer en Visserij3 758,44 296,63 900,1
XVSociale Zaken en Werkgelegenheid30 491,532 304,933 272,9
XVIVolksgezondheid, Welzijn en Sport11 229,611 811,011 095,8
HGISInternationale Samenwerking(7 717,4)(9 679,8)(9 357,2)
APAanvullende posten– 0,1515,75 450,3
GFGemeentefonds22 377,424 007,624 230,3
PFProvinciefonds1 715,91 818,21 931,4
ISFInfrastructuurfonds9 626,310 723,711 220,3
FESFonds Economische Structuurversterking2 372,33 350,53 806,6
DGFDiergezondheidsfonds0,00,00,0
EUBelastingafdrachten aan de Europese Unie7 630,07 272,07 479,0
CONConsolidatie– 9 039,0– 10 985,7– 11 546,3
Totaal264 283,1300 968,8279 384,0
Totaal (EUR)119 926,4136 573,7126 778,9

1 In deze tabel zijn de uitgaven voor Internationale Samenwerking toegerekend aan de begrotingen waarop deze worden verantwoord. De totale uitgaven voor Internationale Samenwerking zijn tussen haakjes vermeld.

 
2001200220032004Begrotingen
Meerjarenramingen
14,314,314,314,3 I
314,4311,4315,0308,5II
56,455,555,555,5III
265,1266,9266,9266,9 IV
13 483,315 381,415 831,517 651,0V
9 445,09 372,29 130,49 133,9VI
7 575,47 745,17 806,47 959,4VII
43 772,844 289,845 032,845 645,0VIII
73 249,385 588,359 378,765 023,8IXA
6 753,26 614,06 521,46 474,6IXB
14 040,714 212,714 092,013 969,4X
7 524,27 201,77 058,17 141,9XIA
0,00,00,00,0XIB
12 219,612 323,412 397,312 592,0XII
3 687,13 696,93 671,83 658,6XIII
3 817,73 837,63 730,43 800,1XIV
34 294,235 024,135 459,335 684,5XV
11 036,511 081,510 790,010 772,6XVI
(9 505,3)(9 856,6)(10 223,7)(10 603,1)HGIS
9 612,712 745,017 746,721 792,0AP
24 243,024 348,324 592,924 587,2GF
1 936,01 936,01 936,01 936,0PF
11 014,010 552,710 695,19 785,3ISF
3 278,52 580,72 937,31 923,7FES
0,00,00,00,0DGF
7 548,06 259,06 479,05 518,0EU
– 11 299,7– 11 044,5– 11 157,7– 11 157,7CON
287 881,7304 394,0284 781,1294 536,5 
130 635,0138 128,0129 228,0133 654,8 
Tabel 2.2 Niet-belastingontvangsten begrotingen1; in miljoenen guldens
Begrotingen199819992000
 RekeningVermoedelijke uitkomstenOntwerpbegroting
IIHoge Colleges van Staat en Kabinet der Koningin9,77,77,2
IIIAlgemene Zaken15,99,56,4
IVKoninkrijksrelaties31,75,525,0
VBuitenlandse Zaken223,1253,6118,5
VIJustitie1 011,71 327,02 140,6
VIIBinnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties491,4774,1683,1
VIIIOnderwijs, Cultuur en Wetenschappen3 394,93 702,22 288,7
IXANationale Schuld52 138,277 407,457 659,7
IXBFinanciën11 263,015 404,54 727,2
XDefensie458,9562,7727,7
XIAVolkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer403,4405,9254,6
XIBRijksgebouwendienst102,90,00,0
XIIVerkeer en Waterstaat3 428,21 900,01 498,7
XIIIEconomische Zaken5 500,84 389,83 726,4
XIVLandbouw, Natuurbeheer en Visserij584,5807,9740,2
XVSociale Zaken en Werkgelegenheid1 102,61 081,1776,8
XVIVolksgezondheid, Welzijn en Sport434,9404,1317,1
HGISInternationale Samenwerking(180,0)(561,1)(128,4)
APAanvullende posten– 0,234,51 796,9
GFGemeentefonds0,20,00,0
ISFInfrastructuurfonds9 175,410 597,911 262,6
FESFonds Economische Structuurversterking2 085,71 818,02 018,0
AOW-AOW-spaarfonds4 332,95 035,55 394,2
DGFDiergezondheidsfonds30,60,039,3
CONConsolidatie– 9 039,0– 10 985,7– 11 546,3
Totaal 87 181,4114 943,284 662,6
Totaal (EUR)39 561,252 159,038 418,2

1 In deze tabel zijn de niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking toegerekend aan de begrotingen waarop deze worden verantwoord. De totale niet-belastingontvangsten voor Internationale Samenwerking zijn tussen haakjes vermeld.

 
2001200220032004Begrotingen
Meerjarenramingen    
7,27,27,27,2 II
6,46,46,46,4 III
27,128,024,525,8IV
106,6106,0102,2102,2V
1 681,41 665,61 667,31 698,3VI
524,9553,4540,4553,6VII
2 192,72 197,72 123,32 133,7VIII
61 535,972 462,645 233,950 429,1IXA
5 573,25 630,05 448,85 472,3IXB
442,8442,0442,4442,4X
266,4168,4120,3119,5XIA
0,00,00,00,0XIB
1 125,91 098,81 061,71 046,7XII
3 506,43 015,83 022,52 947,8XIII
767,5767,1760,5762,5XIV
789,7801,0801,0801,0XV
236,8226,0226,5226,5XVI
(114,9)(114,3)(110,5)(110,5)HGIS
1 948,31 903,4– 96,5– 110,5AP
0,00,00,00,0GF
11 137,010 620,710 695,19 785,3ISF
2 051,01 753,01 670,01 711,0FES
5 927,46 543,07 196,97 878,7AOW-
111,3103,3101,399,3DGF
– 11 299,7– 11 044,5– 11 157,7– 11 157,7 CON
88 666,299 054,969 998,074 981,1 
40 235,044 949,131 763,734 024,9 

2.3 Rijksbegroting in enge zin

Tabel 2.3.1 Raming netto uitgaven vallend onder de ijklijn; in miljoenen guldens/euro's
  1999200020012002
1.Totale begrotingsuitgaven300 969279 384287 882304 394
2.Totale niet-belastingontvangsten– 114 943– 84 663– 88 666– 99 055
3.Gasbaten (excl. FES)2 4572 6322 5742 047
4.Aflossing en uitgifte vaste schuld en muntslag9 02316 89417 04417 044
5.Sociale zekerheid RBG– 26 431– 28 067– 29 412– 30 483
6.Onderlinge betalingen sociale zekerheid228227204181
7.Zorg RBG– 1 960– 1 464– 1 530– 1 549
8.Onderlinge betalingen zorg– 6 603– 6 784– 6 856– 6 987
9.Correcties:    
 EU-Landbouwheffingen550550550550
 VAW/Balansverkorting– 1 396– 898– 400– 400
 Debudgetteringen2000
 Netto verstrekking studieleningen– 1 384– 1 603– 1 546– 1 201
 FES-saldo– 1 533– 1 789– 1 228– 828
 Netto verkoop staatsbezit2 8861 6731 6911 744
 BTW-compensatie– 507– 711– 710– 697
 Winstafdracht DNB1 7001 2001 4751 425
 Saldo heffings-/invorderingsrente + fiscale boetes494694694694
 Collectieve lasten (milieuheffingen)1 484338460443
 Rente sociale fondsen en AOW-spaarfonds494360439633
 Restitutie omroepbijdrage – 500  
 Conversie agentschappen7 000886  
 Militaire pensioenen00– 31– 86
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn172 528178 361182 634187 871
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn (EUR)78 29080 93782 87585 252
Tabel 2.3.2 De opbouw van de reële ijklijn; in miljoenen guldens/euro's
  1999200020012002
1.Totale begrotingsuitgaven274 943283 870286 500290 492
2.Totale niet-belastingontvangsten– 84 039– 90 753– 90 301– 88 116
3.Gasbaten (excl. FES)2 1782 1922 1492 047
4.Aflossing en uitgifte vaste schuld en muntslag13 58618 26518 59817 157
5.Sociale zekerheid RBG– 26 439– 27 175– 27 831– 28 633
6.Onderlinge betalingen sociale zekerheid344318297274
7.Zorg RBG– 1 471– 1 579– 1 595– 1 617
8.Onderlinge betalingen zorg– 6 689– 6 807– 6 926– 7 054
9.Correcties:    
 EU-Landbouwheffingen550550550550
 VAW/Balansverkorting– 1 129– 1 025– 400– 400
 Debudgetteringen2000
 Netto verstrekking studieleningen– 1 320– 1 678– 1 385– 1 174
 FES-saldo– 1 586– 1 790– 1 165– 885
 Netto verkoop staatsbezit1 8291 6731 6801 744
 BTW-compensatie– 507– 711– 710– 697
 Winstafdracht DNB1 5251 4751 7001 775
 Saldo heffings-/invorderingsrente + fiscale boetes494694694694
 Collectieve lasten (milieuheffingen)1 5071 6051 7481 750
 Rente sociale fondsen en AOW-spaarfonds236354507705
 KTV-rente– 194– 262– 482180
Totaal netto uitgaven173 819179 214183 628188 793
BBP-deflator MEV 1999/Regeerakkoord1,01631,03851,06131,0845
Reële ijklijn171 033172 570173 021174 085
Reële ijklijn (EUR)77 61178 30978 51478 997
Tabel 2.3.3 Toetsing actuele netto uitgaven aan de ijklijn; in miljoenen guldens
 1999200020012002
Reële ijklijn171 033172 570173 021174 085
BBP-deflator1,01601,04051,06321,0865
Aanwending uitgavenreserve131000
Overboekingen– 1 199– 1 218– 1 407– 1 486
Statistisch– 176– 261449
Uitgavenkader in lopende prijzen172 525178 315182 563187 707
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn172 528178 361182 634187 871
Over-onderschrijding34670164

Toelichting

Tabel 2.3.1 geeft een toelichting op de opbouw van de actuele netto uitgaven onder de ijklijn Rijksbegroting in enge zin. De netto uitgaven omvatten de totale begrotingsuitgaven minus de totale niet-belastingontvangsten. De verdeling van de uitgaven en niet-belastingontvangsten over de begrotingen staat vermeld in de tabellen 2.1 en 2.2 van deze bijlage.

Om de totale netto uitgaven te herleiden tot de netto uitgaven vallend onder de ijklijn, worden er diverse correcties aangebracht, weergegeven in de regels 3 tot en met 9. Deze correcties hebben ten eerste tot doel om dubbeltellingen tussen de verschillende budgetdisciplinesectoren te voorkomen (de uitgaven van de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt en de sector Zorg op de Rijksbegroting en de onderlinge betalingen). Bovendien wordt gecorrigeerd voor een aantal incidentele factoren die het zicht op de structurele ontwikkeling vertekenen en daarmee een stabiel begrotingsbeleid bemoeilijken. Ten opzichte van vorig jaar zijn er drie correctiereeksen toegevoegd, te weten de restitutie van vooruitbetaalde omroepbijdragen, de conversie van de agentschapsvermogens en een correctiereeks als gevolg van een lening aan het ABP in verband met militaire pensioenen (welke overigens ook niet relevant is voor het EMU-tekort).

Tabel 2.3.2 geeft de opbouw van de ijklijn weer. De ijklijn is de weerslag van de uitgavenvoornemens uit het Regeerakkoord en komt overeen met de uitgavenramingen in de Miljoenennota 1999.

In tabel 2.3.3 is weergegeven hoe de actuele uitgaven zich verhouden tot de ijklijn in lopende prijzen. De ijklijn in lopende prijzen is te bepalen door de reële ijklijn te corrigeren voor de huidige raming van de prijsontwikkeling van het BBP. Daarnaast wordt gecorrigeerd voor de aanwending van de uitgavenreserve, de overboekingen tussen de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt en de sector Zorg enerzijds en de Rijksbegroting in enge zin anderzijds en tot slot voor statistische factoren. Door deze correcties kan een zinvolle vergelijking tussen de actuele uitgaven en de ijklijn worden gemaakt.

De uitgavenreserve is een extra buffer die als aparte post is toegevoegd onder het totaal van de uitgavenkaders. De aanwending van de uitgavenreserve is evenredig over de drie sectoren verdeeld. De overboekingen bestaan grotendeels uit een overboeking van de EWLW-banen (Extra Werkgelegenheid voor Langdurig Werklozen) naar de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt en uit een overboeking van middelen voor maatschappelijke opvang en verslavingszorg naar de sector Zorg. De correcties als gevolg van statistische factoren betreffen met name de budgettair neutrale verwerking van de afschaffing van de omroepbijdrage, waarvoor ook de ijklatten zijn gecorrigeerd.

2.4 Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt

Tabel 2.4.1 Raming netto uitgaven vallend onder de ijklijn; in miljoenen guldens/euro's
 1999200020012002
1. AOW40 75642 41943 21744 372
2. ANW3 4963 4613 4173 331
3. WAO20 33720 97821 43121 936
4. WAZ1 0761 0821 0831 088
5. Wgf1 7991 9432 1582 170
6. AWF5 6935 7375 7515 928
7. Vangnet2 7422 8702 8892 922
8. Subtotaal fondsen75 89978 48979 94581 747
9. Begroting SZW26 43128 06729 41230 483
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn102 330106 556109 358112 230
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn EUR)46 43548 35349 62550 928

Tabel 2.4.2 De opbouw van de reële ijklijn; in miljoenen guldens/euro's
 1999200020012002
1. AOW41 03242 39043 73244 971
2. ANW3 4773 4373 3673 275
3. WAO19 84520 53021 04721 603
4. WAZ1 0881 1001 1081 116
5. Wgf1 8341 8561 8761 848
6. AWF6 5576 5446 5386 624
7. Vangnet2 5642 6852 7832 874
8. Subtotaal fondsen76 39778 54180 45182 312
9. Begroting SZW26 43927 17527 83128 633
Totaal netto uitgaven102 836105 716108 282110 945
BBP-deflator MEV 1999/Regeerakkoord1,01631,03851,06131,0845
Reële ijklijn SZA101 187101 797102 028102 301
Reële ijklijn SZA (EUR)45 91746 19346 29846 422

Tabel 2.4.3 Toetsing actuele netto uitgaven aan de ijklijn; in miljoenen guldens
 1999200020012002
Reële ijklijn101 187101 797102 028102 300
BBP-deflator1,01601,04051,06321,0865
Aanwending uitgavenreserve77000
Overboekingen8111 3661 5601 640
Statistisch40139– 452– 455
Uitgavenkader in lopende prijzen103 734107 424109 585112 334
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn102 330106 556109 358112 230
Over-/onderschrijding– 1 404– 868– 227– 105

Toelichting

Tabel 2.4.1 geeft de actuele ramingen weer van de netto-uitgaven die vallen onder de ijklijn sociale zekerheid en arbeidsmarkt. Deze ramingen komen overeen met de ramingen in de Sociale Nota 2000.

In tabel 2.4.2 staat de ijklijn sociale zekerheid en arbeidsmarkt. De ijklijn komt overeen met de uitgavenraming van de verschillende regelingen in de Miljoenennota 1999 en de Sociale Nota 1999.

In tabel 2.4.3 is weergegeven hoe de actuele uitgaven zich verhouden tot de ijklijn in lopende prijzen. De ijklijn in lopende prijzen is te bepalen door de reële ijklijn te corrigeren voor de huidige raming van de prijsontwikkeling van het BBP. Verder is ook hier gecorrigeerd voor de aanwending van de uitgavenreserve, de overboekingen van en naar de overige budgetdisciplinesectoren en statistische factoren. Door genoemde correcties kan een zinvolle vergelijking gemaakt worden tussen de actuele uitgaven en de ijklijn.

Bij de overboekingen is de belangrijkste mutatie de overboeking van de EWLW-banen (Extra Werkgelegenheid voor Langdurig Werklozen) vanuit zowel de sector Rijksbegroting in enge zin als de sector Zorg. Voorts zijn de zogenaamde bruteringseffecten van de uitkeringen herberekend en als statistische mutatie verwerkt.

2.5 Zorg

Tabel 2.5.1 Raming netto uitgaven vallend onder het Budgettair Kader Zorg; in miljoenen guldens/euro's
 1999200020012002
1. Premiegefinancierde uitgaven62 82766 49869 50772 771
2. Begrotingsgefinancierde uitgaven1 9601 4641 5301 549
Totaal netto uitgaven onder het BKZ64 78767 96271 03774 320
3. Particuliere verzekeringen/WTZ– 9 070– 9 516– 9 946– 10 405
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn55 71758 44761 09163 915
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn (EUR)25 28326 52227 72229 003

Tabel 2.5.2 De opbouw van het reëel Budgettair Kader Zorg; in miljoenen guldens/euro's
 1999200020012002
1. Premiegefinancierde uitgaven62 92066 35669 37272 716
2. Begrotingsgefinancierde uitgaven1 4711 5791 5951 617
Totaal netto uitgaven onder het BKZ64 39167 93570 96774 333
BBP-deflator MEV 1999/Regeerakkoord1,01631,03851,06131,0845
Reëel BKZ63 35765 41666 86868 541
Reëel BKZ (EUR)28 75029 68430 34331 103

Tabel 2.5.3 De opbouw van de reële ijklijn zorg; in miljoenen guldens/euro's
 1999200020012002
1. Totaal netto uitgaven onder het BKZ64 39167 93570 96774 333
2. Particuliere verzekeringen/WTZ– 9 015– 9 511– 9 935– 10 407
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn zorg55 37658 42461 03263 926
BBP-deflator MEV/Regeerakkoord1,01631,03851,06131,0845
Reële ijklijn zorg54 48756 25857 50658 946
Reële ijklijn zorg (EUR)24 72525 52926 09526 749
Tabel 2.5.4 Toetsing actuele netto uitgaven aan het Budgettair Kader Zorg en de ijklijn zorg; in miljoenen guldens
 1999200020012002
Reëel BKZ63 35765 41666 86868 541
BBP-deflator1,01601,04051,06321,0865
Aanwending uitgavenreserve49000
Overboekingen404– 151– 156– 156
Statistisch131252222
BKZ in lopende prijzen64 95567 94070 96074 336
Totaal netto uitgaven onder het BKZ64 78767 96271 03774 320
Over-/onderschrijding– 1682277– 16
IJklijn zorg in lopende prijzen55 86158 42861 02563 929
Totaal netto uitgaven onder de ijklijn55 71758 44761 09163 915
Over-/onderschrijding– 1441866– 14

Toelichting

Tabel 2.5.1 geeft de raming van de actuele netto-uitgaven weer die vallen onder het Budgettair Kader Zorg. De netto BKZ-uitgaven bestaan uit premiegefinancierde en begrotingsgefinancierde uitgaven. De premiegefinancierde uitgaven zijn uitgaven betreffende het basis zorgpakket, waarvan de regering vindt dat het voor iedereen toegankelijk moet zijn (AWBZ- en ZFW-pakket). De begrotingsgefinancierde uitgaven betreffen uitgaven van de begroting van VWS, verminderd met de niet-belastingontvangsten, voorzover relevant voor het BKZ. Het verschil tussen de uitgaven vallend onder het BKZ en de uitgaven vallend onder de ijklijn zorg bestaat uit de niet-belastingontvangsten voor het particulier verzekerde ziekenfondspakket en de uitgaven voor de WTZ-omslagpremie.

In tabel 2.5.2 is het BKZ weergegeven, in tabel 2.5.3 staat de ijklijn zorg. Het BKZ en de ijklijn komen overeen met de uitgavenramingen in de Miljoenennota 1999. De ijklijn zorg bestaat uit het collectief gefinancierde gedeelte van het BKZ.

Tabel 2.5.4 geeft weer hoe de actuele uitgaven zich verhouden tot het BKZ en de ijklijn zorg, beide in lopende prijzen. Hiertoe is gecorrigeerd voor de actuele prijsontwikkeling van het BBP. Daarnaast is gecorrigeerd voor de aanwending van de uitgavenreserve, de overboekingen en statistische factoren. De twee grootste overboekingen betreffen een overboeking van de sector Rijksbegroting in enge zin voor de uitgaven voor maatschappelijke opvang en verslavingszorg, die omwille van de beheersbaarheid onder het BKZ zijn gebracht en een overboeking van de EWLW-banen (Extra Werkgelegenheid voor Langdurig Werklozen) naar de sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt. De belangrijkste statistische mutatie in 1999 betreft de implementatie van het Waarborgfonds die niet in 1998 maar in 1999 heeft plaatsgevonden. De hievoor in 1998 gereserveerde gelden zijn daarom doorgeschoven naar 1999, onder gelijktijdige aanpassing van het BKZ.

2.6 De agentschappen

Tabel 2.6.1 Agentschapsbegrotingen 2000; in miljoenen guldens/euro's
Naam AgentschapMoederdepartementingesteld perlasten 1998baten 1998lasten 1999baten 1999lasten 2000baten 2000
Centrum tot Bevordering van de Import uit OntwikkelingslandenBZ199819,119,323,523,523,023,0
Immigratie- en NaturalisatiedienstJustitie1994391,3398,0531,1531,1547, 1547,1
Dienst Justitiële InrichtingenJustitie19951 926,31 949,02 357,22 355,12 463,52 463,5
Centraal Justitieel Incasso BureauJustitie199650,654,864,669,082,782,7
Korps Landelijke PolitiedienstenJustitie1998458,7452,7452,6453,0477,5481,3
Informatievoorziening OverheidspersoneelBZK199554,836,020,820,932,232,2
Centrale ArchiefselectiedienstBZK199711,111,610,610,912,412,5
Basisadministratie Persoonsgegevens en ReisdocumentenBZK199824,027,857,857,456,559,2
IT-organisatieBZK199869,878,9199,5203,5222,6217,8
Centrale Financiën InstellingenOCW1996102,595,891,288,383,783,7
RijksarchiefdienstOCW199652,550,254,054,076,578,6
Defensie Telematica OrganisatieDefensie1998318,0322,2487,3487,1443,0447,8
Dienst Gebouwen, Werken en TerreinenDefensie1996169,5170,7167,4167,5153,7153,7
RijksgebouwendienstVROM1999  1 860,01 861,81 867,31 867,3
Koninklijk Nederlands Meteorologisch InstituutV&W199583,384,586,481,689,384,2
Rijksdienst voor RadiocommunicatieV&W199656,261,863,160,162,559,5
SenterEZ199466,474,881,181,175,778,2
Plantenziektenkundige DienstLNV199436,836,832,432,433,833,8
Bureau HeffingenLNV199835,834,167,667,656,256,2
LaserLNV1999  139,0139,090,090,0
College ter Beoordeling van GeneesmiddelenVWS199625,624,225,526,227,027,0
Inspectie Gezondheidsbescherming, Waren en Veterinaire ZakenVWS2000    129,4129,8
Totaal  3 952,33 983,26 872,76 871,17 105,67 109,1
Totaal (EUR)  1 793,51 807,53 118,73 118,03 224,43 226,0
Tabel 2.6.2 Agentschapsbegrotingen 2000: saldi voor consolidatie in kasgegevens; in miljoenen guldens/euro's
Naam Agentschapconsolidatiesaldo 1998consolidatiesaldo 1999consolidatiesaldo 2000
Centrum tot Bevordering van de Import uit Ontwikkelingslanden0,00,00,0
Immigratie- en Naturalisatiedienst4,621,5– 22,8
Dienst Justitiële Inrichtingen– 6,04,221,4
Centraal Justitieel Incasso Bureau1,40,60,0
Korps Landelijke Politiediensten– 54,527,621,2
Informatievoorziening Overheidspersoneel5,5– 0,30,0
Centrale Archiefselectiedienst1,31,30,3
Basisadministratie Persoonsgegevens en Reisdocumenten0,70,00,0
IT-organisatie– 3,5– 0,33,9
Centrale Financiën Instellingen7,04,46,4
Rijksarchiefdienst– 3,21,5– 5,0
Defensie Telematica Organisatie– 13,53,5– 4,3
Dienst Gebouwen, Werken en Terreinen– 2,22,5– 1,2
Rijksgebouwendienst 452,0482,5
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut1,13,32,7
Rijksdienst voor Radiocommunicatie– 7,83,42,6
Senter0,8– 1,1– 0,7
Plantenziektenkundige Dienst– 0,12,70,0
Bureau Heffingen8,65,5– 0,9
Laser 1,41,9
College ter Beoordeling van Geneesmiddelen1,7– 0,5– 0,5
Inspectie Gezondheidsbescherming, Waren en Veterinaire Zaken  0,8
Totaal consolidatiesaldo– 58,1533,2508,3
Totaal consolidatiesaldo (EUR)– 26,4242,0230,7

Toelichting

Agentschappen werken op basis van het stelsel van baten en lasten. Omdat dit stelsel afwijkt van het kasstelsel moeten de begrotingen van agentschappen in kastermen worden vertaald om zo de invloed op het EMU-saldo te kunnen bepalen. Deze vertaling komt erop neer dat lasten tot uitgaven en baten tot ontvangsten moeten worden herleid, waarbij alleen de uitgaven aan derden en ontvangsten van derden relevant zijn voor het EMU-saldo. Deze boekhoudkundige bewerking levert bovenstaande tabel op, waarin het geconsolideerde saldo van uitgaven aan derden minus ontvangsten van derden van de agentschappen is opgenomen.

Uit tabel 2.6.2 blijkt dat de agentschappen, in aanvulling op de belasting van het EMU-saldo door alle begrotingen, het EMU-saldo in 1999 respectievelijk in 2000 belasten met circa een half miljard gulden. Het totaal geconsolideerde saldo van de agentschappen is opgenomen in de berekening van het EMU-saldo in deze Miljoenennota.

Tabel 2.6.3 Beroep van agentschappen op de leenfaciliteit; in miljoenen guldens/euro's
Naam AgentschapLening voor de overdracht vermogensbestanddelen:Lening voor nieuwe investeringen:Aflossingen op leningen:
 199920001999200019992000
Centrum tot Bevordering van de Import uit Ontwikkelingslanden–  0,2– 0,1–  0,1
Immigratie- en Naturalisatiedienst 61,2– 16,6–  26,0
Dienst Justitiële Inrichtingen– 231,2–  106,3–  85,0
Centraal Justitieel Incasso Bureau–  7,3– 2,5–  2,5
Korps Landelijke Politiediensten– 154,3–  87,3–  46,7
Informatievoorziening Overheidspersoneel–  0,0–  0,0– 0,0
Centrale Archiefselectiedienst–  2,9– 0,3–  0,9
Basisadministratie Persoonsgegevens en Reisdocumenten–  1,3–  0,6– 0,6
IT-organisatie–  15,8– 16,0–  12,8
Centrale Financiën Instellingen– 11,0–  12,2–  5,8
Rijksarchiefdienst– 10,7–  0,0–  1,1
Defensie Telematica Organisatie–  223,5–  29,2– 33,5
Dienst Gebouwen, Werken en Terreinen–  56,4– 5,2–  5,9
Rijksgebouwendienst7 000,00,0947,0901,0366,8301,9
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut–  28,3– 11,3–  10,1
Rijksdienst voor Radiocommunicatie– 25,4–  8,8–  9,2
Senter– 2,3–  1,6–  1,4
Plantenziektenkundige Dienst–  4,9–  0,8– 0,8
Bureau Heffingen–  18,3– 7,5–  8,4
Laser–  12,3– 8,5–  3,3
College ter Beoordeling van Geneesmiddelen– 0,0–  0,0–  0,0
Inspectie Gezondheidsbescherming, Waren en Veterinaire Zaken–  18,8– 6,7–  5,8
Totalen7 000,0886,1947,01 222,5366,8561,8
Totalen (EUR)3 176,5402,1429,7554,7166,4254,9

Toelichting

Tabel 2.6.3 geeft een overzicht van het beroep op de leenfaciliteit door de verschillende agentschappen. Daarbij is onderscheid gemaakt in een beroep op de leenfaciliteit uit hoofde van de overdracht van vermogensbestanddelen en het beroep uit hoofde van nieuwe investeringen. Beide zijn het gevolg van de doorgevoerde veranderingen in de financieringswijze van agentschappen. Dit is in hoofdstuk 5 nader toegelicht. De leningen zullen worden aangewend voor het doen van investeringen. Aangenomen wordt dat deze investeringen leiden tot uitgaven bij derden. Deze uitgaven zijn betrokken in het consolidatiesaldo in tabel 2.6.2.

In de departementale begrotingen is voor het desbetreffende agentschap het geraamde beroep op de leenfaciliteit opgenomen.

Inzake de overdracht van vermogensbestanddelen is van belang dat de definitieve afrekening op basis van de balans per 31 december 1999 wordt vastgesteld. Dit betekent dat daarvoor de financiële verantwoordingen over 1999 nodig zijn. Bij Voorjaarsnota 2000/eerste suppletore begrotingen 2000 zullen eventuele bijstellingen van de nu opgenomen bedragen worden aangebracht.

3 DE BELASTING- EN PREMIEONTVANGSTEN EN DE IJKLATTEN VOOR DE INKOMSTEN

Deze bijlage bevat in de paragrafen 3.1 tot en met 3.4 een toelichting op de raming van de belastingontvangsten voor 1999 en 2000. Voor een uitgebreidere toelichting wordt verwezen naar de memorie van toelichting in begroting IX-B. Daar wordt de raming nader kwantitatief onderbouwd. In paragraaf 3.5 is een belastingraming voor de jaren 2001 tot en met 2004 opgenomen, waarin ook de gevolgen van het voorgenomen fiscale beleid uit het Regeerakkoord zijn verwerkt. In paragraaf 3.6 wordt de raming van premieontvangsten vermeld. In paragraaf 3.7 worden de geraamde totale overheidsinkomsten in 2000 getoetst aan de inkomstenijklat 2000 en wordt de inkomstenmeevaller 2000 toegelicht.

3.1 De belastingramingen voor 1999 en 2000

Tabel 3.1.1 Belastingopbrengsten op kasbasis voor 1998, 1999 en 2000; in miljoenen guldens/euro's
  Realisatie 1998Ontwerp-begroting 1999Voorjaarsnota 1999Vermoedelijke uitkomsten 1999Ontwerp-begroting 2000
IKostprijsverhogende belastingen93 50998 53099 635101 458106 832
 Invoerrechten3 6343 5103 2053 3553 260
 Omzetbelasting53 70856 65557 51558 00060 817
 Belasting op personenauto's en motorrijwielen5 2785 1005 0005 8055 744
 Accijnzen15 79516 87516 54516 76517 380
 – Accijns van lichte olie6 6257 0156 9907 0057 295
 – Accijns van minerale oliën, anders dan lichte olie4 2664 6254 4604 5054 700
 – Tabaksaccijns3 0713 2703 2853 3153 415
 – Alcoholaccijns878965905890910
 – Bieraccijns605625610655660
 – Wijnaccijns350375295395400
 Belastingen van rechtsverkeer6 7696 6407 1457 5057 658
 – Overdrachtsbelasting4 9194 8605 2455 6455 813
 – Assurantiebelasting1 1831 2001 2351 1951 240
 – Kapitaalsbelasting667580665665605
 Motorrijtuigenbelasting3 9963 8604 3204 4704 575
 Belastingen op milieugrondslag3 7035 2305 2604 9136 738
 – Afvalstoffen- en grondwaterbelasting501570525569752
 – Regulerende energiebelasting1 8353 2453 3152 9024 208
 – Waterbelasting0000269
 – Belasting op brandstoffen1 3671 4151 4201 4421 509
 Verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken en van enkele andere producten423450435435445
 Belasting op zware motorrijtuigen203210210210215
       
IIBelastingen op inkomen, winst en vermogen85 96187 59085 57587 87489 851
 Inkomstenbelasting2 813– 780– 2 265– 2 901– 3 004
 Loonbelasting40 99346 38546 17047 14250 131
 Dividendbelasting4 2663 7253 9605 0304 655
 Kansspelbelasting229240245255265
 Vennootschapsbelasting33 71634 18033 30533 90333 221
 Vermogensbelasting1 4761 5251 5301 6801 750
 Successierechten2 4682 3152 6302 7652 833
       
IIINiet aan afzonderlijke belastingsoorten toe te rekenen belastingontvangsten7090859095
IVTotaal generaal179 540186 210185 295189 422196 778
Aandeel van het gemeentefonds22 37723 28724 00824 00824 230
Aandeel van het provinciefonds1 5461 7851 8181 8181 931
Aandeel van de Europese Unie     
1.in de invoerrechten13 6343 5103 2053 3553 260
2.in de omzetbelasting4 0084 0303 9793 9174 091
Ten bate van begroting IX-B147 975153 598152 285156 324163 265
Ten bate van begroting IX-B (EUR)67 14869 70069 10470 93774 087

1 Bruto afdracht inclusief perceptievergoedingen.

In tabel 3.1.1 staan in de laatste twee kolommen per belastingsoort de actuele belastingramingen voor 1999 en 2000 weergegeven. Voor 1999 zijn ook de eerdere ramingen bij de Ontwerpbegroting 1999 en de Voorjaarsnota 1999 opgenomen. De eerste kolom laat de gerealiseerde kasontvangsten in 1998 zien.

3.2 De belastingontvangsten in 1999

In tabel 3.2.1 zijn voor 1999 de belangrijkste mutaties ten opzichte van de Voorjaarsnota 1999 vermeld.

Tabel 3.2.1 Raming belastingopbrengsten 1999 op kasbasis; in miljoenen guldens/euro's
 Voorjaars-nota 1999Vermoedelijke uitkomsten 1999Verschil
Kostprijsverhogende belastingen99 635101 4581 823
Omzetbelasting57 51558 000485
Accijnzen16 54516 765220
Belastingen van rechtsverkeer7 1457 505360
Motorrijtuigenbelasting4 3204 470150
Overig14 11014 718608
    
Belastingen op inkomen, winst en vermogen185 66087 9642 304
Inkomstenbelasting– 2 265– 2 901– 636
Loonbelasting46 17047 142972
Dividendbelasting3 9605 0301 070
Vennootschapsbelasting33 30533 903598
Overig14 4904 790300
Totaal generaal185 295189 4224 127
Totaal generaal (EUR)84 08385 9561 873

1 Inclusief niet aan afzonderlijke belastingsoorten toe te rekenen belastingontvangsten.

De raming voor het totaal aan belastingontvangsten is voor 1999 ten opzichte van de Voorjaarsnota 1999 met 4,1 miljard verhoogd. Deze mutatie vloeit voort uit bijstellingen in het economisch beeld in de Macro Economische Verkenning 2000 ten opzichte van het Centraal Economisch Plan 1999 en uit inzichten vanuit de aanslag- en kasontwikkeling tot en met juli van de verschillende belastingsoorten.

De raming voor de omzetbelasting is ten opzichte van de raming bij Voorjaarsnota 1999 opwaarts bijgesteld met 0,5 miljard. De hogere raming is het gevolg van hoger geraamde binnenlandse bestedingen in de Macro Economische Verkenning 2000 ten opzichte van het Centraal Economisch Plan 1999 in samenhang met de kasontvangsten tot en met juli. De opwaartse bijstelling van de raming voor de accijnzen hangt eveneens samen met de hoger geraamde binnenlandse bestedingen en de kasontvangsten tot en met juli. Bij de belastingen van rechtsverkeer laat de overdrachtsbelasting een veel gunstigere ontwikkeling zien dan bij Voorjaarsnota werd verwacht. Deze gunstige kasontwikkeling is het gevolg van de aanhoudend sterke volume- en prijsontwikkeling op de markt voor onroerend goed. De raming van de overdrachtsbelasting is met 0,4 miljard verhoogd. De raming van de motorrijtuigenbelasting is met 0,2 miljard verhoogd in samenhang met de hoger dan verwachte kasontwikkeling tot en met juli. De raming voor de overige kostprijsverhogende belastingen is opwaarts bijgesteld met 0,6 miljard. Deze bijstelling is het saldo van een aantal opwaartse en neerwaartse aanpassingen. De belangrijkste opwaartse bijstelling is bij de raming voor de belasting op personenauto's en motorrijwielen die met 0,8 miljard is verhoogd. Deze bijstelling heeft te maken met de hoge autoverkopen in de eerste helft van 1999 en de daaruit voortvloeiende hoger dan verwachte kasrealisatie. Bij Voorjaarsnota werd nog uitgegaan van een inzakkende verkoop ten opzichte van het recordjaar 1998. Inmiddels blijkt dat de autoverkopen in de eerste helft van 1999 ruim 20% hoger lagen dan in dezelfde periode vorig jaar. Tegenover deze meevallende ontwikkeling staat een tegenvaller bij de regulerende energiebelasting. In samenhang met de lager dan verwachte kasrealisatie is de raming neerwaarts aangepast met 0,4 miljard. Deze tegenvallende ontwikkeling is vooral een gevolg is van de relatief warme winter die heeft geleid tot een lager energieverbruik. De raming voor de inkomstenbelasting is neerwaarts bijgesteld met 0,6 miljard. Deze neerwaartse bijstelling heeft te maken met het hoger dan verwachte gebruik van de voorlopige teruggaaf. Voor een deel levert dit een structurele derving op van de inkomstenbelasting als gevolg van een toegenomen gebruik van aftrekposten. Voor een deel is de bijstelling incidenteel van aard, omdat aftrekposten die voorheen na afloop van het jaar werden verrekend met de inkomstenbelasting nu reeds lopende het jaar worden verrekend. De raming voor de loonbelasting is opwaarts bijgesteld met 1,0 miljard. Deze bijstelling heeft voor een deel (0,4 miljard) te maken met de lager geraamde nabetaling aan de fondsen in 1999. Ook de hoger geraamde werkgelegenheid is van belang (0,3 miljard). De raming van de dividendbelasting is met 1,1 miljard opwaarts bijgesteld. Deze forse bijstelling is in lijn met de zeer sterke kasontwikkeling tot en met juli. Deze meevaller heeft voor een deel een incidenteel karakter omdat de oorzaak gelegen is in een eenmalig hoge dividenduitkering van een grote beursgenoteerde onderneming. De raming voor de vennootschapsbelasting is opwaarts bijgesteld met 0,6 miljard. Voor het grootste deel hangt deze meevaller samen met de uitkomst van de arbitragezaak inzake de Common Area baten (0,5 miljard). Voorts is in samenhang met de hogere olieprijzen de raming van de VpB-opbrengst uit de gassector opwaarts bijgesteld. De raming voor de overige belastingen op inkomen, winst en vermogen is opwaarts bijgesteld met 0,3 miljard. Deze bijstelling is in lijn met de kasrealisatie tot en met juli bij met name de vermogensbelasting en de successierechten.

3.3 De invloed van maatregelen op de belastingontvangsten 2000

Als gevolg van maatregelen neemt in 2000 de belastingopbrengst per saldo toe met 0,3 miljard ten opzichte van 1999. Deze toename is het gevolg van fiscale maatregelen met een omvang van –0,1 miljard en overige maatregelen met een totaal van 0,5 miljard. Deze overige maatregelen betreffen vooral maatregelen in de uitvoeringssfeer. Indien rekening wordt gehouden met de afschaffing van de omroepbijdragen en de restitutie van in 1999 betaalde omroepbijdragen over 2000, is sprake van een daling van de totale opbrengst met 1,6 miljard ten opzichte van 1999. In tabel 3.3.1 staan de kaseffecten van verschillende maatregelen uitgesplitst. Omdat vanaf 1999 voor de microlastenontwikkeling de effecten op transactiebasis relevant zijn, sluit het saldo van de fiscale maatregelen op kasbasis niet volledig aan bij de microlastenontwikkeling zoals deze neerslaat bij het Rijk (hoofdstuk 4, tabel 4.4.1). Daarnaast is ook de micro lastenontwikkeling bij de sociale premies relevant voor het totale lastenbeeld. Daarom wordt ter vergelijking in de rechterkolom van tabel 3.3.1 het effect op transactiebasis van belastingen en sociale premies weergegeven. Het totaal van 1,0 miljard sluit aan bij de lastenverlichting in de fiscale sfeer in tabel 4.4.1.

Tabel 3.3.1 Effect op de belastingopbrengst 2000 van maatregelen; mutaties ten opzichte van 1999; in miljoenen guldens/euro's
 Kas 2000BelastingenTrans 2000BelastingenTrans 2000Belastingen en premies
Werkgelegenheids- en inkomenspakket– 1 569– 1 632– 1 085
Verhoging maximum arbeidskostenforfait met 390 gulden– 405– 450– 820
Verlaging tarief schijf 1a met 0,65%-punt (belastingen –0,15%-punt, premies –0,50%-punt)– 160– 195– 845
Verhoging algemene ouderaftrek met 380 gulden– 40– 45– 130
Fiscale faciliteit jonggehandicapten (Wajongers)– 122– 25– 100
Lager BTW-tarief op arbeidsintensieve diensten– 229– 250– 250
Aanpassing tarief schijf 1a en 1b i.v.m. nabetalingen (belastingen –0,35%-punt, premies +0,35%-punt)– 870– 9500
Aanpassing tarief schijf 1b (belastingen +0,50%-punt; premies –0,50%-punt)6507250
Overig belastingen en premies– 393– 4421 060
Vergroeningspakket24023501
Vergroening1 6271 8211 821
– Regulerende energiebelastingen1 0451 1601 160
– Verhoging tarief afvalstoffenbelasting op brandbaar afval135150150
– Algemeen BTW-tarief bestrijdingsmiddelen en meststoffen212323
– Verhoging tarief grondwaterbelasting zelfonttrekkers273030
– Indexatie milieubelastingen126131131
– BTW over verhoging energie- en milieubelastingen170170170
– Invoering van algemene waterbelasting i.c.m. onder verlaagd BTW-tarief brengen van water e.d.698080
– Vergroening autobelastingen eerste tranche347777
Terugsluis gezinnen– 1 079– 1 167– 1 167
– Verlaging belastingtarief 1a (–0,90%-punt)– 1 014– 1 102– 1 102
– Positieve prikkels tweede tranche– 65– 65– 65
Terugsluis bedrijven– 308– 419– 554
– Verlaging VpB-tarief op de eerste 50.000 gulden winst met 3%-punt– 126– 180– 180
– Verhoging zelfstandigenaftrek met f 1090– 65– 86– 186
– Verbreding Milieu Investeringsaftrek– 15– 20– 35
– Specifieke terugsluismaatregelen bedrijfsleven– 37– 43– 53
– Positieve prikkels tweede tranche– 65– 90– 100
Ondernemerspakket 21e eeuw eerste tranche– 41– 5– 5
Verlaging van het VpB-tarief op de eerste 50 000 gulden winst met 2%-punt– 84– 120– 120
Verlaging kapitaalsbelasting met 0,1%-punt– 65– 65– 65
Ongedaan maken ombuiging Regeerakkoord WBSO en investeringsaftrek en handhaving WBSO percentage 13%– 108– 120– 120
Afschaffing assurantiereserve eigen risico en export risicoreserve161230230
Pakket reparatie ondernemerssfeer557070
Afschaffing omroepbijdrage– 643– 33– 33
Afschaffen omroepbijdrage (niet fiscaal)– 1 918– 1 418– 1 418
Verhoging tarief schijf 1a met 1,10%-punt1 2751 3851 385
Totaal doorwerking fiscale maatregelen uit voorgaande jaren– 4800
Totaal fiscale maatregelen inclusief afschaffen omroepbijdrage (lastenverlichting)– 2 061– 1 435– 1 023
Totaal fiscale maatregelen exclusief afschaffen omroepbijdrage– 143– 17 
Totaal overige maatregelen479796 
Totaal maatregelen exclusief afschaffen omroepbijdrage336779 
Totaal maatregelen (EUR)152353 

1 Inclusief compensatie werkgevers in de collectieve sector

Tabel 3.3.1 geeft een overzicht van de maatregelen die van invloed zijn op de belastingopbrengst in 2000.

De in tabel 3.3.1 opgenomen maatregelen leiden per saldo tot een toename van de belastingopbrengst met 0,3 miljard in 2000. De afschaffing van omroepbijdragen resulteert in een structurele inkomensderving van 1,4 miljard. In 2000 is daarnaast sprake van restituties van omroepbijdragen die in 1999 reeds zijn betaald en die betrekking hebben op 2000. Het totaal van de restituties wordt geraamd op 0,5 miljard. Inclusief de afschaffing van de omroepbijdragen en deze restituties is sprake van een daling van de opbrengst met 1,6 miljard.

3.4 De belastingontvangsten in 2000

Tabel 3.4.1. bevat een beknopt overzicht van de belastingramingen voor 1999 en 2000. Een uitgebreid overzicht is opgenomen in tabel 3.1.1 aan het begin van deze bijlage.

Tabel 3.4.1 Raming belastingopbrengsten 2000 op kasbasis; in miljoenen guldens/euro's
 Vermoedelijke uitkomsten 1999Ontwerpbegroting 2000Verschil
Kostprijsverhogende belastingen101 458106 8325 374
Omzetbelasting58 00060 8172 817
Accijnzen16 76517 380615
Belastingen van rechtsverkeer7 5057 658153
Motorrijtuigenbelasting4 4704 575105
Overig14 71816 4021 684
Belastingen op inkomen, winst en vermogen187 96489 9461 982
Inkomstenbelasting– 2 901– 3 004– 103
Loonbelasting47 14250 1312 989
Dividendbelasting5 0304 655– 375
Vennootschapsbelasting33 90333 221– 682
Overig14 7904 943153
Totaal belastingopbrengsten189 422196 7787 356
Totaal belastingontvangsten (EUR)85 95689 2943 338

1 Inclusief niet aan afzonderlijke belastingsoorten toe te rekenen belastingontvangsten.

De totale opbrengst aan rijksbelastingen in 2000 zal naar verwachting 196,8 miljard bedragen. De opbrengst stijgt met 7,4 miljard ten opzichte van 1999 (stand Vermoedelijke Uitkomsten 1999). Deze stijging is het gevolg van 0,3 miljard aan maatregelen en 7,0 miljard aan endogene groei. De belangrijkste maatregelen zijn opgenomen in tabel 3.3.1. Voor de afzonderlijke belastingsoorten volgt hieronder een korte toelichting. De endogene groei van 7,0 miljard is het gevolg van de groei van de bestedingen, de toename van de werkgelegenheid en de winstontwikkeling.

De geraamde opbrengst van de omzetbelasting bedraagt 60,8 miljard voor 2000. Dit is een toename van 2,8 miljard ten opzichte van de vermoedelijke uitkomst voor 1999. Deze stijging wordt voor 2,5 miljard veroorzaakt door de prijs- en volume-ontwikkeling van de consumptieve bestedingen. Daarbij wordt voorzien dat anticipatie op de belastingherziening 2001 in 2000 leidt tot een eenmalig hogere consumptie resulterend in een additionele BTW-opbrengst. De stijging in 2000 is voorts voor 0,3 miljard het gevolg van maatregelen, waaronder de opbrengst van BTW op de aanleg van infrastructuur voor het openbaar vervoer en de exploitatie daarvan. De geraamde opbrengst van de accijnzen in 2000 neemt toe met 0,6 miljard. Deze toename is met name het gevolg van de geraamde volumestijging. De geraamde opbrengst van de belastingen van rechtsverkeer neemt van 1999 op 2000 toe met 0,2 miljard. Deze stijging is voornamelijk het gevolg van de verwachte volume- en prijsstijging op de woningmarkt in 2000.

De opbrengst van de motorrijtuigenbelasting stijgt ten opzichte van de vermoedelijke uitkomsten 1999 met 0,1 miljard. Deze stijging is het gevolg van de groei van het wagenpark. De raming van de overige kostprijsverhogende belastingen bedraagt 16,4 miljard, een toename van 1,7 miljard ten opzichte van 1999. Deze stijging hangt in belangrijke mate samen met de afspraak uit het Regeerakkoord om de belastingen op milieu gefaseerd te verhogen. In dat kader wordt de regulerende energiebelasting per 1 januari verhoogd (1,2 miljard). Daarnaast levert de introductie van een waterbelasting een belangrijke bijdrage (0,3 miljard). Deze belasting vervangt het per 1 januari 1999 ingevoerde algemene BTW-tarief op de levering van water.

De geraamde opbrengst voor de inkomstenbelasting voor 2000 bedraagt –3,0 miljard. Dit is een afname met 0,1 miljard ten opzichte van de vermoedelijke uitkomst over 1999. Deze daling is het gevolg van maatregelen. Daarbij spelen met name de maatregelen in het kader van het werkgelegenheids- en inkomenspakket en de terugsluis van het vergroeningspakket een rol. De endogene groei is per saldo 0,2 miljard. Daarbij is rekening gehouden met verwachte anticipatie voorafgaand aan de belastingherziening 2001 (–0,3 miljard). Gegeven het feit dat de belastingtarieven in 2001 fors zullen dalen, kan niet worden uitgesloten dat een deel van de belastingplichtigen daar waar mogelijk aftrekposten willen vergelden tegen de tarieven in 2000. Dit leidt tot een eenmalige minderopbrengst bij de inkomstenbelasting in 2000, die overigens voor een deel zal worden gecompenseerd door een hogere opbrengst in 2001. Opgemerkt moet worden dat de raming van deze effecten met een meer dan gebruikelijke onzekerheid is omgeven. Met het overgangsrecht wordt getracht deze anticipatie-effecten tegen te gaan. De opbrengst voor de loonbelasting voor 2000 wordt geraamd op 50,1 miljard. Dit is een toename van 3,0 miljard ten opzichte van de vermoedelijke uitkomst over 1999. Deze stijging is het saldo van maatregelen met een omvang van –0,9 miljard en de endogene stijging van de totale loonsom als gevolg van de loon- en de werkgelegenheidsontwikkeling (3,9 miljard). Kwantitatief gezien de belangrijkste maatregel is de verlaging van het belastingtarief in de eerste schijf met 0,90% vanwege de terugsluis van het pakket vergroening.

De geraamde opbrengst van de dividendbelasting neemt in 2000 0,4 miljard af ten opzichte van 1999. Deze daling hangt samen met de sterk gestegen opbrengst in 1999 die voor een deel het gevolg is van een eenmalige hoge dividenduitkering. De geraamde opbrengst van de vennootschapsbelasting neemt in 2000 af met 0,7 miljard ten opzichte van het niveau in 1999 (33,9 miljard). Deze afname is het gevolg van een autonome daling van 0,2 miljard en een endogene daling van 0,5 miljard. De endogene daling hangt samen met de vertraagde doorwerking van de dalende economische groei ten opzichte van 1998. De belangrijkste autonome mutatie is de verlaging van het VpB-tarief met 0,5%-punt over de eerste 50 000 gulden winst (–0,2 miljard). De raming van de opbrengst voor 2000 voor de overige belastingen op inkomen, winst en vermogen ligt 0,2 miljard hoger dan het geraamde eindniveau voor 1999. Deze stijging doet zich voor bij de successierechten en de vermogensbelasting. Hierbij speelt de gestegen waarde van specifieke vermogensbestanddelen zoals huizen een rol.

3.5 Meerjarige belastingramingen

De meerjarige belastingraming zoals gepresenteerd in tabel 3.5.1 is voor de jaren 1999 en 2000 in het voorgaande toegelicht. De raming voor de jaren 2000–2002 is gebaseerd op het behoedzame scenario voor de middellange termijn van het Centraal Planbureau na verwerking van het Regeerakkoord.Tevens is het voorgenomen fiscale beleid in de raming verwerkt en is rekening gehouden met het lastenbeeld zoals geschetst in hoofdstuk 4 (tabel 4.4.3). De belastingramingen voor 2003 en 2004 hebben bij gebrek aan een macro-economisch beeld voor dat jaar een louter technisch karakter.

Tabel 3.5.1 Meerjarige belastingraming op kasbasis; in miljarden guldens/euro's
 199920002001200220032004
Totaal nominale belastingopbrengsten189,4196,8199,5205,7213,1216,0
Totaal nominale belastingopbrengsten (EUR)86,089,390,593, 396,798,0

3.6 De premieontvangsten in 2000

Tabel 3.6.1 bevat de ramingen voor de premie-inkomsten voor 1999 en 2000. Deze ramingen zijn conform de ramingen van het Centraal Planbureau in de Macro Economische Verkenning 2000. Een uitgebreid overzicht van deze ramingen is opgenomen in de Sociale Nota 2000 (voor wat betreft de sociale zekerheidsfondsen) en de Zorgnota 2000 (voor wat betreft de zorgfondsen).

Tabel 3.6.1 Raming van de premieontvangsten 1999 en 2000; in miljarden guldens/euro's
 19992000
Sociale zekerheidsfondsen  
AOW42,444,0
ANW3,83,5
WAZ/AAW1,21,4
WAO21,421,9
WGF2,12,5
AWF10,711,7
Zorgfondsen  
AWBZ27,928,7
ZFW20,122,3
Totaal1129,0135,3
Totaal1 (EUR)58,561,4

1 Inclusief derving premies volksverzekeringen vanwege afdrachtskortingen

3.7 Toetsing overheidsinkomsten aan de inkomstenijklatten

De regering heeft in de zogeheten mee- en tegenvallerformule afgesproken dat eventuele mee- of tegenvallers bij de overheidsinkomsten volgens een bepaalde sleutel ten gunste respectievelijk ten laste komen van het EMU-tekort en de ruimte voor lastenverlichting. Bij een EMU-tekort beneden de ¾% BBP worden meevallende overheidsinkomsten voor 50% gebruikt om het tekort te verlagen en voor 50% voor extra lastenverlichting. Is het EMU-tekort hoger dan ¾% BBP, dan wordt 75% van de meevaller ingezet voor het verlagen van het tekort en 25% voor extra lastenverlichting. Bij een inkomstentegenvaller werkt de formule symmetrisch.

Om te beoordelen of er inderdaad sprake is van inkomstenmee- of tegenvallers zijn in de Miljoenennota 1999 ijklatten voor de overheidsinkomsten opgesteld voor de jaren 1999 tot en met 2002. Daarbij wordt gekeken naar de belastingopbrengsten van het Rijk, milieu- en landbouwheffingen, omroepbijdragen, sociale premies, en het niet-belasting gedeelte van de aardgasbaten (exclusief FES-deel). De geraamde belasting- en premieopbrengsten voor 2000 zijn gebaseerd op de ramingen in tabel 3.1.1 respectievelijk 3.6.1. De raming van de gasbaten is gebaseerd op de begroting van het ministerie van EZ.

Toetsing van de geraamde overheidsinkomsten in 2000 aan de inkomstenijklat voor 2000 levert een geraamde inkomstenmeevaller op van 1,3 miljard. Deze meevaller doet zich met name voor bij de belastingen (tabel 3.7.1).

Tabel 3.7.1 Toetsing actuele raming overheidsinkomsten aan de inkomstenijklat 2000; in miljarden guldens/euro's
 Belastingen c.s.PremiesGasbatenTotaalTotaal (EUR)
 BelastingenMilieu- en landbouwheffingen en omroepbijdragen    
Reële ijklat 2000186,52,0129,32,1319,9145
BBP-deflator-MEV 20007,60,15,20,113,06
Correctiepost1,4– 1,21,20,01,40,6
IJklat 2000 in lopende prijzen195,50,9135,72,2334,2152
Actuele raming inkomsten196,80,9135,32,6335,5152
Overschrijding1,30,0– 0,40,41,30,6

In tabel 3.7.1 is de reële inkomstenijklat uit de Miljoenennota 1999 met behulp van de BBP-deflator 2000 (conform MEV 2000) nominaal gemaakt, waarbij gecorrigeerd is voor beleidsmatige wijzigingen in het inkomstenbeeld. Op deze manier hebben alleen (structurele) endogene ontwikkelingen van de belasting- en premie-inkomsten invloed op de inkomstenmee- en tegenvallers. Daarom is de afschaffing van de omroepbijdrage (een beleidsmaatregel) in de correctiepost verwerkt, zowel bij de belastingen als bij de omroepbijdrage. Evenmin is bij het bepalen van de meevaller rekening gehouden met de effecten van anticipatie op de belastingherziening 2001. Deze effecten zijn immers niet structureel van aard. Verder is in het Regeerakkoord afgesproken dat resterende inkomstenmeevallers over 1998 volledig worden benut voor extra tekortreductie, inclusief de doorwerking naar latere jaren. De structurele inkomstenmeevaller over 1998 bedraagt 1,2 miljard (het saldo van een structurele belastingmeevaller van 1,4 miljard en een premietegenvaller van 0,2 miljard). Door deze meevaller in de correctiepost op te nemen heeft deze geen invloed op omvang van de inkomstenmee- en tegenvallers in latere jaren.

4 BELASTINGUITGAVEN

4.1 Inleiding

Belastinguitgaven zijn een derving of een uitstel van belastingontvangsten die voortvloeien uit een voorziening in de wet voorzover die voorziening niet in overeenstemming is met de primaire heffingsstructuur van de wet. Bijlage 5 van de Miljoenennota 1999 bevatte voor het eerst een overzicht van het geraamde budgettaire belang in 1998 van belastinguitgaven in de loonbelasting, de inkomstenbelasting en de vennootschapsbelasting. In deze Miljoenennota wordt het overzicht geactualiseerd voor het jaar 1999. Voor een aantal algemene opmerkingen rond het thema belastinguitgaven wordt verwezen naar de Miljoenennota 1999.

Ook de Algemene Rekenkamer heeft zich het afgelopen jaar gebogen over het onderwerp belastinguitgaven. In maart van dit jaar heeft zij aan de Tweede Kamer het rapport «Belastingen als beleidsinstrument» aangeboden (Tweede Kamer, vergaderjaar 1998–1999, 26 452, nr. 2) waarin zij verslag doet van de bevindingen van haar onderzoek naar stimulerings- en ontmoedigingsregelingen in het belastingrecht. Ten behoeve van dat onderzoek is voor 28 stimuleringsregelingen, die in de periode 1988–1998 zijn ingevoerd of aangepast, gekeken naar de beleidsvoorbereiding, de beleidsuitvoering en de beleidsresultaten. In haar rapport geeft de Algemene Rekenkamer onder meer aan het wenselijk te achten dat er meer inzicht ontstaat in de resultaten van stimuleringsmaatregelen, zodat beter afgewogen kan worden of een regeling moet worden aangepast of voortgezet. Mede naar aanleiding van deze wens van de Algemene Rekenkamer is dit punt ook aan de orde geweest tijdens het Algemeen Overleg van 24 juni 1999 over het Rekenkamerrapport. Bij die gelegenheid is toegezegd te bezien of het mogelijk is een toetsingskader te ontwikkelen voor fiscale stimuleringsregelingen aan de hand waarvan kan worden beoordeeld of een fiscale regeling wenselijk is.

4.2 Overzicht van belastinguitgaven

Tabel 4.2.1 bevat een overzicht van het budgettaire belang van belastinguitgaven in de loon- en inkomstenbelasting en de vennootschapsbelasting voor het jaar 1999. De belastinguitgaven zijn daarbij verdeeld in een viertal categorieën, te weten verlaging lastendruk op ondernemingen (winstsfeer; niet-arbeid), verlaging lastendruk op arbeid, verlaging lastendruk op inkomsten uit vermogen en overige regelingen. De belastinguitgaven die de lastendruk op ondernemingen verlagen zijn onderverdeeld in de drie subcategorieën algemeen, investeringen in het algemeen en investeringen ten behoeve van het milieu. De belastinguitgaven die de lastendruk op arbeid verlagen zijn gesplitst in regelingen die een verlichting betekenen voor werkgevers en regelingen die een verlichting betekenen voor werknemers.

In het overzicht is naast het belastingeffect ook het effect op de premies volksverzekeringen opgenomen. Ter informatie is tevens per regeling naast het totale budgettaire belang voor 1999 de in de vorige Miljoenennota opgenomen raming voor 1998 weergegeven.

Tabel 4.2.1 Overzicht van belastinguitgaven in de loonbelasting, inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting in 1999; in miljoenen guldens, budgettair belang op transactiebasis
 LB/IBVpBTotaal belastingPremiesTotaal 1999Oorspronkelijke raming 1998
Verlaging lastendruk op ondernemingen (winstsfeer; niet-arbeid)      
a) Algemeen      
Zelfstandigenaftrek945945114020851615
Extra zelfstandigenaftrek starters55558013585
Meewerkaftrek4040206075
FOR, niet omgezet in een lijfrente375375125500495
Vrijstelling stakingswinst13513515150150
Doorschuiving stakingswinst50505050
Doorschuiving winst aanmerkelijk belang bij aandelenfusie75757550
Landbouwvrijstelling15050200200200
b) Investeringen in het algemeen      
Investeringsaftrek260230490180670700
Willekeurige afschrijving immateriële bedrijfsmiddelen<10<10
Willekeurige afschrijving investeringen continentaal plat55555560
Willekeurige afschrijving gebouwen aangewezen gebieden40404065
Willekeurige afschrijving starters45455095115
Willekeurige afschrijving laboratoria
Willekeurige afschrijving Arbo-bedrijfsmiddelen15151515
Willekeurige afschrijving films252525
Willekeurige afschrijving zeeschepen35353515
Keuzeregime winst uit zeescheepvaart (tonnagebelasting)25252525
S&O zelfstandigenaftrek5555
c) Investeringen ten behoeve van het milieu      
VAMIL157085590130
Energie-investeringsaftrek6512018510195190
Bosbouwvrijstelling< 10< 10
Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer< 1
Verlaging lastendruk op arbeid      
a) Gericht op werkgevers      
Afdrachtvermindering lage lonen1705170517051635
Doorstroomafdrachtvermindering lage lonen265265265120
Afdrachtvermindering langdurig werklozen110110430540375
Afdrachtvermindering onderwijs110110215325375
Afdrachtvermindering kinderopvang10010010050
Afdrachtvermindering zeevaart5555100155155
Afdrachtvermindering S&O650650650630
Afdrachtvermindering scholing110110110
Scholingsaftrek2521023525260260
b) Gericht op werknemers      
Spaarloonregeling c.a.1075107582519001715
Carpoolregeling1515153030
Feestdagenregeling959595190190
Zeedagenaftrek< 10< 10
Vakantiebonnen9595120215225
Verlaging lastendruk op inkomsten uit vermogen      
Groen beleggen35353530
Inkomsten bosbezit< 1< 1
Vrijstelling van rente in bepaalde kapitaalsuitkeringen25025075325325
Rentevrijstelling bij begrafenisuitkeringen< 10<10
Gedeeltelijke vrijstelling inkomsten uit kamerverhuur1515203535
Aftrek kosten monumentenwoning3030104045
Saldovrijstelling ontvangen rente80580536011651155
Dividendvrijstelling29029070360220
Tante Agaathregeling60606045
Vrijstelling premies Jeugdspaarwet7731010
Overige regelingen      
Vrijstelling bepaalde uitkeringen (o.a. huursubsidie)26526590511701025
Kostenforfait niet-actieven4004007001100600
Aftrek pensioenen voormalig huispersoneel< 5< 5
Aftrek afkoopsommen echtscheidingsuitkeringen< 10< 10
Aftrek voor studiekosten105105110215175
Giftenaftrek37520395115510420
45%-tarief300300300260
20%-tarief12012012020
10%-tarief90909080
Invorderingsvrijstelling2020105125140

Het budgettaire belang van alle belastinguitgaven gezamenlijk is niet gelijk aan het totaal van de afzonderlijke regelingen; met name als gevolg van de progressieve tariefstructuur is het totale budgettaire belang van belastinguitgaven hoger dan de som van de in het overzicht opgenomen bedragen. Hoewel in verband hiermee bezwaren verbonden zijn aan het totaliseren van de verschillende posten is, om een indicatie te geven van het relatieve belang van belastinguitgaven naar inkomenscategorie en naar doel, in tabel 4.2.2 en in tabel 4.2.3 een totaaltelling gemaakt.

Tabel 4.2.2 Budgettair belang belastinguitgaven, naar inkomenscategorie; in miljarden guldens/euro's
 belastingpremiestotaal
Verlaging lastendruk op ondernemingen2,91,64,5
Verlaging lastendruk op arbeid4,61,86,4
Verlaging lastendruk op inkomsten uit vermogen1,50,52,0
Overige regelingen1,71,93,6
Totaal10,75,916,6
Totaal (EUR)4,92,77,5

Tabel 4.2.3 Budgettair belang belastinguitgaven, naar doel; in miljarden guldens/euro's
 belastingpremiestotaal
Bevordering werkgelegenheid3,41,44,7
Bevordering ondernemerschap2,41,64,0
Behoud van natuur en milieu0,30,00,4
Versterking technologische infrastructuur/scholing1,20,41,6
Bevordering sparen1,40,51,9
Overige regelingen2,02,14,1
Totaal10,75,916,6
Totaal (EUR)4,92,77,5

Zoals blijkt uit tabel 4.2.3 zijn de twee voornaamste doeleinden waarop de bestaande belastinguitgaven zich richten de bevordering van de werkgelegenheid en van het ondernemerschap. Daarmee ligt het zwaartepunt van de bestaande stimuleringsregelingen in de sfeer van de versterking van de economische structuur. Ook de relatief belangrijke categorie van belastinguitgaven met als doel de versterking van de technologische infrastructuur en scholing ligt in die sfeer. Dit geheel aan fiscale regelingen vormt een belangrijke impuls voor de werkgelegenheid en de economische groei. De positieve effecten van belastinguitgaven, ook voor het milieu, komen in overzichten van belastinguitgaven naar hun aard niet tot uitdrukking.

Van het totale budgettaire belang van de belastinguitgaven ter grootte van 16,6 miljard komt circa 95% voor rekening van de loonbelasting, inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen. De rest, circa 5%, heeft betrekking op de vennootschapsbelasting.

Ook in 1999 heeft het overgrote deel van de belastinguitgaven betrekking op verlaging van de lastendruk op ondernemingen en op arbeid, te weten circa 66%, tegenover 68% in 1998. Het budgettaire belang kan ook worden afgezet tegen de per heffingswet te ontvangen belastingen en premies volksverzekeringen, uitgedrukt in een percentage hiervan. Voor de loonbelasting, inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen tezamen bedraagt dat belang circa 13% en voor de vennootschapsbelasting circa 3%.

4.3 Ontwikkeling tussen 1998 en 1999

Het budgettaire belang van de verschillende belastinguitgaven (inclusief premies volksverzekeringen) bedraagt in 1999 in totaal 16,6 miljard. Ten opzichte van de oorspronkelijke raming voor 1998 betekent dit een toename met circa 2 miljard. Deze toename is voor een bedrag van ruim 0,8 miljard het gevolg van inhoudelijke wijzigingen in de verschillende belastinguitgaven. Meer dan de helft hiervan houdt verband met maatregelen in het kader van de koopkrachtreparatie die in de loop van 1998 heeft plaatsgevonden. In tabel 4.3.1 is een overzicht opgenomen van de wijzigingen die na 1 januari 1998 zijn aangebracht en die invloed hebben op het budgettaire belang van de desbetreffende regelingen.

Tabel 4.3.1 Wijzigingen belastinguitgaven tussen 1 januari 1998 en 1 januari 1999; in miljoenen guldens/euro's, budgettair belang op transactiebasis
 LB/IBVpBTotaal belastingPremiesTotaal
Verhoging niet-actievenforfait in het kader van koopkrachtreparatie175175270445
Verhoging zelfstandigenaftrek in het kader van koopkrachtreparatie25252545
Verhoging investeringsaftrek in verband met kosten euro2020402060
Verhoging zelfstandigenaftrek in verband met kosten euro20202545
Verhoging voltijdscriterium afdrachtverminderingen van 32 naar 36 uur– 20– 20– 50– 70
Verhoging SPAK909090
Invoering afdrachtvermindering scholingskosten non-profitsector110110110
Verhoging afdrachtvermindering kinderopvang252525
Verruiming afdrachtvermindering kinderopvang en onderwijs10101525
Verhoging zelfstandigenaftrek in verband met compensatie energiebelastingen25251540
Invoering regeling willekeurige afschrijving films252525
Totaal50520525320840
Totaal (EUR)2299238145381

De toename van het budgettaire belang van belastinguitgaven tussen 1998 en 1999 wordt daarnaast met name veroorzaakt door endogene ontwikkelingen, waaronder de in de wet opgenomen automatische inflatiecorrectie van de bedragen in een aantal regelingen en de toename van het aantal belastingplichtigen dat van een bepaalde regeling gebruik- maakt. Ten slotte is van belang dat ten behoeve van de ramingen 1999 voor een groot aantal belastinguitgaven in de loon- en inkomstenbelasting gebruik kon worden gemaakt van een nieuw ramingsmodel met recentere basisgegevens. Dit heeft in bepaalde gevallen geleid tot soms forse bijstellingen van eerdere ramingen. Dit geldt onder andere voor de raming van het budgettaire gevolg van het bijzondere tarief van 20%, van de dividendvrijstelling en van de zelfstandigenaftrek.

4.4 Wijzigingen in de regelgeving na 1 januari 1999

In de zomer van 1999 is in het kader van de eerste tranche van de vergroening een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer ingediend op grond waarvan een milieu-investeringsaftrek wordt ingevoerd.

Daarnaast wordt in het Belastingplan 2000 voorgesteld om enige regelingen, die als belastinguitgaven zijn aan te merken, aan te passen. In het kader van de tweede tranche van de vergroening worden middelen uitgetrokken voor de zogenoemde positieve prikkels in de inkomsten- en de vennootschapsbelasting. Om de verhoging van de milieubelastingen te compenseren voor het bedrijfsleven worden middelen uitgetrokken voor een verhoging van de zelfstandigenaftrek en de milieu-investeringsaftrek. Dit gebeurt ook voor nog nader in te vullen positieve milieuprikkels voor bedrijven. Daarnaast wordt, gelet op het stijgende investeringsbedrag van de willekeurige afschrijving op Arbo-bedrijfsmiddelen, het budget van deze regeling verhoogd met 10 miljoen. De anti-samenloopbepaling voor de afdrachtverminderingen voor onderwijs en langdurig werklozen wordt voor nieuwe gevallen opgeheven, zodat het mogelijk wordt deze beide cumulatief voor een werknemer toe te passen. In het kader van de tweede tranche positieve prikkels wordt het budget van de energie-investeringsaftrek verhoogd en zal de regeling onder meer verbreed worden met energiebesparingsprojecten. Ten slotte is een voorstel opgenomen voor de invulling van de in het belastingplan 1997 reeds aangekondigde regeling voor willekeurige afschrijving op laboratoria.

In tabel 4.4.1 is een overzicht opgenomen van de wijzigingen die na 1 januari 1999 zijn voorgesteld en die invloed hebben op het budgettaire belang van de desbetreffende regelingen (belastingen en premies volksverzekeringen).

Tabel 4.4.1 Wijzigingen belastinguitgaven na 1 januari 1999; in miljoenen guldens/euro's, budgettair belang op transactiebasis
 LB/IBVpBTotaal belastingPremiesTotaal
Introductie milieu-investeringsaftrek in kader vergroening eerste tranche16161127
Verruiming milieu-investeringsaftrek36362561
Positieve milieuprikkels bedrijven13131023
Verhoging budget willekeurige afschrijving Arbo-bedrijfsmiddelen101010
Opheffing anticumulatieregeling afdrachtvermindering langdurige werklozen en afdrachtvermindering onderwijs10102030
Verhoging zelfstandigenaftrek in verband met compensatie energiebelastingen909095185
Verruiming energie-investeringsaftrek65259010100
Willekeurige afschrijving laboratoria101010
Totaal23045275171446
Totaal (EUR)1042012578202

4.5 Een ijklijn voor belastinguitgaven

Mede naar aanleiding van de voorstellen in het tiende rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte, getiteld «Op weg naar begrotingsevenwicht» (Tweede Kamer, vergaderjaar 1996–1997, 25 400, nr. 1) is in het Regeerakkoord aangekondigd dat zal worden bezien of het wenselijk is een ijklijn te introduceren voor belastinguitgaven.

Het belangrijkste argument dat wordt genoemd voor het introduceren van een ijklijn voor belastinguitgaven is dat de strakke beheersing van de «normale» uitgaven via de ijklijnsystematiek leidt, of zou kunnen leiden tot een verschuiving («een vlucht») naar belastinguitgaven. De beheersbaarheid en doorzichtigheid van het budgettaire beleid zou daardoor in gevaar (kunnen) komen.

Het kabinet heeft met ingang van de begrotingsvoorbereiding 1998 besloten dat ministers tegelijkertijd met claims voor uitgavenintensiveringen ook hun wensen ten aanzien van fiscale maatregelen op hun terrein kenbaar moeten maken. Bij de besluitvorming kan hierdoor een integrale afweging worden gemaakt tussen alle intensiveringen en ombuigingen, hetzij via de uitgavenkant, hetzij via de inkomstenkant. De transparantie van het begrotingsproces is daarmee in belangrijke mate vergroot. Daarnaast wordt sinds vorig jaar jaarlijks een overzicht in de Miljoenennota gepresenteerd van het budgettaire belang van belastinguitgaven. Op basis van deze overzichten kan het parlement zich ieder jaar in het kader van de jaarlijkse begrotingsbehandeling een oordeel vormen over de ontwikkeling van de belastinguitgaven en over de eventuele noodzaak om deze ontwikkeling bij te sturen. De mogelijkheid om onder het uitgavenkader uit te komen via een vlucht naar belastinguitgaven wordt ook in belangrijke mate ingeperkt doordat in het huidige Regeerakkoord de afspraak over de totale omvang van de lastenverlichting is aangevuld met de zogenoemde mee- en tegenvallerformule. Hiermee is de ruimte voor lastenverlichtende maatregelen, inclusief extra belastinguitgaven ingekaderd. Deze aanpak biedt het parlement voldoende mogelijkheden om ten aanzien van de budgettaire gevolgen van belastinguitgaven goede afwegingen te maken.

In een discussie over belastinguitgaven kan niet voorbij worden gegaan aan het feit dat belastinguitgaven een belangrijk instrument zijn van koopkrachtbeleid. Wanneer dit nodig is, kunnen door aanpassingen van bestaande fiscale regelingen ingrepen worden verricht in de koopkracht van specifieke bevolkingsgroepen. De introductie van een ijklijn voor belastinguitgaven zou een belemmering kunnen vormen voor het voeren van een adequaat koopkrachtbeleid met fiscale instrumenten. Hetzelfde geldt voor het gebruik van belastinguitgaven als instrument in het kader van het werkgelegenheidsbeleid en het bevorderen van ondernemerschap. Belastinguitgaven vormen ook een onderdeel van de in het Regeerakkoord afgesproken behandeling van mee- en tegenvallers bij de inkomsten. Daarnaast belemmert een ijklijn de inzet van belastinguitgaven als terugsluisinstrument. Het afgelopen jaar werden deze onder meer ingezet in het kader van de terugsluis van de verhoging van de energiebelastingen en in verband met de kosten verbonden aan de introductie van de euro.

De ijklijnen voor de «gewone» uitgaven hebben als doel de netto reële uitgaven van het Rijk, de sociale fondsen en de zorgsector te begrenzen. Belastinguitgaven wijken in een aantal opzichten duidelijk af van «gewone» overheidsuitgaven. Dit maakt het uitvoeringstechnisch ook veel lastiger om een beleidsmatig bruikbare ijklijn voor belastinguitgaven te construeren. In de eerste plaats zijn er de afbakeningsproblemen die beginnen met het ontbreken van een algemeen aanvaarde en eenduidig te interpreteren definitie van belastinguitgaven. Bij gewone overheidsuitgaven is het helder wat er onder de ijklijn valt, bij belastinguitgaven is dit vaak niet het geval. De uitgaven onder de normale ijklijnen zijn bijna volledig (behalve rente-uitgaven) in kastermen gedefinieerd. Door de feitelijk aanwezige geldstromen bij deze uitgaven is monitoring op kasbasis goed mogelijk. Doordat de uitgaven op kasbasis worden beheerst, kan vrij gemakkelijk op enig moment de onder- of overschrijding van het uitgavenkader worden bepaald. Bij belastinguitgaven, waar zich geen feitelijke en aanwijsbare geldstromen voordoen, ligt dit anders. Het gaat er daarbij om te achterhalen hoe bepaalde belastinginkomsten zouden zijn indien een bepaalde fiscale regeling niet zou bestaan. Bij belastinguitgaven is er derhalve geen sprake van duidelijke, goed meetbare geldstromen. Dit heeft tot gevolg dat cijfers over de omvang van belastinguitgaven naar hun aard minder nauwkeurig zijn en met een grotere onzekerheid worden omgeven waardoor zij zich minder lenen voor de toepassing van ijklijnen. Om de nauwkeurigheid van deze cijfers te verbeteren zou de Belastingdienst het budgettaire belang van elke specifieke fiscale maatregel (aftrekpost, toepassing bijzonder tarief, etcetera) die als een belastinguitgave wordt aangemerkt, apart moeten gaan registreren en monitoren. Dit gebeurt thans in een beperkt aantal gevallen. Consequentie van de uitbreiding naar alle belastinguitgaven is dat de administratieve lastendruk voor burgers en bedrijven zal toenemen.

Een ander hiermee samenhangend en niet onbelangrijk probleem is het gegeven, dat het budgettaire belang van een bepaalde belastinguitgave in de regel pas kan worden bepaald nadat de definitieve aangiftes bij de Belastingdienst zijn binnengekomen en de definitieve aanslagen zijn opgelegd en geanalyseerd. Het duurt in het algemeen tot circa 2,5 jaar na afloop van het belastingjaar voordat hierover voldoende nauwkeurige uitspraken gedaan kunnen worden. Dat is te laat om binnen de reguliere begrotingscyclus nog iets met deze budgettaire gegevens te doen. Het uitgavenkader voor het jaar t + 1 ligt dan immers al vast.

Samenvattend: naar het oordeel van de regering zal de introductie van een ijklijn niet wezenlijk bijdragen aan een grotere beheersbaarheid van belastinguitgaven. Ook biedt de huidige aanpak ten aanzien van belastinguitgaven het parlement voldoende mogelijkheden om ter zake van de budgettaire gevolgen van belastinguitgaven goede afwegingen te maken. Daarnaast zijn er uitvoeringsproblemen en zal de administratieve lastendruk voor burgers en bedrijven toenemen. Op deze gronden, en ook rekening houdend met het belang van belastinguitgaven als instrument voor het voeren van een adequaat koopkrachtbeleid en als terugsluisinstrument, verdient een ijklijn voor belastinguitgaven geen aanbeveling.

Daarentegen is, zoals in de inleiding is aangegeven, toegezegd om te bezien of het mogelijk is een toetsingskader te ontwikkelen voor fiscale stimuleringsregelingen aan de hand waarvan kan worden beoordeeld of een fiscale regeling al dan niet wenselijk is.

4.6 Korte toelichting op de verschillende belastinguitgaven

Deze paragraaf bevat een toelichting op de in tabel 4.2.1 opgenomen posten. Daarbij wordt in het kort aangegeven wat de verschillende regelingen inhouden naar de situatie per 1 januari 1999. De bedragen en percentages die golden voor 1998 zijn tussen haakjes vermeld.

Verlaging lastendruk op ondernemingen

1 Zelfstandigenaftrek

Een belastingplichtige tussen de 18 en 65 jaar die op jaarbasis ten minste 1225 uur werkt in een voor zijn rekening gedreven onderneming geniet de zelfstandigenaftrek. Sinds 1 januari 1998 geldt als aanvullende eis, dat de in de onderneming gestoken tijd ten minste 50% bedraagt van de totale hoeveelheid tijd die is besteed aan het drijven van een onderneming en het verrichten van arbeid (al dan niet in dienstbetrekking). Deze laatste eis geldt niet indien men korter dan 5 jaar een onderneming drijft. De zelfstandigenaftrek bedraagt per 1 januari 1999 maximaal f 11 815 (f 10 750) bij een winst minder dan f 94 560 (f 92 610) en neemt geleidelijk af tot f 7 515 (f 6 550) bij een winst groter dan f 106 575 (f 104 370).

2 Extra zelfstandigenaftrek starters

Starters genieten een extra zelfstandigenaftrek van f 3 775 (f 3 697) indien ze in de 5 eraan voorafgaande jaren niet meer dan 2 maal de zelfstandigenaftrek hebben genoten.

3 Meewerkaftrek

Indien de partner van een ondernemer meewerkt in diens onderneming zonder hiervoor een vergoeding te ontvangen, heeft de ondernemer recht op de meewerkaftrek. Deze aftrek varieert, naar gelang het aantal uren dat door de partner in de onderneming gewerkt wordt, van 1,25% van de winst bij ten minste 525 uur tot maximaal 4% van de winst bij ten minste 1750 uur.

4 FOR, niet omgezet in een lijfrente

De fiscale oudedagsreserve biedt ondernemers de mogelijkheid in eigen beheer een oudedagsvoorziening op te bouwen. Bij staking van de onderneming kan deze fiscale oudedagsreserve belastingvrij worden omgezet in een lijfrente. Voorzover dat niet gebeurt, omdat er geen behoefte bestaat aan een dergelijke oudedagsvoorziening, werkt de regeling als een belastinguitgave.

5 Vrijstelling stakingswinst

Van met een gehele of gedeeltelijke staking van een onderneming behaalde winst is maximaal f 20 000 vrijgesteld van belastingheffing. Voor belastingplichtigen die de leeftijd van 55 jaar hebben bereikt wordt de vrijstelling verhoogd tot f 45 000 in geval van gehele staking. De vrijstelling wordt per afzonderlijke onderneming toegepast. Het is mogelijk de stakingsvrijstelling in gedeelten verspreid over verschillende jaren te benutten.

6 Doorschuiving stakingswinst

Op verzoek is doorschuiving van stakingswinst zonder belastingheffing mogelijk in het kader van overdracht van (een deel van) de onderneming in geval van overlijden, echtscheiding, overdracht van de onderneming aan kinderen na het bereiken van de leeftijd van 55 jaar dan wel bij arbeidsongeschiktheid, overdracht van de onderneming aan de echtgenoot mits deze jonger is dan 55 jaar of in geval van inbreng van de onderneming in een naamloze vennootschap of besloten vennootschap. De belastingplichtige voor wiens rekening de onderneming zal worden voortgezet, is verplicht de oude boekwaarden van de overgedragen vermogensbestanddelen over te nemen.

7 Doorschuiving winst uit aanmerkelijk belang bij aandelenfusie

Over het voordeel uit de vervreemding van aandelen of winstbewijzen in het kader van een aandelenfusie hoeft bij aanmerkelijkbelanghouders niet te worden geheven. De bij de aandelenfusie verkregen aandelen of winstbewijzen worden geacht tot een aanmerkelijk belang te horen. Als verkrijgingsprijs van de verworven aandelen geldt de verkrijgingsprijs van de vervreemde aandelen.

8 Landbouwvrijstelling

Op grond van deze regeling worden voordelen uit landbouwbedrijf die verband houden met de waardeverandering van de grond niet tot de fiscale winst gerekend, tenzij deze waardeverandering in de uitoefening van het bedrijf is ontstaan. De vrijstelling is niet van toepassing indien de waardeverandering verband houdt met de omstandigheid dat de grond binnenkort niet meer in het kader van de uitoefening van een landbouwbedrijf zal worden aangewend.

9 Investeringsaftrek

De investeringsaftrek is een extra aftrek van een gedeelte van het investeringsvolume. Het maximumniveau bedraagt 27% (24%) bij een investeringsvolume tussen f 3 800 (f 3 700) en f 64 000 (f 63 000), geleidelijk afnemend tot nihil bij een investeringsvolume van meer dan f 556 000 (f 545 000) per jaar. De verhoging van het maximumpercentage met 3% is een tijdelijke maatregel die is bedoeld om met name kleine bedrijven tegemoet te komen voor de kosten van de invoering van de euro en geldt alleen voor 1999 en 2000.

10 Willekeurige afschrijving immateriële bedrijfsmiddelen

Op grond van deze regeling kan willekeurig worden afgeschreven op immateriële activa, die worden verkregen in het kader van de verwerving van een voordien buiten Nederland gedreven zelfstandig deel van een onderneming.

11 Willekeurige afschrijving investeringen continentaal plat

Deze regeling biedt aan olie- en gasproducenten de mogelijkheid om willekeurig af te schrijven op investeringen in nieuwe bedrijfsmiddelen die bestemd zijn ten behoeve van de winning van aardolie en aardgas op het continentale plat.

12 Willekeurige afschrijving nieuwe gebouwen in aangewezen gebieden

Op basis van deze regeling kan ter zake van investeringen van meer dan 5 miljoen in de jaren 1996, 1997 en 1998 tot maximaal 50% van de voortbrengings- of aanschaffingskosten willekeurig worden afgeschreven op nieuwe bedrijfsgebouwen in aangewezen regio's met een zwakke economische structuur. Deze regeling geldt voor aan de vennootschapsbelasting onderworpen lichamen. Inmiddels is aan de Europese Commissie om toestemming verzocht om deze maatregel te verlengen voor 1999.

13 Willekeurige afschrijving starters

Startende ondernemers/natuurlijke personen kunnen op basis van deze regeling willekeurig afschrijven op bedrijfsmiddelen. De regeling geldt onder meer niet voor investeringen in bedrijfsmiddelen die ter beschikking worden gesteld aan derden, investeringen in gronden, in personenauto's en in effecten en is bovendien alleen van toepassing voor starters die feitelijk een onderneming drijven.

14 Willekeurige afschrijving laboratoria

Deze regeling biedt de mogelijkheid gedeeltelijk (maximaal 50%) willekeurig af te schrijven op laboratoriumgebouwen voor zover daarin speur- en ontwikkelingswerk plaatsvindt. In verband met het overleg met de Europese Commissie hierover is deze regeling feitelijk nog niet in werking getreden. De Europese Commissie heeft inmiddels toestemming verleend om deze regeling in te voeren. Naar verwachting zal de regeling per 1 januari 2000 ook feitelijk in werking treden.

15 Willekeurige afschrijving Arbo-bedrijfsmiddelen

Op grond van deze regeling, die per 1 januari 1998 is ingevoerd, kan een ondernemer willekeurig afschrijven op aangewezen bedrijfsmiddelen die de arbeidsomstandigheden verbeteren.

16 Willekeurige afschrijving films

Op grond van deze regeling, die met terugwerkende kracht per 1 januari 1998 is ingevoerd, kan een ondernemer die investeert in de productie van bioscoopfilms willekeurig afschrijven op deze investering.

17 Willekeurige afschrijving zeeschepen

Deze regeling biedt de mogelijkheid om vervroegd af te schrijven op zeeschepen. Deze regeling kan uitsluitend worden toegepast indien niet wordt gekozen voor de forfaitaire winstbepaling (zie punt 18).

18 Keuzeregime winst uit zeescheepvaart (tonnagebelasting)

Op verzoek van de belastingplichtige wordt, in afwijking van het algemene systeem van winstbepaling, de winst uit zeescheepvaart op basis van deze regeling forfaitair bepaald aan de hand van de tonnage van de schepen waarmee die winst wordt behaald.

19 Extra zelfstandigenaftrek speur- en ontwikkelingswerk (S&O)

Op grond van deze regeling hebben ondernemers recht op een verhoging van de zelfstandigenaftrek met f 10 621 (f 10 402) indien een bepaald deel van de tijd die in beslag wordt genomen door het voor eigen rekening feitelijk drijven van een onderneming wordt besteed aan speur- en ontwikkelingswerk.

20 Vervroegde afschrijving milieu-investeringen (VAMIL)

Op basis van deze regeling mag willekeurig worden afgeschreven op aangewezen milieu-investeringen. Deze regeling leidt in beginsel, evenals de andere regelingen voor vervroegde afschrijving, voor de belastingplichtige tot een liquiditeits- en rentevoordeel, maar niet tot een belastingvoordeel.

21 Energie-investeringsaftrek

Op grond van deze regeling wordt een extra aftrek op de fiscale winst verleend voor aangewezen investeringen in energiebesparende bedrijfsmiddelen. Het tegemoetkomingspercentage bedraagt maximaal 52% bij energie-investeringen tussen f 3 800 (f 3 700) en f 64 000 (f 63 000) in een kalenderjaar en neemt af tot 40% naarmate de omvang van de betreffende investeringen toeneemt. Per belastingplichtige wordt maximaal f 205 miljoen aan investeringen in aanmerking genomen.

22 Bosbouwvrijstelling

Deze regeling houdt in dat voor- en nadelen uit bosbouwbedrijf niet tot de winst worden gerekend. Er kan worden geopteerd voor het buiten toepassing laten van deze vrijstelling. Dit laatste is aantrekkelijk in jaren waarin ter zake van deze activiteiten verliezen worden geleden. Indien gebruik wordt gemaakt van de optie geldt dit voor ten minste 10 jaar.

23 Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer

Deze regeling strekt ertoe de op grond van aan te wijzen regelingen en overeenkomsten, door de overheid verstrekte subsidies voor de kosten van aanleg en instandhouding van bos en natuur gedeeltelijk vrij te stellen van belastingheffing. De Tijdelijke regeling particulier natuurbeheer en zeven proefprojecten zijn aangewezen voor deze vrijstelling. De omvang van het vrij te stellen deel is op forfaitaire wijze vastgesteld op 90% en houdt verband met de mate waarin de subsidie geen betrekking heeft op arbeid.

Verlaging lastendruk op arbeid

24 Afdrachtvermindering lage lonen

Werkgevers genieten de afdrachtvermindering lage lonen voor werknemers van wie het loon in het desbetreffende loontijdvak niet meer bedraagt dan het toetsloon voor dat tijdvak. Het toetsloon voor de afdrachtvermindering lage lonen bedraagt voor werknemers die de leeftijd bereikt hebben van 23 jaar per kalenderjaar f 34 673 (f 33 396). De afdrachtvermindering lage lonen bedraagt daarbij maximaal f 3 980 (f 3 660) per kalenderjaar.

25 Doorstroomafdrachtvermindering lage lonen

De doorstroomafdrachtvermindering lage lonen geldt voor werknemers van 23 jaar en ouder waarvoor de werkgever door het overschrijden van de inkomensgrens geen recht meer heeft op de afdrachtvermindering lage lonen. Het recht op de doorstroomafdrachtvermindering bestaat alleen indien het recht op de afdrachtvermindering lage lonen niet langer dan 24 maanden voor het desbetreffende loontijdvak is geëindigd. Voorts mag het loon in het desbetreffende loontijdvak niet hoger zijn dan het toetsloon voor dat tijdvak. Het toetsloon bedraagt f 38 976 (f 37 526) per kalenderjaar. De doorstroomafdrachtvermindering bedraagt f 1 990 (f 1 830) per kalenderjaar.

26 Afdrachtvermindering langdurig werklozen

De afdrachtvermindering langdurig werklozen komt toe aan werkgevers die werknemers in dienst nemen die beschikken over een Verklaring langdurig werkloze en van wie het loon in het desbetreffende loontijdvak niet meer bedraagt dan het toetsloon voor dat tijdvak. Het toetsloon voor de afdrachtvermindering langdurig werklozen bedraagt f 38 976 (f 37 526) per kalenderjaar. De afdrachtvermindering bedraagt f 4 750 (f 4 610) per kalenderjaar.

27 Afdrachtvermindering onderwijs

Ook de afdrachtvermindering onderwijs bedraagt f 4 750 (f 4 610). Deze geldt voor leerlingen die de beroepspraktijkvorming van de beroepsbegeleidende leerweg volgen (vroeger: het leerlingwezen), bepaalde studenten in het hoger beroepsonderwijs met wie een leer-werkovereenkomst is gesloten en bepaalde categorieën assistenten en onderzoekers in opleiding. Verder geldt in het algemeen de voorwaarde dat het loon van deze werknemer niet meer bedraagt dan het toetsloon voor dat tijdvak. Het toetsloon is ook hier op f 38 976 (f 37 526) per kalenderjaar gesteld. De laatstgenoemde voorwaarde geldt onder andere niet voor werknemers die op het inhoudingstijdstip de 25-jarige leeftijd reeds hebben bereikt.

28 Afdrachtvermindering kinderopvang

Indien een werkgever kosten maakt voor kinderopvang voor kinderen jonger dan 13 jaar, van zijn werknemers, heeft hij recht op een vermindering van afdracht loonbelasting ter grootte van 30% (20%) van die kosten.

29 Afdrachtvermindering zeevaart

Deze vermindering beloopt met betrekking tot zeevarenden die aan de loonbelasting zijn onderworpen 40% (40%) van het in het loontijdvak verdiende loon, en 10% (10%) voor zeevarenden die niet zijn onderworpen aan de loonbelasting maar wel premieplichtig zijn voor de volksverzekeringen.

30 Afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk (S&O)

De vermindering speur- en ontwikkelingswerk is van toepassing op werknemers die direct betrokken zijn bij speur- en ontwikkelingswerk. De afdrachtvermindering bedraagt 40% van het S&O-loon van die werknemers. Voorzover het S&O-loon per kalenderjaar meer bedraagt dan f 150 000, bedraagt de vermindering 13% (17,5%) van het loon. Per inhoudingsplichtige bedraagt de vermindering maximaal f 15 000 000 per kalenderjaar.

31 Afdrachtvermindering scholingskosten non-profitsector

Deze afdrachtvermindering bestaat sinds 1 januari 1999. Deze faciliteit geldt voor werkgevers die niet zijn onderworpen aan de inkomstenbelasting of de vennootschapsbelasting en die kosten van scholing hebben gemaakt ten behoeve van bij hem werkzame personen.

De afdrachtvermindering scholing non-profit bedraagt in beginsel 7% van de scholingskosten. Als de totale scholingskosten lager zijn dan f 256 000 geldt voor de eerste f 62 000 een afdrachtvermindering van 14% in plaats van 7%. De afdrachtvermindering wordt verhoogd met 14% van de scholingskosten die betrekking hebben op personen van 40 jaar en ouder. De afdrachtvermindering bedraagt per werkgever maximaal f 1 750 000 per kalenderjaar.

32 Scholingsaftrek

Deze regeling geeft ondernemingen recht op een extra aftrek op de fiscale winst ter hoogte van 40% (40%) van de eerste f 62 000 (f 60 000) aan gemaakte kosten en lasten van scholing, mits de kosten en lasten in totaal niet meer bedragen dan f 256 000 (f 250 000). Voor de overige kosten en lasten van scholing geldt een verlaagd tegemoetkomingspercentage van 20% (20%). Het tegemoetkomingspercentage wordt verhoogd met 40% (40%) indien de kosten van scholing betrekking hebben op in de onderneming werkzame personen van 40 jaar en ouder. De scholingsaftrek bedraagt maximaal f 5 000 000 (f 5 000 000).

33 Spaarloonregeling c.a.

Uitkeringen op grond van een spaarloonregeling of een winstdelingsregeling zijn voor de werknemer onbelast. Spaarloon moet gedurende ten minste 4 jaar geblokkeerd zijn. De vrijstelling geldt voor de spaarloonregeling en winstdelingsregeling tezamen en bedraagt maximaal f 1 706 (f 1 670) per jaar. De werkgever is hierover 10% belasting verschuldigd. Premies op besparingen van de werknemer, verstrekt door de werkgever in het kader van een premiespaarregeling, blijven onbelast tot een bedrag van f 1 138 (f 1 114) per jaar indien de besparingen ten minste 4 jaar geblokkeerd zijn.

34 Carpoolregeling

De meerijders houden hun recht op toepassing van het reiskostenforfait of de in dit verband van toepassing zijnde onbelaste vergoeding van de werkgever. Daarboven kan de werkgever een bepaald bedrag per inzittende onbelast uitkeren, afhankelijk van de reisafstand tot een maximum van f 1 024 (f 1 000). De regeling geldt voor werknemers die in het kalenderjaar ten minste 120 dagen voor woon-werkverkeer hebben gereisd met een personenauto en daarmee minimaal 15 kilometer een of meer werknemers vervoeren. Men kan onder bepaalde voorwaarden ook kiezen voor de tot en met 1997 geldende meerijregeling.

35 Feestdagenregeling

Deze regeling biedt de mogelijkheid om ter gelegenheid van algemeen erkende feestdagen, het Sint-Nicolaasfeest, een jubileum van de werkgever en/of de verjaardag en andere persoonlijke feestdagen van de werknemer onbelast geschenken toe te kennen voorzover de waarde van deze geschenken niet meer bedraagt dan f 300 (f 300) per jaar.

36 Zeedagenaftrek

De zeedagenaftrek is een naast het normale arbeidskostenforfait bestaande forfaitaire kostenaftrek voor zeelieden die in verband met werkzaamheden doorgaans ten minste 180 dagen per jaar aan boord van een zeeschip of in een buitenlandse haven hebben doorgebracht. Deze aftrek bedraagt f 9 per zeedag.

37 Vakantiebonnen

De waarde van regelmatig bij de betaling van het loon verstrekte vakantiebonnen en vakantietoeslagbonnen werd tot 1997 gesteld op 75% van de waarde van die bonnen zelf. Dit is nu in beginsel niet meer mogelijk. Op grond van overgangsrecht blijven uit deze regeling voorlopig nog belastingdervingen voortvloeien.

Verlaging lastendruk op inkomsten uit vermogen

38 Groen beleggen

Op grond van deze regeling wordt het rendement dat wordt behaald op zogenoemde groene beleggingen, indien als zodanig erkend, vrijgesteld van belastingheffing.

39 Vrijstelling voordelen uit bosbezit

Deze regeling stelt de voordelen vrij die een particuliere belegger behaalt uit in Nederland gelegen bosbezit.

40 Vrijstelling van rente begrepen in kapitaalsuitkeringen uit levensverzekering bij leven

Rente begrepen in een kapitaalsuitkering uit levensverzekering bij in leven zijn, is vrijgesteld indien de kapitaalsuitkering niet meer bedraagt dan f 207 000 (f 203 000) en gedurende ten minste 20 jaar jaarlijks premie is betaald. Is gedurende ten minste 15 jaar premie betaald dan zijn kapitaalsuitkeringen tot f 61 000 (f 60 000) vrijgesteld.

41 Rentevrijstelling bij kapitaalsuitkeringen uit levensverzekering bij overlijden («begrafenisuitkering»)

Rente begrepen in overlijdensuitkeringen uit levensverzekeringen ten gevolge van overlijden is vrijgesteld indien het overlijden plaatsvindt voor het bereiken van de leeftijd van 72 jaar en indien het overlijden plaatsvindt na het bereiken van de leeftijd van 72 jaar en ten minste 15 jaar premie is voldaan. Indien het overlijden plaatsvindt na het bereiken van de leeftijd van 72 jaar is de rente eveneens vrijgesteld indien uitsluitend een kapitaal bij overlijden is verzekerd en deze kapitaalsuitkering tezamen met andere kapitaalsuitkeringen uit levensverzekering ten gevolge van de overlijden niet meer dan f 12 200 (f 11 900) beloopt.

42 Gedeeltelijke vrijstelling inkomsten uit kamerverhuur

Inkomsten uit kamerverhuur zijn vrijgesteld indien de opbrengst niet meer dan f 7 000 (f 6 800) per jaar bedraagt en zowel huurder als verhuurder in het bevolkingsregister is ingeschreven op het woonadres.

43 Aftrek kosten monumentenwoning

Alle kosten, lasten en afschrijvingen van monumentwoningen kunnen, in tegenstelling tot bij overige eigen woningen, in aftrek worden gebracht voor zover ze zowel f 300 (f 300) als 1,75% van de waarde van de monumentenwoning doch ten hoogste f 24 000 (f 24 000) overtreffen.

44 Saldovrijstelling ontvangen rente

Het saldo van ontvangen en betaalde rente is tot ten hoogste f 1 000 (f 1 000) vrijgesteld van heffing. Voor twee partners bedraagt deze vrijstelling gezamenlijk f 2 000 (f 2 000). Voor de aan een ouder toegerekende rente van minderjarige kinderen geldt daarnaast een vrijstelling van ten hoogste f 500 (f 500) per kind. Verder is rente ontvangen op spaartegoeden in het kader van een premiespaarregeling of een spaarloonregeling vrijgesteld tot f 1 000 (f 1 000) en voor partners tot f 2 000 (f 2 000).

45 Dividendvrijstelling

Ontvangen dividend is tot een bedrag van ten hoogste f 1 000 (f 1 000) vrijgesteld van heffing. Voor twee partners bedraagt deze vrijstelling f 2 000 (f 2 000). Daarnaast is dividend ontvangen op aandelen of winstbewijzen in het kader van een premiespaarregeling of een spaarloonregeling vrijgesteld tot f 1 000 (f 1 000) en voor partners tot f 2 000 (f 2 000).

46 Tante Agaathregeling

Op grond van deze regeling geldt tot een bedrag van f 5 000 (f 5 000) per persoon een extra belastingvrijstelling van de rente ter zake van leningen die (direct of indirect) zijn verstrekt aan startende ondernemers dan wel een extra dividendvrijstelling. Bovendien kan het eventuele verlies dat op deze leningen wordt geleden tot een bedrag van f 50 000 (f 50 000) per persoon in aftrek worden gebracht op het inkomen.

47 Vrijstelling premies Jeugdspaarwet

Premies ontvangen op grond van de inmiddels vervallen Jeugdspaarwet zijn vrijgesteld van heffing. Op grond van overgangsrecht blijven uit deze regeling nog enige jaren belastingdervingen voortvloeien.

Overige regelingen

48 Vrijstelling bepaalde uitkeringen

Van heffing zijn vrijgesteld bepaalde uitkeringen waaronder bijzonderebijstandsuitkeringen en individuele huursubsidie.

49 Kostenforfait niet-actieven

Voor inkomsten uit vroegere arbeid geldt een forfaitaire arbeidskostenaftrek van f 1 055 (dit is per 1 april 1998 met terugwerkende kracht tot 1 januari 1998 verhoogd van f 618 tot f 1 033 op jaarbasis).

50 Aftrek pensioenen voormalig huispersoneel

Betaalde termijnen van pensioenen die niet reeds als kosten van een onderneming aftrekbaar zijn, zijn aftrekbaar als persoonlijke verplichting. Dit komt thans alleen nog voor met betrekking tot voormalig huispersoneel.

51 Aftrek afkoopsommen echtscheidingsuitkering

Betaalde afkoopsommen ter zake van de verplichting tot voorziening in het levensonderhoud van de gewezen echtgenoot worden als persoonlijke verplichtingen voor aftrek in aanmerking genomen.

52 Aftrek voor studiekosten

Uitgaven ter zake van de opleiding of studie voor een beroep zijn aftrekbaar als buitengewone lasten voorzover zij meer bedragen dan een bedrag van f 800 of, indien dit minder is, 2% van het onzuiver inkomen.

53 Giftenaftrek

Met schriftelijke bescheiden gestaafde giften aan binnen het Rijk gevestigde kerkelijke, charitatieve, culturele, wetenschappelijke en het algemeen nut beogende instellingen zijn aftrekbaar. De aftrek bedraagt maximaal 10% (10%) van het onzuiver inkomen (inkomstenbelasting) of 6% (6%) van de winst (vennootschapsbelasting). Voor giften in de vorm van lijfrenten geldt geen maximum (inkomstenbelasting). Hierbij is echter vereist dat de gift geschiedt op basis van een bij notariële akte vastgelegde verplichting om gedurende ten minste 5 jaren schenkingen te doen.

54 Het 45%-tarief

Voor een aantal limitatief opgesomde inkomensbestanddelen geldt een vast bijzonder tarief van 45%.

55 Het 20%-tarief

Voor een aantal limitatief opgesomde inkomensbestanddelen geldt een vast bijzonder tarief van 20%.

56 Het 10%-tarief bij herkapitalisatie

Inkomsten in de vorm van bonusaandelen, uitgereikt in het kader van een herkapitalisatie worden belast tegen een tarief van 10% indien aan bepaalde voorwaarden is voldaan.

57 Invorderingsvrijstelling

De regeling komt er in grote lijnen op neer dat in de aanslagsfeer in een inkomensgebied tot circa 132% maal de belastingvrije som minus de bovenbasisaftrek vrijstelling van belastingbetaling wordt verleend, en in het traject van 132% tot 196% maal de belastingvrije som minus de bovenbasisaftrek een tot nihil aflopende gedeeltelijke vrijstelling, een en ander voor zover de belasting niet reeds als loonbelasting of dividendbelasting is ingehouden.

5 HORIZONTALE TOELICHTING 1999–2004

Per begroting (of begrotingsfonds dan wel aanvullende post) wordt in deze bijlage een toelichting gegeven op het verloop van de uitgaven en niet-belastingontvangsten vanaf 1999 tot en met 2004 volgens de huidige inzichten. Ook het verloop van de meerjarencijfers van de sectoren sociale zekerheid en zorg wordt op hoofdlijnen toegelicht.

De ontwikkeling in de uitgaven en niet-belastingontvangsten wordt in principe toegelicht per hoofdbeleidsterrein. Indien de cijfers geen stijging of daling van betekenis (in verhouding tot het begrotingstotaal) laten zien, wordt over het algemeen geen toelichting gegeven. Als zich op het hoofdbeleidsterrein in totaal niet, maar op artikelniveau wél substantiële stijgingen of dalingen voordoen, worden deze aangegeven en toegelicht. Voor een meer gedetailleerde toelichting op artikelniveau wordt verwezen naar de desbetreffende begrotingen, respectievelijk de Sociale Nota en de Zorgnota.

De uitgaven voor internationale samenwerking worden separaat als totaal gepresenteerd. De totalen per begroting zijn derhalve exclusief de bedragen die onder de homogene groep Internationale Samenwerking (hgIS) vallen. In het kader van de eurogewenning worden de meerjarige totaalstanden zowel in gulden als euro weergegeven; de totalen van de beleidsterreinen zijn vermeld in guldens.

I HUIS DER KONINGIN: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal141414141414
Totaal (EUR)677777
Algemeen141414141414

II HOGE COLLEGES VAN STAAT EN KABINET DER KONINGIN: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal335319314311315309
Totaal (EUR)152145143141143140
Staten-Generaal187180179177177177
Raad van State656463636363
Algemene Rekenkamer474647464646
Nationale ombudsman131512111111
Algemeen/overige colleges231413141811

De hogere uitgaven bij de Staten-Generaal in 1999 (ten opzichte van latere jaren) worden verklaard door uitgaven bij de Tweede Kamer voor millennium en de kosten samenhangend met de parlementaire enquête vliegramp Bijlmermeer. De uitgaven zijn in dit jaar ook hoger door een informatiseringsproject bij beide Kamers van de Staten-Generaal.

Ook bij de Nationale ombudsman beïnvloedt een automatiseringsproject de uitgaven (in 2000). Daarnaast leidt de verhuizing van de Ombudsman in het najaar van 2000 tot extra uitgaven.

Het ongelijkmatige verloop in de uitgavenramingen bij het beleidsterrein Algemeen en overige colleges wordt verklaard door de afkoop van opgebouwde pensioenrechten van met name (ex-)Tweedekamerleden die na verkiezingen een nieuwe baan vinden. Tevens is de taakstelling uit het Regeerakkoord voor de Tweede Kamer verwerkt op dit beleidsterrein. Bij Najaarsnota wordt bezien in hoeverre invulling kan plaatsvinden.

IIHOGE COLLEGES VAN STAAT EN KABINET DER KONINGIN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal877777
Totaal (EUR)433333

III ALGEMENE ZAKEN: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal656256565656
Totaal (EUR)302826252525
Algemeen656256565656

De hogere uitgaven in 1999 vloeien voort uit voorlichtingsactiviteiten voor andere departementen. De bijdragen die andere departementen leveren in de kosten voor deze activiteiten verklaren ook de hogere ontvangsten bij Algemene Zaken in 1999. Door het aflopen van het GIS-project, dat de integratie van de gemeenschappelijke infrastructuur en het geschikt maken van deze infrastructuur voor nieuwe mediatechnieken beoogt, dalen de uitgaven van 2000 op 2001.

IIIALGEMENE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal1066666
Totaal (EUR)433333
Algemeen1066666

IV KONINKRIJKSRELATIES: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal0282265267267267
Totaal (EUR)0128120121121121
Samenwerking met de Nederlandse Antillen en Aruba0282265267267267

Met ingang van 1 januari 2000 vallen de uitgaven én ontvangsten samenwerking met de Nederlandse Antillen en Aruba niet meer onder de homogene groep Internationale Samenwerking (hgIS). Ten opzichte van latere jaren zijn de uitgaven in 2000 hoger als gevolg van de incidentele bijdrage van Nederland aan de maatregelen ter verbetering van de situatie in de Koraalspecht-gevangenis op Curaçao.

IVKONINKRIJKSRELATIES: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal02527282526
Totaal (EUR)01112131112
Samenwerking met de Nederlandse Antillen en Aruba02527282526

V BUITENLANDSE ZAKEN: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal3 8615 0485 5096 9967 1288 606
Totaal (EUR)1 7522 2912 5003 1753 2353 905
Europese Unie3 8615 0485 5096 9967 1288 606

De stijging van de uitgaven aan de Europese Unie (= BNP-afdrachten) is het gevolg van een stijging van het EU-uitgavenniveau, alsmede van een verdergaande verschuiving van BTW-afdrachten naar BNP-afdrachten, waartoe tijdens de top van Berlijn is besloten. De overige uitgaven op de begroting van Buitenlandse Zaken vallen onder hgIS.

VBUITENLANDSE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal13400000
Totaal (EUR)6100000
Overige ontvangsten IS13400000

De NIO (Nederlandse Investeringsbank voor Ontwikkelingslanden) heeft het per 31 december 1998 op de rekening-courantfaciliteit bij het Ministerie van Financien bestaande negatieve saldo in 1999 aangezuiverd.

VI JUSTITIE: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal8 9389 3629 4439 3709 1299 132
Totaal (EUR)4 0564 2484 2854 2524 1424 144
Algemeen418393397369367365
Internationale aangelegenheden en vreemdelingenzaken2 4452 5562 5082 4272 1882 188
Preventie, jeugd en sancties3 2363 4263 5113 5123 5103 511
Wetgeving en rechtspleging2 8392 3512 3802 4092 4072 409
Rechtshandhaving0636647654657659

De incidentele hogere uitgaven in 1999 op het beleidsterrein Algemeen worden verklaard door de kosten voor de millenniumproblematiek. Tevens worden in 2001 eenmalig kosten gemaakt voor de inrichting van de nieuwbouw van het Nederlands Forensisch Instituut. De voornaamste oorzaak voor de daling van de uitgaven vanaf 2002 is de afloop van de middelen voor de invoering van de euro.

De uitgaven op het beleidsterrein Internationale aangelegenheden en vreemdelingenzaken hebben betrekking op de uitgaven voor de opvang van asielzoekers en voor de Immigratie- en Naturalisatiedienst. De stijging in 2000 ten opzichte van 1999 hangt samen met de veronderstelde toename van het gemiddeld aantal asielzoekers in de opvang als gevolg van de inschatting dat de uitstroom van asielzoekers in 1999 lager zal zijn dan de instroom in de opvang. De daling vanaf 2001 is het gevolg van de aanname dat de uitstroom zal toenemen door het wegwerken van de achterstand in de te behandelen asielverzoeken en door de verwachte stijging van het aantal verwijderingen.

De uitgaven voor Preventie, jeugd en sancties nemen meerjarig toe met name door de oploop in de bij Regeerakkoord ter beschikking gestelde middelen voor het veiligheidsbeleid. Deze gelden worden besteed aan het programma Jeugd en Geweld en aan een uitbreiding van de sanctiecapaciteit.

Het uitgavenverloop op het beleidsterrein Wetgeving en rechtspleging wordt verklaard door twee ontwikkelingen. In de eerste plaats wordt met ingang van 2000 een deel van de uitgaven en ontvangsten op dit beleidsterrein verantwoord op het nieuw gevormde beleidsterrein Rechtshandhaving. In de tweede plaats worden de uitgaven meerjarig positief beïnvloed door de uitvoeringskosten van acht nieuwe regioplannen voor het verkeerstoezicht, door de verhoging van de uurvergoeding van de sociale advocatuur en door de oploop van de gelden die in het Regeerakkoord beschikbaar zijn gesteld voor het veiligheidsbeleid. Ook zijn extra middelen vrijgemaakt voor vervangingsinvesteringen in vaar- en vliegtuigen alsook voor het opvangen van het exploitatietekort bij het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD).

Op het nieuwe beleidsterrein worden onder andere de bijdrage aan de KLPD, de bijdrage van het ministerie van Justitie in de uitgaven voor opleidingen bij de politie (LSOP) en de personele en materiële uitgaven van een aantal diensten verantwoord.

VIJUSTITIE: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal1 3272 1411 6811 6661 6671 698
Totaal (EUR)602971763756757771
Algemeen141419101010
Internationale aangelegenheden en vreemdelingenzaken245426355345335335
Preventie, jeugd en sancties2829328292929
Wetgeving en rechtspleging1 0401 1721 1981 2011 2121 243
Rechtshandhaving023581818181

Op het beleidsterrein Algemeen doet zich in 2002 een daling voor ten opzichte van 2001 als gevolg van het wegvallen van een bijdrage van het ministerie van VROM in het kader van de huisvesting in 1999, 2000 en 2001.

De regering heeft besloten tot een additionele bijdrage voor de opvang van asielzoekers uit de hgIS-middelen gekoppeld aan de instroomverwachting. Dit verklaart bij Internationale aangelegenheden en vreemdelingenzaken de oploop van 1999 naar 2000 en de afloop in de jaren daarna. Daarnaast worden de ontvangsten in 2000 eenmalig verhoogd door de conversie vermogens agentschappen.

Deze conversie resulteert ook in eenmalig hogere ontvangsten in 2000 op twee andere beleidsterreinen van de Justitiebegroting, te weten Preventie, jeugd en sancties en Rechtshandhaving. Ten behoeve van de vergroting van de verkeersveiligheid wordt het verkeerstoezicht geïntensiveerd, wat resulteert in extra ontvangsten boeten en transacties vanaf 2000 op het beleidsterrein Preventie, jeugd en sancties.

De ontvangsten op het nieuwe beleidsterrein Rechtshandhaving betreft onder meer de ontvangsten uit de beveiligingsheffing burgerluchthavens.

VII BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal7 8777 5297 5757 7457 8067 959
Totaal (EUR)3 5753 4163 4373 5143 5423 612
Algemeen192187186183184182
Openbaar bestuur314330345343349348
Minderhedenbeleid259263252243243245
Openbare orde en veiligheid6 5756 2336 3256 5366 5976 754
Binnenlandse veiligheidsdienst959899100100100
Management en personeelsbeleid362366318290284281
Informatievoorziening en automatiseringsbeleid552825252525
Algemene bestuursdienst567666
Constitutionele zaken en koninkrijksrelaties201818181717

Naar aanleiding van de geleden waterschade als gevolg van de extreem zware regenval in september en oktober 1998 heeft de regering besloten om in 1999 de gedupeerden voor een deel tegemoet te komen. Deze uitgaven zijn verantwoord op het beleidsterrein Openbare orde en veiligheid. De uitgavenstijging van 2001 op 2002 wordt met name verklaard door de oploop van de bij Regeerakkoord beschikbare middelen voor sterkte-uitbreiding van de politie. Het uitgavenverloop wordt verder positief beïnvloed door de verhoging van de normvergoeding van de regionale politiekorpsen en extra middelen voor de versterking van de rampenbestrijding.

De kosten verbonden aan de invoering Ziektewet en Werkloosheidswet voor overheidspersoneel op het beleidsterrein Management en personeelsbeleid slaan met name neer in 1999 en 2000. Daarnaast dalen na 2000 de uitgaven door het natuurlijk verloop bij de gerechtigden van de pensioenregelingen van de stichting Administratie Indonesische Pensioenen.

In 1999 worden op het beleidsterrein Informatievoorziening en automatiseringsbeleid eenmalig extra uitgaven gedaan voor de oplossing van het millenniumprobleem.

VIIBINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal774683525553540554
Totaal (EUR)351310238251245251
Algemeen2651017171717
Openbaar bestuur136201102130103102
Minderhedenbeleid444444
Openbare orde en veiligheid347374371384397412
Binnenlandse veiligheidsdienst000000
Management en personeelsbeleid199129171717
Informatievoorziening en automatiseringsbeleid342222
Constitutionele zaken en koninkrijksrelaties100000

De incidenteel hogere ontvangsten in 1999 op het beleidsterrein Algemeen hangen samen met de gedeeltelijke vervreemding van de aandelen Roccade Informatica Groep NV.

De eenmalig hogere ontvangstenraming op het beleidsterrein Openbaar bestuur in 2000 ten opzichte van 1999 wordt veroorzaakt doordat de gemeenten het teveel ontvangen voorschot ten behoeve van de Extra Werkgelegenheid Langdurig Werklozen-banen (EWLW) terugstorten. Door de invoering van de nieuwe paspoortwet in 1992 laat 2002 een stijging zien omdat verwacht wordt dat in dat jaar veel nieuwe paspoorten zullen worden uitgegeven.

Op het beleidsterrein Openbare orde en veiligheid leidt de rijksbrede conversie vermogens agentschappen in 2000 tot een eenmalige toename van de ontvangstenraming. Onder meer als gevolg van de Regeerakkoordprioriteit van sterkte-uitbreiding van de politie neemt het aantal agenten toe. Dit resulteert vanaf 2001 in toenemende ontvangsten door een groei in de premieontvangsten van de dienst Geneeskundige Verzorging Politie.

VIII ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal42 53343 14243 66744 18444 92745 539
Totaal (EUR)19 30119 57719 81520 05020 38720 665
Ministerie algemeen953873803791791787
Primair onderwijs11 28311 35611 68112 01212 34112 412
Voortgezet onderwijs8 1678 6828 8109 0159 1819 367
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie4 6444 6624 6364 6374 6614 720
Hoger beroepsonderwijs2 8542 7282 7512 7002 7252 739
Wetenschappelijk onderwijs5 6465 6135 5875 6005 6285 562
Onderzoek en wetenschapsbeleid1 4121 3541 3951 4261 4131 401
Huisvesting500000
Studiefinancieringsbeleid4 6554 6444 6184 6084 7874 946
Overige programma-uitgaven219513601549540750
Cultuur2 6962 7172 7842 8472 8602 856

De daling van de uitgaven op het beleidsterrein Ministerie algemeen wordt verklaard door de taakstellingen uit het Regeerakkoord: verhoging van arbeidsproductiviteit, een doelmatiger inkoop en beperkingen van het personele volume en externe advisering.

De stijging van de uitgaven op het beleidsterrein Primair onderwijs wordt onder andere verklaard door de Regeerakkoordmiddelen voor klassenverkleining en ICT in het onderwijs en door de stijging van het aantal leerlingen.

Een stijging van de leerlingenaantallen is ook de belangrijkste verklaring voor de meerjarige toename van de uitgaven op het beleidsterrein Voortgezet onderwijs. De forse stijging in 2000 ten opzichte van 1999 is verder vooral het gevolg van de budgettaire overheveling van de uitgaven voor leerlingen in het speciaal voortgezet onderwijs, dat deel uitmaakte van het beleidsterrein Primair onderwijs, naar het beleidsterrein Voortgezet onderwijs.

De daling van de uitgaven in 2000 ten opzichte van 1999 op het terrein Hoger beroepsonderwijs vloeit voort uit het aflopen van het project «Kwaliteit en studeerbaarheid».

Op het terrein van Onderzoek en wetenschapsbeleid kan de daling in 2000 ten opzichte van 1999 worden verklaard uit een verandering in het patroon van kasuitgaven bij TNO en NWO. In 2003 is er ten opzichte van 2002 sprake van een daling van de uitgaven doordat de onderzoeksprojecten, waarvoor uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES) in 2000 extra geld beschikbaar is gesteld, eind 2002 aflopen.

Bij het Studiefinancieringsbeleid wordt de hogere uitgavenraming vanaf 2003 onder andere veroorzaakt door hogere uitgaven voor de aanvullende beurs. Deze stijging hangt samen met een verwachte toename van het aantal studenten dat een beroep zal doen op een aanvullende beurs. Het hogere niveau wordt verder verklaard door de oploop van de uitgaven voor de reisvoorziening voor studenten na afloop van de tijdelijke dekkingsmaatregel uit het Regeerakkoord (het onder de prestatiebeurs brengen van de OV-kaart).

Op het beleidsterrein Overige programma-uitgaven worden met name uitgaven begroot die nog niet aan een bepaald beleidsterrein kunnen worden toebedeeld dan wel beleid dat betrekking heeft op meerdere schoolsoorten. De sterke stijging van de uitgaven in 2000 ten opzichte van 1999 is het saldo van diverse veranderingen. De belangrijkste veranderingen zijn de oploop in de middelen voor onderwijs aan leerplichtige asielzoekerskinderen en in de raming voor de gemiddelde personeelslasten. Het verloop van de uitgaven na 2000 wordt onder andere verklaard door de uitgaven voor afspraken uit de CAO-onderwijs, zoals het budget voor competentiebeloning, dat tijdelijk op dit beleidsterrein is geraamd alsook door de, nog niet aan de beleidsterreinen toebedeelde, gelden voor ICT in het onderwijs.

Op het beleidsterrein Cultuur is meerjarig sprake van hogere uitgaven die enerzijds voortvloeien uit de bij Regeerakkoord ter beschikking gestelde middelen voor Cultuur en door hogere ramingen bij het onderdeel media.

VIIIONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN  
 199920002001200220032004
Totaal3 7022 2892 1932 1982 1232 134
Totaal (EUR)1 6801 039995997964968
Ministerie algemeen9232222
Primair onderwijs813434343434
Voortgezet onderwijs998888
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie725349493737
Hoger beroepsonderwijs1155555
Wetenschappelijk onderwijs222222
Onderzoek en wetenschapsbeleid194204209211181181
Huisvesting400000
Studiefinancieringsbeleid1 5441 5601 4961 4991 4661 477
Overige programma-ontvangsten000000
Ontvangsten cultuur1 776398388388388388

Uit de rijksbrede conversie van de vermogens van de agentschappen vloeit in 2000 een eenmalige ontvangst voort die wordt verantwoord op het beleidsterrein Algemeen.

Door vertragingen in 1998 bij de terugvordering van te veel betaalde materiële vergoedingen aan scholen in het Primair onderwijs komen deze ontvangsten in 1999 binnen.

Ook de verwachte ontvangsten in de Beroeps- en volwasseneneducatie in het kader van Europese Structuurfondsprojecten voor 1998 zijn vertraagd en vloeien in 1999 naar de sector.

Bij het beleidsterrein Onderzoek en wetenschapsbeleid wordt het niveau van de jaren 2000–2002 bepaald door ontvangsten uit het FES voor de tijdelijke projecten Biomade, Watergraafsmeer en het Delfts Kenniscluster.

De dalende tendens bij de ontvangsten uit hoofde van het Studiefinancieringsbeleid na 2000 wordt veroorzaakt door het saldo van enerzijds de hogere lesgeldontvangsten als gevolg van de jaarlijkse prijsindexering en anderzijds de lagere ontvangsten op oude studieleningen en kortlopende schulden.

De daling van de ontvangsten bij Cultuur in 2000 ten opzichte van 1999 is met name het gevolg van het vervallen van de ontvangsten van de omroepbijdragen door de afschaffing van deze bijdragen. Daarnaast zijn er eenmalige opbrengsten van de verkoop van het Nederlands Omroepbedrijf (NOB) in 1999.

IXA NATIONALE SCHULD (TRANSACTIEBASIS): UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal29 61629 14529 14430 56231 58132 031
Totaal (EUR)13 43913 22513 22513 86914 33114 535

De lagere rente-uitgaven voor de Nationale Schuld in 2000 ten opzichte van 1999 zijn voornamelijk het gevolg van een neerwaartse bijstelling van de rekenrente 2000. De stijging van de uitgaven Nationale Schuld vanaf 2001 is vooral het gevolg van de stijging van de rentelasten door de groei van de nominale staatsschuld en de rentedotaties aan het AOW-spaarfonds.

IXANATIONALE SCHULD (TRANSACTIEBASIS): NIET-BELASTINGONTVANGSTEN  
 199920002001200220032004
Totaal375412431437436436
Totaal (EUR)170187196198198198

De oploop van de ontvangsten vanaf 2000 wordt verklaard door toenemende rente-ontvangsten die samenhangen met de uitboeking van huisvestingsbudgetten onderhanden werk als uitvloeisel van de stelselherziening Rijksgebouwendienst (RGD).

IXB FINANCIËN: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal6 0796 7626 2846 2236 1196 119
Totaal (EUR)2 7593 0682 8522 8242 7772 777
Algemeen5551 000551544453456
Financiën binnenland1701771251077763
Financiën buitenland227347347347347347
Fiscale zaken en belastingen5 1275 2375 2615 2265 2425 254

De incidenteel hogere uitgaven in 2000 op het beleidsterrein Algemeen worden verklaard door de restitutie samenhangend met het opheffen van de omroepbijdrage. In de periode 1999 tot en met 2002 zijn middelen ter beschikking gekomen voor de invoering van de euro (met name voor aanpassing van de geautomatiseerde systemen bij de Belastingdienst en de nationale voorlichtingscampagne). Deze middelen lopen af in 2002, wat de daling vanaf dat jaar op dit beleidsterrein verklaart.

Op het beleidsterrein Financiën binnenland vinden in 1999 en 2000 betalingen plaats op grond van in 1991 overgenomen aandelen NedCar door de Staat van DSM. Onderdeel van deze overeenkomst was dat de betaling van de aandelen veel later plaatsvindt dan de overdracht omdat pas tot betaling wordt overgegaan vanaf het moment dat de Staat opbrengsten uit NedCar genereert. De daling vanaf 2002 is het gevolg van de voltooiing van de productie van euromunten.

Het lagere uitgavenniveau in 1999 op het terrein Financiën buitenland ten opzichte van latere jaren is het gevolg van een meevallende ontwikkeling bij de Exportkredietverzekering. Naar huidig inzicht blijven (geraamde) grote schades in 1999 uit.

IXBFINANCIËN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal15 3604 6835 5295 5865 4055 428
Totaal (EUR)6 9702 1252 5092 5352 4532 463
Algemeen8 7249411 0281 025857731
Financiën binnenland4 1611 4001 6711 7481 7031 827
Financiën buitenland814493433392392391
Fiscale zaken en belastingen1 6621 8492 3982 4212 4532 479

De incidenteel fors hogere ontvangsten in 1999 ten opzichte van 2000 op het beleidsterrein Algemeen zijn met name het gevolg van de ontvangst van 7 miljard die de verkoopwaarde weerspiegelt van de gebouwen die door de RGD aan de departementen worden verhuurd. Tegenover deze ontvangsten staat een schuld van gelijke omvang van de RGD aan het Ministerie van Financiën. Tevens wordt de ontvangstenraming beïnvloed door ontvangsten die voortvloeien uit de overdracht van roerende en onroerende zaken bij de verzelfstandiging van de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO). Als gevolg van het in 2003 wegvallen van de Regeerakkoordtaakstelling met betrekking tot hogere opbrengsten uit verkoop agrarische domeinen gedurende deze kabinetsperiode, nemen de verkoopopbrengsten na de kabinetsperiode af.

De fors hogere ontvangsten in 1999 op het beleidsterrein Financiën binnenland volgt uit de verkoop van de aandelen van de Nederlandse Investerings Bank (NIB). De ontvangsten worden tevens beïnvloed door de winstuitkering van De Nederlandsche Bank (DNB). In 1999 is de winstuitkering fors hoger dan in 2000 door de reeds ontvangen slotuitkering over 1998. Daarnaast zijn er in 1999 hogere ontvangsten in verband met de verkoop van aandelen NedCar door de Staat. Vanaf 2002 vindt een verdere stijging van de ontvangsten plaats in verband met de aflossing van leningen door de Postbank.

De hogere ontvangsten in 1999 op het beleidsterrein Financiën buitenland ten opzichte van latere jaren zijn hoofdzakelijk het gevolg van een goed betalingsgedrag van enkele debiteurenlanden in het kader van de Exportkredietverzekering.

Op het terrein Fiscale zaken en belastingen doen zich twee ontwikkelingen voor. Ten eerste zijn de ontvangsten heffings- en invorderingsrente in 1999 lager dan in latere jaren. Ten tweede wordt de forfaitaire vergoeding voor de inning van de EU-douanerechten op grond van de afspraken in Berlijn verhoogd van 10% naar 25%, wat leidt tot een oploop in de ontvangsten na 2000.

X DEFENSIE: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal14 45513 79413 74713 92313 80213 680
Totaal (EUR)6 5606 2596 2386 3186 2636 208
Algemeen743805827845807799
Pensioenen en uitkeringen1 8181 7471 7921 8661 8881 905
Koninklijke Marine3 0542 9402 8722 8622 9302 908
Koninklijke Landmacht4 7734 5974 4944 5744 4724 423
Koninklijke Luchtmacht2 6732 3132 5232 5712 7942 783
Koninklijke Marechaussee519503519523520518
Multi-service projecten en DICO875887720682393342
(Defensie Interservice Commando)      

De oplopende uitgaven op het beleidsterrein Pensioenen en uitkeringen met ingang van 2002 is het gevolg van een financieringsafspraak die gemaakt is met het ABP. Omdat het ministerie van Defensie bij het totstandkomen van de pensioenovereenkomst met het ABP tijdelijk onvoldoende middelen ter beschikking had om aan de volledige premieverplichting te voldoen, verstrekt het ministerie vanaf 2001 een lening aan het ABP. Het ABP kan op deze manier de benodigde vermogensopbouw realiseren.

De uitgaven bij het krijgsmachtdeel Koninklijke Marine vertonen in de jaren 1999 tot en met 2002 een daling. De lagere uitgaven hangen voornamelijk samen met de voortgang van het project ter vervanging van vier huidige fregatten door nieuwe schepen van de Zeven Provinciën-klasse en de daarmee samenhangende betalingsmomenten. De stijging van de uitgaven in 2003 wordt met name veroorzaakt door investeringen in elektronisch materieel en de aanschaf van munitie.

De verlaging van de uitgaven op het beleidsterrein van de Koninklijke Landmacht tot en met 2001 vloeit onder meer voort uit de beperking van de omvang van het SHORAD-project (Short Range Air Defence) en de neerwaartse bijstelling van het project Verbetering Leopard 2 ten gevolge van de opheffing van enkele mobilisabele tankbataljons.

De verlaging van het uitgavenniveau van de Koninklijke Luchtmacht in 2000 wordt voornamelijk veroorzaakt door lagere uitgaven voor het MLU-project (Mid-Life-Update) voor F-16 gevechtsvliegtuigen als gevolg van de opheffing van het 306 squadron. In 2002 stijgen de uitgaven weer, onder andere door de vervanging van verouderde Bölkow-105 en Aloutte-III helikopters door een beperkt aantal nieuwe helikopters.

Door het voorlopig parkeren van nog te realiseren efficiencybesparingen op een nieuw opgenomen artikel, kent de uitgavenreeks van de multi-service projecten en het DICO vanaf 2001 een dalend verloop. Het streven is om uiterlijk bij het verschijnen van de nieuwe Defensienota meer inzicht te geven in de wijze waarop het ministerie deze taakstellingen gaat invullen. De sterke daling van de uitgaven in 2003 wordt veroorzaakt door de afronding van het investeringsprogramma voor de Apache-helikopters voor de Luchtmobiele Brigade.

XDEFENSIE: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal520724440439439439
Totaal (EUR)236329200199199199
Algemeen4431838383838
Pensioenen en uitkeringen444444
Koninklijke Marine145120116115115115
Koninklijke Landmacht163122122122122122
Koninklijke Luchtmacht1079897979797
Koninklijke Marechaussee101010101010
Multi-service projecten en DICO455252535353
(Defensie Interservice Commando)      

Op het beleidsterrein Algemeen worden in 2000 eenmalig extra ontvangsten geboekt. Deze ontvangsten hangen samen met de rijksbrede operatie rond de vermogensconversie bij de agentschappen.

Bij de krijgsmachtdelen doen zich verschillende herfaseringen voor aan de ontvangstenkant. Zo is er in 1999 sprake van terugontvangsten inzake Foreign Military Sales-voorschotten – het betreft hier vooruitbetalingen op bestellingen van materiaal en munitie – als gevolg van eerdere vertragingen in de afwikkelingsprocedures daarvan.

Daarnaast vindt in 1999 de afrekening van het bouwcontract voor onderzeeboten van de Walrusklasse plaats (beleidsterrein Koninklijke Marine) en wordt er BTW teruggevorderd over 1998.

Ten slotte is de verkoop van het Militair Hospitaal in Utrecht in 1999 gerealiseerd en niet in 1998 zoals oorspronkelijk geraamd. Dit leidt tot hogere ontvangsten op het beleidsterrein Koninklijke Landmacht.

XI VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal8 8338 2727 5117 1897 0457 129
Totaal (EUR)4 0083 7543 4093 2623 1973 235
Algemeen322258244229224221
Rijkshuisvesting17315815211391100
Volkshuisvesting7 1046 6275 8855 6555 6025 684
Ruimtelijke ordening104101108999898
Milieubeheer1 1291 1291 1221 0941 0301 027

De hogere uitgaven in 1999 op het beleidsterrein Algemeen ten opzichte van latere jaren worden voor een groot deel verklaard door de kosten voor het millenniumprobleem. De afloop in latere jaren wordt verklaard door de doelmatigheidstaakstelling uit hoofde van het Regeerakkoord die op deze post is geparkeerd.

De daling van de uitgaven op het beleidsterrein Rijkshuisvesting vanaf 2002 houdt met name verband met het aflopen van een aantal investeringsprojecten bij het ministerie van Algemene Zaken, de Nationale ombudsman en de Raad van State.

Het dalende verloop van de uitgaven op het beleidsterrein Volkshuisvesting vanaf 1999 wordt met name veroorzaakt door het aflopen van een aantal afkoopregelingen van subsidies. Het betreft de afkoop van dynamische kostprijssubsidies (DKP), woonwagens en standplaatsen en niet-winstbeogende instellingen (NWI's). Daar staan oplopende uitgaven tegenover voor stedelijke vernieuwing (ISV) en Individuele Huursubsidie (IHS). Ook komt een deel van de voorziene middelen voor ISV in 2000 en 2001 in latere jaren tot besteding.

XIVOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal406255266168120120
Totaal (EUR)184116121765554
Algemeen773233353535
Rijkshuisvesting000000
Volkshuisvesting190141137987777
Ruimtelijke ordening000000
Milieubeheer13981953477

De hogere ontvangstenraming op het beleidsterrein Algemeen in 1999 wordt veroorzaakt door een vermogensterugstorting van het Kadaster.

De eenmalige meerontvangsten in 1999 op het beleidsterrein Volkshuisvesting houden verband met het terugvorderen van de nog uitstaande woonwagenleningen als gevolg van de afkoop van de subsidies voor woonwagens en standplaatsen. Verder wordt het meerjarige patroon verklaard door ontvangsten uit hoofde van de Huursubsidiewet samenhangend met de vermogenstoets.

Naast bijdragen uit het FES tot en met 2002 voor bodemsanering op VINEX-locaties, dalen op het beleidsterrein Milieubeheer de ontvangsten van garanties op het gebied van bodemsanering. Ten slotte worden tussen 1999 en 2002 uit het FES gelden aan de VROM-begroting toegevoegd voor het kenniscentrum NIDO, Kennisontwikkeling en kennistransfer bodem- en milieutechnologie. Het wegvallen van deze ontvangsten verklaart de daling van de ontvangsten na 2002.

XII VERKEER EN WATERSTAAT: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal11 81811 99212 20712 31112 38512 579
Totaal (EUR)5 3635 4425 5395 5865 6205 708
Algemeen7 4407 7258 1368 2168 2628 467
Rijkswaterstaat585550506504504508
Personenvervoer3 0512 9932 9052 9792 9863 004
Luchtvaartaangelegenheden307350324287310278
Goederenvervoer348280246236234234
Telecommunicatie en postzaken303532313131
Meteorologische aangelegenheden566058575757

De stijgende uitgaven op het beleidsterrein Algemeen, waar de bijdrage van de begroting van Verkeer en Waterstaat aan het Infrastructuurfonds wordt verantwoord, zijn het gevolg van de jaarlijkse groei van het budget voor investeringen in infrastructuur.

De uitgavendaling op het beleidsterrein van Rijkswaterstaat is het gevolg van een afname van indirecte uitvoeringsuitgaven (kosten die niet aan afzonderlijke producten zijn toe te rekenen).

Het verloop van de uitgaven voor het beleidsterrein Luchtvaartaangelegenheden wordt veroorzaakt door twee ontwikkelingen. In de eerste plaats dalen de uitgaven door het via de tarieven kostendekkend maken van de luchtverkeersbegeleiding. In de tweede plaats zijn de uitgaven in 2000 en 2001 hoger als gevolg van de fasering van de geluidsisolatiemaatregelen bij Schiphol.

Op het beleidsterrein Goederenvervoer zijn de uitgaven in 1999 hoger dan in latere jaren als gevolg van de beëindiging van de Europese sloopregeling voor de herstructurering van de binnenvaart.

XIIVERKEER EN WATERSTAAT: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal1 9001 4991 1261 0991 0621 047
Totaal (EUR)862680511499482475
Algemeen1731271814104
Rijkswaterstaat303030303030
Personenvervoer264156717676
Luchtvaartaangelegenheden75125122124125125
Goederenvervoer994648505050
Telecommunicatie en postzaken1 6531 197842806766661
Meteorologische aangelegenheden0280000

De ontvangsten Algemeen zijn in 2000 en 2001 hoger als gevolg van de uitdeling van de impuls uit het Regeerakkoord voor Bereikbaarheid en Kennis. De sterke toename van de ontvangsten in 2004 ten opzichte van 2003 wordt verklaard door de dividendraming over de Staatsaandelen in de NV Westerscheldetunnel die in 2003 gereed zal komen.

Bij het beleidsterrein Personenvervoer worden de oplopende ontvangsten veroorzaakt door toenemende dividenden NS en VSN.

De incidenteel lagere ontvangsten in 1999 op het beleidsterrein Luchtvaartaangelegenheden zijn veroorzaakt door een vertraging in de ontvangsten uit de aan de luchtvaartsector door te berekenen tarieven in verband met geluidsisolatie van woningen.

Op het beleidsterrein Goederenvervoer halveren de ontvangsten structureel vanaf 2000 doordat de EU-bijdrage voor de sloopregeling voor de binnenvaart afloopt.

De eenmalige ontvangsten in 2000 op het beleidsterrein Telecommunicatie en postzaken zijn het gevolg van de aflossing door KPN van een door de Staat verstrekte lening.

XIII ECONOMISCHE ZAKEN: VERPLICHTINGEN

 199920002001200220032004
Totaal5 9243 9773 9613 7893 7923 811
Totaal (EUR)2 6881 8051 7971 7191 7211 729
Algemeen783762728764750734
Industrieel en algemeen technologiebeleid1 3591 0241 0941 0441 0561 020
Industrie- en dienstenbeleid60015222222323
Ruimtelijk economisch beleid831317313310309309
Ondernemerschap en marktwerking1 0651 0631 063913909908
Buitenlandse economische betrekkingen en exportbevordering000000
Energiebeleid1 286659740737744817
Aansluiting verplichtingen-kas-2 161– 746– 732– 574– 607– 624
       
Totaal uitgaven (kasbasis)3 7633 2313 2293 2153 1853 187

Bovenstaande ramingen betreffen verplichtingenbedragen. De toelichtingen richten zich op de ontwikkelingen in de verplichtingenramingen omdat deze het door het ministerie van Economische Zaken te voeren beleid het beste weerspiegelen.

In 1999 is het verplichtingenbedrag op het beleidsterrein Industrieel en algemeen technologiebeleid eenmalig hoger dan in latere jaren. Dit wordt onder meer veroorzaakt door een incidentele ophoging van het ruimtevaartbudget voor Nederlandse deelname aan ruimtevaartprogramma's en het project Gigaport (technologische Internetprojecten). Daarnaast wordt een aantal verplichtingen in latere jaren naar 1999 verschoven in verband met de oprichting van Syntens (fusie tussen IMK Voorlichting en het ICCN).

De hogere verplichtingenbedragen in 1999 en 2000 ten opzichte van latere jaren op het beleidsterrein Industrie- en dienstenbeleid worden voornamelijk verklaard door de financiële afwikkeling van NedCar. Daarnaast is er sprake van een intensivering van de steun aan de scheepsbouw in 1999 en 2000, die in de jaren 2001 tot en met 2003 tot uitgaven zal leiden.

Het beleidsterrein Ruimtelijk economisch beleid kent een hoog verplichtingenbedrag in 1999 ten opzichte van volgende jaren. Dit wordt onder meer verklaard door de Regeerakkoordintensivering voor bedrijventerreinen binnen het cluster vitaliteit steden. Deze gelden worden binnen het Grotestedenbeleid ingezet voor stadseconomie. Om meerjarige toezeggingen in het kader van dit beleid te kunnen doen, is de verplichtingenruimte 2000–2004 in de tijd naar voren gehaald.

De hogere verplichtingenbedragen op het beleidsterrein Ondernemerschap en marktwerking voor de jaren 1999 tot en met 2001 ten opzichte van de jaren daarna, hangen samen met een verhoging van het garantieplafond voor verbetering van de financieringsvoorwaarden voor het Midden- en kleinbedrijf.

Het verplichtingenbedrag op het beleidsterrein Energiebeleid is in 1999 aanmerkelijk hoger dan in de volgende jaren. Dit wordt verklaard door verplichtingen die in 1999 zijn aangegaan ten behoeve van programma's die voortvloeien uit de Energiebesparingsnota. Daarnaast zijn er in dit jaar verplichtingen aangegaan in het kader van het CO2-reductieplan. In 2004 worden wederom verplichtingen aangegaan voor de exploitatie van de Hoge Flux Reactor te Petten.

XIIIECONOMISCHE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal3 9973 7203 5013 0113 0172 943
Totaal (EUR)1 8141 6881 58913661 3691 335
Algemeen848884878888
Industrieel en algemeen technologiebeleid243166162165106106
Industriebeleid3255045120281173
Ruimtelijk economisch beleid5255217282
Ondernemerschap en marktwerking190214221237247247
Wet investeringsrekening15104100
Energiebeleid3 1363 1682 9332 3832 2662 326
       

Bovenstaande ramingen betreffen kasramingen.

De hogere ontvangsten op het beleidsterrein Industrieel en algemeen technologiebeleid in 1999 worden hoofdzakelijk veroorzaakt door incidentele extra ontvangsten bij de technologische ontwikkelingskredieten en ontvangsten uit het FES.

De ontwikkeling bij de ontvangstenramingen op het beleidsterrein Industriebeleid is het gevolg van de overeenkomst die de Staat met NedCar en Volvo heeft gesloten over de financiële afwikkeling van NedCar.

De ontvangsten op het beleidsterrein Ruimtelijk economisch beleid worden enerzijds beïnvloed door het aflossen in de jaren 2000 tot en met 2003 van een in het verleden aan de NOM verstrekte lening. Anderzijds levert de verkoop van de gronden bij Beek in 2001 en 2003 een meeropbrengst op.

Als gevolg van een bijgestelde raming van de afdrachten van Holland Casino, is er een toename van de ontvangsten op het beleidsterrein Ondernemerschap en marktwerking.

De hogere ontvangsten in 1999 en 2000 vloeien onder andere voort uit het eindvonnis van de arbiters in de procedure tussen NAM en Brigitta over de zogenoemde Common Area (het overloopgebied van de Eems-Dollard). Tevens nemen de aardgasbaten in de periode tot en met 2001 toe als gevolg van een hogere dollarkoers en een hogere olieprijs.

XIV LANDBOUW, NATUURBEHEER EN VISSERIJ: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal4 2543 8593 7743 7943 6903 759
Totaal (EUR)1 9301 7511 7131 7221 6741 706
Algemeen431396376364367370
Internationale aangelegenheden248989898989
Landbouw588284279278201203
Natuur, groene ruimte en recreatie1 0331 1341 1421 1791 1661 221
Visserijen331818151515
Milieu, gezondheid en kwaliteit310331403398398399
Wetenschap en kennisoverdracht1 8341 6061 4661 4701 4531 461

De daling van de uitgaven op het beleidsterrein Algemeen vanaf 1999 vloeit voort uit de bij Regeerakkoord afgesproken taakstelling uit hoofde van doelmatigheid.

De toename van de uitgaven op het beleidsterrein Internationale aangelegenheden vanaf 2000 hangt samen met de opheffing van het Landbouw-Egalisatiefonds afdeling A (LEF A) en de integratie daarvan in de begroting van LNV. Op het LEF A worden de uitgaven en ontvangsten verantwoord die samenhangen met de aan- en verkoop van interventieproducten uit hoofde van het Europese landbouwbeleid.

Daarnaast dalen de uitgaven op het beleidsterrein Landbouw sterk. Ten opzichte van 1999 zijn de landbouwuitgaven in 2000 fors lager als gevolg van twee incidentele intensiveringen in 1999. In de eerste plaats zijn in 1999 middelen beschikbaar gesteld voor de extra opkoop van varkensrechten. In de tweede plaats is voor agrariërs die niet onder de Wet tegemoetkoming schade bij rampen (WTS) vallen, geld uitgetrokken in het kader van de oogstschaderegeling. De daling van de uitgaven in 2003 is het gevolg van het aflopen van tijdelijke programmagelden (1996 tot en met 2002) voor het beleid van de Integrale Notitie Mest- en Ammoniakbeleid.

In tegenstelling tot de landbouwuitgaven vertonen de uitgaven voor Natuur, groene ruimte en recreatie een stijgende lijn, met name in 2000 en 2004. De hogere uitgaven worden ingezet voor onder andere intensiveringen op het gebied van de aanleg van natte natuur, de versterking van de kwaliteit van natuur- en landschapsbeheer en de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). Een deel van deze intensivering betreft compensatie voor de grondprijsstijging in het kader van de EHS.

De uitgaven voor de visserijsector blijven nagenoeg constant vanaf het jaar 2000. De daling na 1999 hangt samen met de aflopende investeringen voor de bouw van een patrouillevaartuig.

Op het beleidsterrein Milieu, gezondheid en kwaliteit stijgen de uitgaven in de jaren 2000 en 2001 samenhangend met de opbrengst van de varkensheffing, die in het Diergezondheidsfonds wordt gestort. Daarnaast is sprake van hogere uitvoeringslasten bij de Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees (RVV).

Ten slotte zijn incidentele factoren verantwoordelijk voor de dalende uitgaven van 1999 tot en met 2001 op het beleidsterrein Wetenschap en kennisoverdracht. In 1999 is de begroting van LNV verhoogd door een lening en een subsidie voor de aankoop door de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO) van onroerend goed in het kader van de verzelfstandiging. Daarnaast zijn in 2000 middelen toegevoegd conform dezelfde systematiek in verband met de verzelfstandiging van de proefstations praktijkonderzoek.

XIVLANDBOUW, NATUURBEHEER EN VISSERIJ: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal808740768767761763
Totaal (EUR)367336348348345346
Algemeen2394812121212
Internationale aangelegenheden173155155155155
Landbouw586551525252
Natuur, groene ruimte en recreatie192198194195195196
Visserijen776666
Milieu, gezondheid en kwaliteit279312313311312313
Wetenschap en kennisoverdracht323836352828

De eenmalig hogere ontvangsten op het beleidsterrein Algemeen in 1999 hangen samen met de opbrengst van de verkoop van de afvalverwerkingsmaatschappij VAM N.V. in dat jaar.

Op het beleidsterrein Internationale aangelegenheden stijgen de ontvangsten voor landbouwheffingen vanaf 2001 als gevolg van de bij de EU-top in Berlijn afgesproken verhoging van de perceptiekostenvergoeding. Via de begroting van LNV worden de hogere ontvangsten toegevoegd aan de algemene middelen ten behoeve van de invulling van de Regeerakkoordtaakstelling beperking EU-afdrachten van 1,3 miljard. Daarnaast worden de ontvangsten ook verhoogd door de integratie van het LEF A in de begroting van LNV vanaf 2000.

De ontvangsten op het beleidsterrein Landbouw laten een lichte stijging zien in 2000 als gevolg van de tijdelijke bestemmingsheffing uit hoofde van de Integrale Notitie Mest- en Ammoniakbeleid.

De toename van de ontvangsten op het beleidsterrein Milieu, gezondheid en kwaliteit van 1999 op 2000 komt in de eerste plaats voort uit de opbrengst van de varkensheffingen ten behoeve van het Diergezondheidsfonds. Ten tweede zijn de tarieven van de RVV verhoogd.

XV SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal32 30333 27134 29335 02335 45835 683
Totaal (EUR)14 65915 09815 56115 89316 09016 192
Ministerie417421403397392394
Arbeidsmarkt8 1138 9989 5879 99510 15510 161
Sociale verzekeringen14 53314 82015 13315 48315 82316 086
Bijstandszaken9 0348 8158 9458 9118 8918 890
Overig beleid206218224238197152

De toename van de uitgaven op het beleidsterrein Arbeidsmarkt na 1999 is het gevolg van de intensiveringen waartoe bij Regeerakkoord is besloten. Het betreft de Wet sociale werkvoorziening (WSW), de sluitende aanpak en de Instroom-/Doorstroombanen. Daarnaast wordt een groot deel van de toename vanaf 2000 verklaard door de overboeking van middelen voor de Extra Werkgelegenheid Langdurig Werklozen-banen (EWLW) van BZK en VWS naar SZW.

De uitgaven op het beleidsterrein Sociale verzekeringen bestaan grotendeels uit de Algemene Kinderbijslagwet (AKW), de Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening Jonggehandicapten (Wajong), de Rijksbijdrage aan de Algemene Ouderdomswet (AOW) en de financiering van het AOW-spaarfonds. De meerjarige uitgavenstijging op dit beleidsterrein wordt met name veroorzaakt door de jaarlijkse storting van 250 miljoen in het AOW-spaarfonds die is opgenomen in het wetsvoorstel premiemaximering AOW en introductie spaarfonds AOW.

De daling van de uitgaven op het beleidsterrein Bijstandszaken in 2000 ten opzichte van 1999 wordt voornamelijk veroorzaakt door een dalende volumeraming als gevolg van de gunstige ontwikkeling van de werkloosheid.

Het verloop van de uitgaven op het beleidsterrein Overig beleid is het saldo-effect van enerzijds het aflopen in 2000 van de stimuleringsregeling Samenwerking Werk en Inkomen, waarvoor de subsidie in 2000 lager is dan in 1999, anderzijds wordt de toename in de uitgaven tot en met 2002 met name veroorzaakt door de in het Regeerakkoord vrijgemaakte middelen voor het arbeidsomstandighedenbeleid en de stimuleringsregeling Dagindeling. Door het aflopen van de middelen voor het arbeidsomstandighedenbeleid dalen na 2002 de uitgaven op dit beleidsterrein.

XVSOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal1 081777790801801801
Totaal (EUR)491353358364364364
Ministerie777777
Arbeidsmarkt7800000
Sociale verzekeringen803767778789789789
Bijstandszaken19300000
Overig beleid134555

De ontvangsten op het beleidsterrein Arbeidsmarkt betreffen restituties van te veel bevoorschotte middelen voor met name de Wet inschakeling werkzoekenden (WIW), Jeugd Werkgarantiewet (JWG) en Banenpool uit voorgaande jaren.

De ontvangsten op het beleidsterrein Sociale verzekeringen betreffen de anticumulatie van arbeidsongeschiktheidsuitkeringen en WSW-loon.

De incidentele ontvangsten in 1999 op het beleidsterrein Bijstandszaken betreffen met name restituties van te veel bevoorschotte middelen voor de bijstand.

XVI VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal11 81111 09511 03611 08110 79010 772
Totaal (EUR)5 3595 0355 0085 0284 8964 888
Algemeen317280273267264264
Staatstoezicht volksgezondheid625654545555
Welzijn3 0493 0623 1123 1952 9242 898
Volksgezondheid7 9637 2697 1727 1497 1387 138
Inspectie gezondheidsbescherming126125121118118118
Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu293302304299290299

De lagere uitgaven na 1999 op het beleidsterrein Algemeen vloeien met name voort uit de bij Regeerakkoord afgesproken taakstelling uit hoofde van doelmatigheid. Daarnaast is er een eenmalige verhoging in 1999 als gevolg van de nieuwbouw.

De uitgaven voor Welzijn in 1999 worden onder andere verklaard door een eenmalige verhoging van 22,5 miljoen in het kader van het project Tegoeden Tweede Wereldoorlog. Daarnaast nemen de uitgaven enerzijds toe door de intensiveringen uit het Regeerakkoord voor jeugdzorg, kinderopvang en sport, terwijl anderzijds de uitgaven dalen door onder andere de productiviteitstaakstelling van het Regeerakkoord en de uitgaven uit hoofde van pensioenen en uitkeringen voor oorlogsgetroffenen.

Op het beleidsterrein Volksgezondheid worden de lagere uitgaven vanaf 2000 (ten opzichte van 1999) met name verklaard door de overboeking voor Extra Werkgelegenheid Langdurig Werklozen-banen (EWLW) van de Zorg naar SZW. Daarnaast zijn de uitgaven in 1999 hoger door een eenmalige storting in het Waarborgfonds Bouw.

XVIVOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN 
 199920002001200220032004
Totaal404317237226227227
Totaal (EUR)183144108103103103
Algemeen555555
Staatstoezicht volksgezondheid322222
Welzijn796060616161
Volksgezondheid1698222121212
Inspectie gezondheidsbescherming3202222
Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu146148147146146146

In het kader van de Wet inburgering nieuwkomers (WIN) zijn minder projecten tot uitvoering gekomen dan oorspronkelijk geraamd. In 1999 worden de te veel vooruitbetaalde subsidies gerestitueerd op het beleidsterrein Welzijn.

De dalende ontvangsten bij Volksgezondheid van 1999 op 2000 worden verklaard door de afrekening van de Extra Werkgelegenheid Langdurig Werklozen-banen (EWLW). Met ingang van 2000 worden deze banen overgeboekt naar de begroting van het ministerie van SZW.

De rijksbrede conversie van de vermogens van de agentschappen leidt in 2000 tot een eenmalige ontvangst op het beleidsterrein Inspectie gezondheidsbescherming.

INTERNATIONALE SAMENWERKING: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal9 6809 3579 5059 85710 22410 603
Totaal (EUR)4 3934 2464 3134 4734 6394 812
Algemene Zaken29250000
Koninkrijksrelaties30100000
Buitenlandse Zaken7 2607 6377 9748 3858 7049 045
Waaronder:      
– Algemeen1 1951 2261 2131 2281 2731 274
– Veiligheid, mensenrechten, conflictbeheersing en democratie618562568577602602
– Maatschappelijke ontwikkeling1 3721 3941 4361 4811 5071 507
– Macrosteun, schuldverlichting en speciale landenfondsen7251 0551 3281 7281 9482 291
– Overige IS-programma's1 1211 1991 1841 1731 1631 163
– Economie, werkgelegenheid en regionale ontwikkeling1 1511 1011 1291 0811 0851 082
– Diversen1 0791 0991 1151 1181 1261 126
Justitie1322222
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties311111
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen107106106106106106
Financiën524545469391403355
Defensie575397294290290290
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer141513131313
Verkeer en Waterstaat131313131313
Economische Zaken774452458482487472
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij434244444141
Sociale Zaken en Werkgelegenheid222222
Volksgezondheid, Welzijn en Sport111111
Aanvullende Post IS9122130129165265
Algemeen1300000

De uitgaven op de begroting van Algemene Zaken in 1999 en 2000 betreffen de kosten van de Nederlandse deelname aan de wereldtentoonstelling in Hannover in 2000.

Omdat de Antillen en Aruba niet meer voldoen aan de criteria uit de DAC-1-lijst van de OESO vallen de uitgaven ten behoeve van deze eilanden niet meer binnen de ODA-criteria. De regering heeft besloten om de uitgaven en ontvangsten van het begrotingshoofdstuk Koninkrijksrelaties per 1 januari 2000 niet meer onder hgIS te laten vallen.

De uitgavenontwikkeling op de begroting van Buitenlandse Zaken heeft de volgende oorzaken:

– De uitgaven op het beleidsterrein «Maatschappelijke ontwikkeling» nemen toe vanwege de koppeling van het medefinancieringsprogramma aan de omvang van ODA.

– De groei van het beleidsterrein «Macrosteun, schuldverlichting en speciale landenfondsen» betreft in de eerste plaats de reservering van ODA-middelen in het kader van het Stabiliteitspact voor Zuidoost- Europa. Voor de overige middelen geldt dat het beleid wordt gevolgd zoals uiteengezet in het Overzicht schuldenmaatregelen 1998.

– De uitgaven op het beleidsterrein «Economie, werkgelegenheid en regionale ontwikkeling» zijn vanaf 2002 lager omdat in 2001 de laatste bijdrage ten behoeve van het Programma Samenwerking Opkomende Markten aan het agentschap Senter wordt overgemaakt.

De hogere uitgaven in 1999 op de Justitiebegroting zijn het gevolg van de incidentele kosten van 10 miljoen in 1999 voor de bouw van VN-cellen ten behoeve van het Joegoslavië-tribunaal.

De uitgaven op de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in 1999 betreffen overboekingen van het ministerie van Buitenlandse Zaken in het kader van de subsidieregeling met Midden- en Oost-Europa en de uitvoering van het Indonesiëprogramma 1999.

Op de begroting van Financiën treden onder meer aanpassingen op van de geraamde uitgaven ten aanzien van de deelnemingen in het kapitaal van multilaterale instellingen als gevolg van nieuwe inzichten in de kapitaalverhogingen en wijzigingen in verzilveringsschema's van de fondsen van regionale ontwikkelingsbanken. De daling vanaf 2001 is voornamelijk het gevolg van een lagere Nederlandse bijdrage aan de twaalfde middelenaanvulling van de International Development Association (IDA). Voorts vervallen in 2002 de geraamde uitgaven aan de Wereldbank omdat een eventuele kapitaalverhoging niet voor 2003 wordt verwacht.

Als logisch uitvloeisel van het regeringsbesluit om de middelen voor de Nederlandse Antillen en Aruba niet meer onder de uitgaven van hgIS te brengen, dalen ook de uitgaven bij het ministerie van Defensie door het eveneens buiten hgIS plaatsen van de kustwacht Nederlandse Antillen en Aruba.

De uitgaven en ontvangsten op de begroting van Economische Zaken zijn in 1999 hoger dan in 2000 vanwege de eenmalige terugvordering van de door EZ aan de Stichting Economische Samenwerking Nederland/opkomende markten (SENO) ter beschikking gestelde achtergestelde lening, welke wordt omgezet in een begrotingsreserve ter afdekking van niet in de markt verzekerbare risico's op export en investeringen in Oost-Europa en opkomende markten.

De Aanvullende Post betreft de nog niet verdeelde middelen als gevolg van de koppeling van hgIS aan de BNP-ontwikkeling. In 2004 staan bovendien uitgaven geraamd die nog moeten worden toebedeeld aan de ODA-begroting van Buitenlandse Zaken.

INTERNATIONALE SAMENWERKING: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN

 199920002001200220032004
Totaal561128115114111111
Totaal (EUR)2555852525050
Koninkrijksrelaties600000
Buitenlandse Zaken120119107106102102
Defensie4343333
Economische Zaken39365555

De ontvangsten op de begroting Koninkrijksrelaties vallen per 1 januari 2000 niet meer onder hgIS (zie de toelichting bij de uitgaven).

De daling van de ontvangsten bij Defensie wordt verklaard door het vanaf 2000 buiten de hgIS plaatsen van de kustwacht Nederlandse Antillen en Aruba en doordat voor de vredesoperaties alleen in 1999 ontvangsten worden geraamd.

De eenmalige stijging van de ontvangsten van Economische Zaken in 1999 houdt verband met de bij de uitgaven toegelichte eenmalige terugvordering door EZ van een aan SENO verstrekte achtergestelde lening.

GEMEENTEFONDS: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal24 00824 23024 24324 34824 59324 587
Totaal (EUR)10 89410 99511 00111 04911 16011 157
Algemeen777777
Algemene uitkering23 41223 63523 77424 03624 28924 293
Integratie-uitkeringen589588462306297287

De toename van de algemene uitkeringen uit het gemeentefonds en het provinciefonds wordt onder andere bepaald door de ontwikkeling van de zogenoemde netto gecorrigeerde uitgaven van het Rijk. Ontwikkelingen op de Rijksbegroting werken aldus door naar de fondsen. Bij Voorjaarsnota 1999 zijn de definitieve standen van de accressen gemeente- en provinciefonds voor 1999 en 2000 vastgesteld en vanuit de aanvullende post Accres gemeentefonds/provinciefonds overgeboekt naar de fondsen. Naast deze toevoeging worden uit hoofde van het Regeerakkoord middelen aan het gemeentefonds toegevoegd voor klassenverkleining, bijzondere bijstand en de Wvg. Voor kinderopvang worden vanaf 2003 middelen in het gemeentefonds gestort. Tot die tijd worden de middelen via een specifieke uitkering van het ministerie van VWS ter beschikking gesteld.

Verder wordt als gevolg van het Regeerakkoord in totaal 45 miljoen structureel aan het gemeentefonds onttrokken in verband met de efficiencyvoordelen die behaald kunnen worden door het project Samenwerking werk en inkomen (Swi).

Met ingang van 2001 wordt een aantal integratie-uitkeringen (tijdelijke uitkeringen die in een geleidelijke overgang voorzien tussen een historische, specifieke verdeling naar een verdeling via de maatstaven van het gemeentefonds) overgeheveld naar de algemene uitkering uit het gemeentefonds.

PROVINCIEFONDS: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal1 8181 9311 9361 9361 9361 936
Totaal (EUR)825876879879879879
Algemene uitkering1 6601 7851 7901 7901 7901 790
Integratie-uitkeringen158146146146146146

Met ingang van 2000 wordt structureel een bedrag van circa 80 miljoen aan het provinciefonds toegevoegd in verband met het wetsvoorstel tot afschaffing van de omroepbijdrage ter compensatie voor de provincies die met afschaffing van de omroepbijdrage de mogelijkheid verliezen om provinciale opslagen te heffen. Daarnaast leidt de toevoeging van het accres 2000 tot hogere uitgaven.

ACCRES GEMEENTEFONDS/PROVINCIEFONDS: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal03621 3802 0973 1764 303
Totaal (EUR)01646269521 4411 953

Bij Voorjaarsnota 1999 zijn de accressen 1999 en 2000 geheel overgeboekt naar het gemeente- en provinciefonds. Sinds de stand Voorjaarsnota zijn de accresbedragen tussentijds aangepast aan nieuwe opgaven van de netto-gecorrigeerde rijksuitgaven. Dat geschiedt meerjarig. Op basis van de laatste macro-economische gegevens is het accres van gemeente- en provinciefonds voor 2000 sinds de stand Voorjaarsnota met 362 miljoen toegenomen. Dit accres wordt niet uitgekeerd maar gereserveerd op de aanvullende post. Pas bij Voorjaarsnota 2000 zullen opnieuw definitieve standen worden vastgesteld en overgeboekt naar gemeente- en provinciefonds.

INFRASTRUCTUURFONDS: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal10 72411 22011 01410 55310 6959 785
Totaal (EUR)4 8665 0924 9984 7894 8534 440
Droge infrastructuur6 4446 5266 2676 3216 3025 563
Natte infrastructuur1 6791 7621 6001 6511 6381 606
Grote projecten2 4432 7823 0622 4922 6932 595
Overige uitgaven15715085896120

De daling bij het beleidsterrein Droge infrastructuur van 2003 op 2004 hangt mede samen met de geplande, dalende bijdragen uit het FES voor de aanleg van droge infrastructuurprojecten.

Het verloop bij het beleidsterrein Grote projecten wordt enerzijds veroorzaakt door de afloop van het investeringsniveau voor de Westerscheldetunnel in 2003 en 2004 en anderzijds door de programmering van de aanleg van de Betuweroute en de HSL-Zuid; voor de Betuweroute is de actualisering van de aanlegplanning oorzaak van de stijging in 2000 en 2001.

Bij het beleidsterrein Overige uitgaven hangt de daling samen met de aflopende programma's voor bodemsanering en voor multi- en intermodaal vervoer.

INFRASTRUCTUURFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 199920002001200220032004
Totaal10 59811 26311 13710 62110 6959 785
Totaal (EUR)4 8095 1115 0544 8204 8534 440
Droge infrastructuur1038769687844
Natte infrastructuur250227193145145145
Grote projecten15810070714828
Overige ontvangsten00108167330
Bijdrage departementen10 08710 84810 69710 16910 3919 568

De daling op het beleidsterrein Droge infrastructuur wordt veroorzaakt door afnemende bijdragen van derden (waaronder de EU) in de kosten van aan te leggen en te verbeteren wegen en van onderhoud.

De ontvangsten voor Natte infrastructuur stijgen in de periode 1999–2001 door de EU-bijdragen aan de INTERREG Rijn-Maas Activiteiten (hoogwaterbescherming).

De daling bij het beleidsterrein Grote projecten hangt onder meer samen met afnemende EU-bijdragen in de kosten van de HSL-Zuid en de Betuweroute.

De Overige ontvangsten in 2001 tot en met 2003 wordt veroorzaakt door de verwachte bijdrage uit de EU-structuurfondsen voor investeringen in stads- en streekvervoer.

De fluctuaties op het beleidsterrein Bijdrage departementen zijn voornamelijk het gevolg van het ritme waarin de FES-bijdragen voor infrastructuurprojecten beschikbaar komen. Dit is afhankelijk van enerzijds de financieringsbehoefte bij de projectrealisaties en anderzijds de mogelijkheden binnen het FES. Met name ten behoeve van de aanleg van de Betuweroute wordt uit het FES in 2000 en 2001 een hogere bijdrage ontvangen, uit het totaal voor dit project beschikbare bedrag. Op de lange termijn is sprake van een stijging van de bijdragen aan het Infrastructuurfonds door de jaarlijks stijgende structurele bijdrage van de begroting van Verkeer en Waterstaat.

FONDS ECONOMISCHE STRUCTUURVERSTERKING: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal3 3513 8073 2792 5812 9371 924
Totaal (EUR)1 5201 7271 4881 1711 333873
Fonds Economische Structuurversterking3 3513 8073 2792 5812 9371 924

Het Fonds Economische Structuurversterking (FES) is een verdeelfonds. Het kasritme van de FES-uitgaven wordt bepaald door de financieringsbehoefte van goedgekeurde FES-projecten, uiteraard passend binnen de budgettaire randvoorwaarden van de FES-wet. Het overgrote deel van de uitgaven is bestemd voor het Infrastructuurfonds.

De hogere uitgaven in 2000 en 2001 worden veroorzaakt door een hogere bijdrage in die jaren ten behoeve van de aanleg van de Betuweroute. De lagere uitgaven in 2001 ten opzichte van 2000 zijn het gevolg van het aflopen van de FES-bijdragen aan het programma Samen werken aan bereikbaarheid (SWAB). De toenemende en afnemende uitgaven in de jaren 2002 t/m 2004 worden veroorzaakt door een per jaar verschillende financieringsbehoefte van met name de Betuweroute en de HSL-Zuid, alsmede door de Regeerakkoordimpuls voor bereikbaarheid zoals vastgesteld bij het MIT 1999–2003.

FONDS ECONOMISCHE STRUCTUURVERSTERKING: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 199920002001200220032004
Totaal1 8182 0182 0511 7531 6701 711
Totaal (EUR)825916931796758776
Fonds Economische Structuurversterking1 8182 0182 0511 7531 6701 711

De voeding van het FES bestaat enerzijds uit een vast percentage (41,5%) van de totale NBM-aardgasbaten, anderzijds uit vrijvallende rente uit hoofde van de omvang van de staatsschuld door onder andere verkoop van staatsdeelnemingen (gecorrigeerd voor dividendderving). Het verloop in de meerjarencijfers wordt enerzijds veroorzaakt door een oplopende reeks van 1999 tot en met 2002 van de rentecomponent, anderzijds door het verloop van de ramingen voor de totale NBM-aardgasbaten en een positieve wijziging van de macrovariabelen (met name de olieprijs) in 1999 en 2000.

AOW-SPAARFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN

 199920002001200220032004
Totaal5 0365 3945 9276 5437 1977 879
Totaal (EUR)2 2852 4482 6902 9693 2663 575

Ten behoeve van de toekomstige financiering van de AOW-lasten worden via de begroting van SZW bijdragen geleverd in de vorm van jaarlijkse stortingen in het fonds. In het wetsvoorstel premiemaximering AOW en introductie spaarfonds AOW is opgenomen dat de jaarlijkse storting in het AOW-spaarfonds vanaf 1999 jaarlijks met 250 miljoen wordt verhoogd. Tevens is vastgelegd dat het structurele deel van de belastingmeevaller over 1998 wordt aangewend voor een duurzame verhoging van de voeding van het AOW-spaarfonds. Het fonds ontvangt ten slotte rentebaten over het totaal opgebouwde vermogen. Deze rentebaten worden aan het fondsvermogen toegevoegd.

DIERGEZONDHEIDSFONDS: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal000000
Totaal (EUR)000000

De thans geraamde uitgaven van het Diergezondheidsfonds (DGF) zijn in de onderhavige begroting als pro-memorie post opgenomen. Op het moment dat een ziekte zich voordoet, zal de begroting van dit fonds volgens het reguliere begrotingsproces door middel van een suppletoire wet worden aangepast.

DIERGEZONDHEIDSFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN

 199920002001200220032004
Totaal03911110310199
Totaal (EUR)01851474645

Het verloop van de ontvangsten van het DGF zijn gebaseerd op de opbrengsten van de varkensheffing.

ARBEIDSVOORWAARDEN: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal592 3664 0325 3497 5869 230
Totaal (EUR)271 0741 8302 4273 4434 188

Op de aanvullende post Arbeidsvoorwaarden worden middelen gereserveerd die nodig zijn om de loongevoelige uitgaven op de Rijksbegroting op het kostenpeil van het desbetreffende jaar te brengen. De oploop in de cijfers ontstaat doordat jaarlijks een structurele reservering wordt opgenomen teneinde de begrotingsuitgaven (zoals deze op de afzonderlijke begrotingen staan) van constante naar lopende prijzen te brengen (voor het totaal van de Rijksbegroting). De reservering betreft een bijdrage van de regering voor de arbeidsvoorwaardenontwikkeling in de collectieve sector, bestaande uit onder andere de elementen primair loon, incidenteel loon en werkgeverspremies.

KOPPELING UITKERINGEN/NOMINALE BIJSTELLING AKW: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal03818141 2061 6722 249
Totaal (EUR)01733695477591 021

Op de aanvullende post Koppeling uitkeringen/nominale bijstelling AKW worden de kosten van de indexering van de begrotingsgefinancierde socialezekerheidsregelingen geraamd. De uitgavenraming neemt jaarlijks toe als gevolg van de structurele jaartranche die benodigd is om de uitkeringen op het juiste prijspeil te brengen.

PRIJSBIJSTELLING/INDEXERING WSF: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal08961 7812 6183 2333 873
Totaal (EUR)04078081 1881 4671 758
Prijsbijstelling08141 6252 3642 8953 460
Indexering studiefinanciering082156254338413

De uitgaven voor de prijsbijstelling bevat de meest actuele raming van de prijsstijgingen die zich voordoen op de Rijksbegroting. Als gevolg van de tranchegewijze opbouw (zo hebben de in het jaar 2001 voorziene uitgaven aan prijsbijstelling betrekking op zowel het jaar 2000 als 2001) ontstaat een in de tijd oplopend uitgavenniveau. De prijsbijstelling voor het jaar 2000 wordt naar verwachting in het voorjaar 2000 toegedeeld aan de departementale begrotingen.

De indexering studiefinanciering betreft de uitgavenraming voor de prijsstijgingen van de normbedragen in de studiefinanciering voor de kosten van levensonderhoud en ziektekosten.

BELASTINGAFDRACHTEN AAN DE EUROPESE UNIE: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal7 2727 4797 5486 2596 4795 518
Totaal (EUR)3 3003 3943 4252 8402 9402 504
Invoerrechten3 3553 2603 3703 4753 5953 700
BTW-afdrachten3 9174 2194 1782 7842 8841 818

De opbrengst van de invoerrechten dalen in 2000 nog als gevolg van de WTO/GATT-afspraken, in de jaren daarna wordt een jaarlijkse stijging voorzien van ongeveer 5% in 2002, aflopend naar 3,5% in 2004.

De BTW-afdrachten stijgen als gevolg van de verwachte bestedingsgroei conform de cijfers van het Centraal Planbureau (CPB). Vanaf 2002 worden de effecten zichtbaar van de in Berlijn overeengekomen verschuiving van BTW- naar BNP-afdrachten, alsmede van de korting die Nederland dan krijgt op de VK-compensatie. Zie bijlage 9 bij deze Miljoenennota voor een integraal overzicht.

ALGEMEEN (VOORHEEN NADER TE BEPALEN): UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal4351 3241 4761 3451 9161 873
Totaal (EUR)197601670610869850

Het niveau van deze aanvullende post wordt in 1999 bepaald door de (negatieve) correctieboekingen uit hoofde van de ramingstechnische veronderstelling rond de eindejaarsmarge 1999. De oploop die in daarop volgende jaren optreedt, is met name het gevolg van het reserveren van gelden voor het CO2-reductieplan/klimaatbeleid, de behoedzaamheidsreserve GF/PF en BTW openbaar vervoer.

ALGEMEEN (VOORHEEN NADER TE BEPALEN): NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 199920002001200220032004
Totaal341 7971 9481 903– 97– 111
Totaal (EUR)16815884864– 44– 50

In het Regeerakkoord is op deze aanvullende post een stelpost opgenomen van in totaal 8 miljard voor de jaren 1999 tot en met 2002 voor de verkoopopbrengsten van staatsdeelnemingen. De renteopbrengst die met deze verkopen samenhangt wordt aangewend ten behoeve van de (taakstellende) structurele voeding van het FES van 300 miljoen in 2002. De stelpost is voor 1999 volledig gerealiseerd en in 2000 reeds voor ruim 200 miljoen. Het negatieve bedrag vanaf 2003 wordt verklaard door het feit dat de dividendderving die optreedt als gevolg van de verkoop van deelnemingen op deze post geboekt staat.

CONSOLIDATIE

 199920002001200220032004
Consolidatie rijksbegroting– 10 986 – 11 546– 11 300 – 11 045 – 11 158– 11 158
Consolidatie rijksbegroting (EUR)– 4 985– 5 240– 5 128– 5 012– 5 063– 5 063

De post Consolidatie wordt gebruikt voor het corrigeren van de Rijksbegroting voor dubbeltellingen als gevolg van het «bruto-boeken» van bijdragen. Het bruto-boeken houdt in dat zowel het departement dat de betaling verricht als het departement dat bijdraagt, de uitgaven in de begroting opneemt. Het ontvangende departement raamt de te ontvangen bijdragen ook aan de ontvangstenkant van de begroting. Hierdoor wordt het rekenkundige niveau van de totale rijksuitgaven en de rijksontvangsten hoger dan het feitelijke niveau. Door de post Consolidatie wordt hiervoor gecorrigeerd.

De hoogte van de post wordt voornamelijk bepaald door de bijdrage van het ministerie van Verkeer en Waterstaat aan het Infrastructuurfonds.

SOCIALE ZEKERHEID EN ARBEIDSMARKT: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal103 102107 018109 826112 704114 764117 841
Totaal (EUR)46 78648 56349 83751 14352 07853 474
Begrotingsgefinancierd      
Arbeidsmarkt8 1138 9989 5879 99510 15510 161
Sociale verzekeringen9 9109 9419 97610 04910 11110 125
Bijstandszaken9 0348 8158 9458 9118 8918 890
Overig146146158189160117
Aanvullende posten06291 2141 8132 5103 266
Premiegefinancierd      
Werknemersverzekeringen30 57231 52732 22832 95633 34433 957
Volksverzekeringen44 25245 88046 63447 70348 49950 218
Overige verzekeringen1 0761 0821 0831 0881 0941 107

De toename van de uitgaven op het beleidsterrein Arbeidsmarkt na 1999 is het gevolg van de intensiveringen in de WSW, in de sluitende aanpak en in de Instroom-/Doorstroombanen waartoe in het Regeerakkoord is besloten.

De daling van de uitgaven op het beleidsterrein Bijstandszaken in 2000 ten opzichte van 1999 wordt voornamelijk veroorzaakt door een dalende volumeraming als gevolg van de gunstige ontwikkeling van de werkloosheid.

De toename van de uitgaven tot en met 2002 op het beleidsterrein Overig wordt met name veroorzaakt door de in het Regeerakkoord vrijgemaakte middelen voor het arbeidsomstandighedenbeleid. Door het aflopen van de middelen voor dit arbeidsomstandighedenbeleid dalen na 2002 de uitgaven op dit beleidsterrein.

Op de Aanvullende posten zijn reserveringen opgenomen voor de kosten van indexeringen van begrotingsgefinancierde socialezekerheidsregelingen en nog niet aan de begroting toegedeelde budgetten. De oploop in de uitgaven op de Aanvullende posten wordt voornamelijk veroorzaakt doordat jaarlijks een structurele tranche nodig is om de uitgaven op het juiste prijspeil te brengen.

Bij de beoordeling van het uitgavenverloop van de premiegefinancierde uitgaven dient rekening te worden gehouden met het feit dat de premiegefinancierde uitgaven – in tegenstelling tot de begrotingsgefinancierde uitgaven – in lopende prijzen worden geraamd. Een gedeelte van de uitgavenstijging bij de verzekeringen wordt derhalve veroorzaakt door de kosten van de koppeling van uitkeringen.

De uitgaven voor de volksverzekeringen laten vanaf 1999 een oplopende ontwikkeling zien. Dit is, afgezien van de koppeling, ook het gevolg van een toenemend aantal AOW'ers.

SOCIALE ZEKERHEID EN ARBEIDSMARKT: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 199920002001200220032004
Totaal772462468475475475
Totaal (EUR)350210213216216216
Ontvangsten begroting SZW772462468475475475

De daling van de ontvangsten van 1999 op 2000 is het gevolg van incidenteel hogere terugontvangsten voor de bijstand en arbeidsmarktbeleid.

ZORG: UITGAVEN

 199920002001200220032004
Totaal71 65374 81777 99581 41884 35287 401
Totaal (EUR)32 51533 95035 39336 94638 27739 661
Preventieve zorg985993984984983983
Curatief-somatische zorg27 91628 20628 25828 34828 57128 678
Farmaceutische hulp en hulpmiddelen8 2168 2408 2178 2568 1968 196
Geestelijke gezondheidszorg5 8776 0166 1166 1966 2916 314
Gehandicapten6 5986 7386 8616 9677 0717 133
Ouderenzorg en thuiszorg16 45616 83317 08717 22117 30917 314
Beheer en diversen3 3342 8632 8322 8192 8012 810
Aanvullende post3843 0305 7258 71211 21414 059
Verschil Zorgnota (ZN)-BKZ1 8891 8991 9141 9161 9161 916
ZORG: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 199920002001200220032004
Totaal6 8666 8556 9597 0987 1877 275
Totaal (EUR)3 1163 1113 1583 2213 2623 301
Preventieve zorg322222
Curatief-somatische zorg1 0041 0101 0171 0231 0261 026
Farmaceutische hulp en hulpmiddelen207208209209210210
Geestelijke gezondheidszorg293289288287288288
Gehandicapten557557569578578578
Ouderenzorg en thuiszorg2 5682 5822 6302 6692 6692 669
Beheer en diversen331241180168168168
Aanvullende post1568151248333420
Verschil Zorgnota (ZN)-BKZ1 8891 8991 9141 9161 9161 916

Door de uitgaven en ontvangsten te salderen ontstaan de netto-uitgaven die relevant zijn voor de toetsing aan het Budgettair Kader Zorg. Deze totalen worden ook toegelicht in hoofdstuk 4 en bijlage 2 van deze Miljoenennota.

De Zorgnota-uitgaven moeten worden onderscheiden van de voor het BKZ relevante uitgaven. In het BKZ is gecorrigeerd voor uitgaven waarvoor de minister van VWS niet de primaire budgettaire verantwoordelijkheid draagt. De totale uitgaven die in deze Horizontale toelichting gebruikt zijn sluiten aan bij de totale uitgaven in de Zorgnota door een correctiepost. Om de netto-uitgaven in overeenstemming te brengen met het BKZ zijn deze uitgaven aan de ontvangstenzijde weer tegengeboekt.

In het Regeerakkoord is afgesproken dat de volumegroei van de zorguitgaven in deze kabinetsperiode 5,66 miljard mag bedragen; dit impliceert een jaarlijkse groei van 2,3%. Van de totale budgettaire ruimte wordt een deel, overeenkomend met 1% volumegroei, gereserveerd voor demografische ontwikkeling: groei en vergrijzing van de bevolking. Naast de volumegroei is op de Aanvullende post ook een raming opgenomen voor de loon- en prijsontwikkeling in de zorgsector. Deze component draagt aanzienlijk bij aan de oploop van de bedragen.

Inmiddels is met de partijen in het veld door middel van de zogenoemde meerjarenafspraken overeenstemming bereikt over de aanwending van de intensiveringsmiddelen. De meerjarenafspraken betreffen een nieuw instrument in het zorgterrein; de partijen in het veld weten, dankzij deze afspraken, waar zij meerjarig aan toe zijn.

Voor nieuw beleid gelden de volgende prioriteiten. In de eerste plaats zullen de bij het Regeerakkoord aan de zorgsector beschikbaar gestelde middelen worden ingezet voor het verminderen van de werkdruk, met name in de caresector (verpleeghuizen, verzorgingshuizen en thuiszorg). In de tweede plaats zullen in de cure- én de caresector de wachttijden worden teruggebracht. Hiertoe zijn plannen van aanpak ontwikkeld. Conform de intentie van de meerjarenafspraken wordt de toekenning van intensiveringsmiddelen gekoppeld aan prestatie-afspraken over wachtlijsten, werkdruk, arbeidsmarktbeleid, doelmatigheid (benchmarking), samenwerking en informatievoorziening. Duidelijk is voor alle partijen dat inzet van extra middelen gekoppeld is aan het realiseren van de in de meerjarenafspraken vastgelegde prestaties. Hiervoor is een goede informatievoorziening nodig om te kunnen volgen of de vastgelegde prestaties worden verwezenlijkt; ook hierover zijn in de akkoorden met partijen afspraken gemaakt.

De hogere ontvangsten Beheer en diversen in 1999 worden verklaard door incidentele ontvangsten als gevolg van de te hoge bevoorschotting verzorgingshuizen. Tevens is de afrekening verwerkt van de regeling Extra Werkgelegenheid Langdurig Werklozen (EWLW). Op de Aanvullende post is rekening gehouden met diverse wijzigingen op het terrein van de eigen bijdragen (extra opbrengsten tot 2002).

Voor de extrapolatie van de jaren na 2002 is gebruikgemaakt van een groeivoet van 1,1%. Deze 1,1% komt overeen met de verwachte demografisch bepaalde groei van de zorguitgaven. De volgende regering zal dienen te beslissen over de intensiveringsruimte na 2002. Voor de nominale bouw is gebruik gemaakt van een verwachte specifieke ontwikkeling. Ter voorbereiding op de volgende kabinetsperiode zullen de ramingen voor de nominale bouw opnieuw beoordeeld worden.

6 VERTICALE TOELICHTING 1998–2004

De Verticale toelichting bevat een cijfermatig overzicht voor alle begrotingen van mutaties die zich hebben voorgedaan ná de Miljoenennota 1999. Het betreft mutaties in de sectoren Rijksbegroting in enge zin, Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt en Zorg (zowel begrotings- als premiegefinancierd). Alleen als mutaties op een begroting niet de Rijksbegroting in enge zin betreffen, wordt dit expliciet in het cijfermatige overzicht aangegeven.

Per begroting wordt een cijfermatig overzicht gepresenteerd, gevolgd door een tekstuele toelichting op de grootste en beleidsmatig meest interessante mutaties voor 1999 en latere jaren. De mutaties voor 1998 worden wel gepresenteerd in het cijfermatige overzicht, maar zijn overigens reeds toegelicht in de uitvoeringsnota's over 1998. Op dit punt wijkt de Verticale toelichting af van eerdere versies van deze bijlage. De Verticale toelichting krijgt op deze manier een meer beleidsmatig karakter, waarbij de nadruk wordt gelegd op de belangrijkste mutaties per begroting. Voor een meer gedetailleerde toelichting op deze en andere mutaties wordt verwezen naar de begrotingen 2000 van de ministeries.

Tevens is ervoor gekozen om, eveneens in tegenstelling tot eerdere jaren, in de tabellen een driedeling aan te brengen in de categorieën mutaties:

1. Mee- en tegenvallers;

2. Beleidsmatige mutaties;

3. Technische mutaties.

Alle overboekingen, desalderingen, statistische correcties en mutaties die niet tot een ijklijn behoren zijn in deze laatste categorie «technische mutaties» geclusterd. Van de categorieën mee- en tegenvallers en beleidsmatige mutaties worden de mutaties groter dan 25 miljoen separaat in de tabel gepresenteerd, van de categorie technische mutaties alleen de mutaties die groter zijn dan 50 miljoen.

Voor de kleinste begrotingen, waar alle mutaties onder de omschrijving «diversen» vallen, wordt volstaan met één totaalmutatie voor de drie categorieën tezamen.

De totalen per begroting worden in eerste instantie gepresenteerd exclusief de bedragen die onder de homogene groep Internationale Samenwerking (hgIS) vallen. Door middel van een aansluitregel wordt het deel van begroting dat onder de hgIS valt zichtbaar gemaakt. De laatste regel geeft per begroting de totaalstand inclusief hgIS aan. De mutaties die optreden binnen het hgIS-gedeelte van de begroting worden gepresenteerd en toegelicht in de Verticale toelichting van alle hgIS-uitgaven.

Louter technische mutaties, zoals de uitdeling van de loon- en prijsbijstelling en de toevoeging uit hoofde van de eindejaarsmarge worden wel in deze Verticale toelichting gepresenteerd, maar niet toegelicht. De post «diversen» is het saldo van mutaties die kleiner zijn dan 25 miljoen; deze post wordt niet toegelicht. In het kader van de eurogewenning worden de totaalstanden Miljoenennota 2000 per begroting (exclusief en inclusief hgIS) zowel in gulden als euro weergegeven; alle mutaties zijn vermeld in guldens.

Op verschillende begrotingen is in 2000 sprake van een incidentele niet-relevante ontvangst in verband met de conversie van het vermogen van de agentschappen, voor een totaalbedrag van bijna 0,9 miljard gulden. Dit vloeit voort uit een wijziging in het beleid ten aanzien van agentschappen. Het agentschap doet hierbij een beroep op de leenfaciliteit van het ministerie van Financiën. Met het bedrag dat wordt geleend, wordt alsnog afgerekend met het moederdepartement over de overgedragen vermogensbestanddelen. Hierdoor genereert het moederdepartement in 2000 een eenmalige ontvangst. Door deze operatie wordt de kostprijsberekening van de agentschappen zuiverder, omdat de kosten van het vermogensbeslag daar voortaan in opgenomen zullen zijn. Op de toelichting per begroting wordt aangegeven welke agentschappen het betreft.

I HUIS DER KONINGIN: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 199913,614,014,014,014,014,0 
Extrapolatie      14,3
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 0,20,00,30,30,30,3 
STAND MILJOENENNOTA 200013,414,014,314,314,314,314,3
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)6,16,46,56,56,56,56,5

II HOGE COLLEGES VAN STAAT EN KABINET DER KONINGIN: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999306,3304,2292,3288,8287,4290,9 
Extrapolatie      308,5
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 5,230,426,825,624,024,1 
STAND MILJOENENNOTA 2000301,1334,6319,1314,4311,4315,0308,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)136,6151,8144,8142,7141,3142,9140,0
II HOGE COLLEGES VAN STAAT EN KABINET DER KONINGIN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19997,57,37,37,37,37,3 
Extrapolatie      7,2
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19992,20,4– 0,1– 0,1– 0,1– 0,1 
STAND MILJOENENNOTA 20009,77,77,27,27,27,27,2
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)4,43,53,33,33,33,33,3

III ALGEMENE ZAKEN: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)61,157,257,352,751,951,9 
Extrapolatie      55,5
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19995,58,24,43,73,63,6 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)66,665,461,756,455,555,555,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)30,229,728,025,625,225,225,2
Totaal internationale samenwerking5,429,125,00,00,00,00,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)72,094,586,756,455,555,555,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)32,742,939,325,625,225,225,2
III ALGEMENE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19997,85,65,65,65,65,6 
Extrapolatie      6,4
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19998,13,90,80,80,80,8 
STAND MILJOENENNOTA 200015,99,56,46,46,46,46,4
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)7,24,32,92,92,92,92,9

IV KONINKRIJKSRELATIES: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)20,219,319,219,219,019,0 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen– 0,1      
 – 0,1      
2. Beleidsmatige mutaties       
diversen 0,2– 0,3– 0,3   
  0,2– 0,3– 0,3   
3. Technische mutaties       
Antillen en Aruba uit hgIS  290,7265,3266,9266,9 
diversen – 19,4– 27,4– 19,1– 18,8– 18,8 
  – 19,4263,3246,2248,1248,1 
Extrapolatie      266,9
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 0,1– 19,2263,1245,9247,9247,9 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)20,10,1282,3265,1266,9266,9266,9
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)9,10,0128,1120,3121,1121,1121,1
Totaal internationale samenwerking350,9301,30,00,00,00,00,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)371,0301,4282,3265,1266,9266,9266,9
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)168,4136,8128,1120,3121,1121,1121,1
IV KONINKRIJKSRELATIES: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)0,20,20,20,20,20,2 
Extrapolatie      25,8
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19990,5– 0,224,826,927,824,3 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)0,70,025,027,128,024,525,8
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)0,30,011,312,312,711,111,7
Totaal internationale samenwerking30,95,50,00,00,00,00,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)31,65,525,027,128,024,525,8
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)14,32,511,312,312,711,111,7

Op de begroting van Koninkrijksrelaties is sprake van een belangrijke ontwikkeling, gelegen in het feit dat de uitgaven en ontvangsten van de Nederlandse Antillen en Aruba per 1 januari 2000 geen onderdeel meer uitmaken van de homogene groep Internationale Samenwerking (hgIS).

V BUITENLANDSE ZAKEN: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)3 831,84 282,04 476,04 600,04 645,04 721,0 
1. Mee- en tegenvallers       
BNP-afdrachten aan EU40,7– 421,0307,0286,0427,0500,0 
diversen– 1,8      
 38,9– 421,0307,0286,0427,0500,0 
2. Beleidsmatige mutaties       
Berlijn: BNP-afdrachten aan EU  265,0623,01 924,01 907,0 
tijdelijke financiering NIO133,9      
diversen– 0,1      
 133,8 265,0623,01 924,01 907,0 
3. Technische mutaties       
diversen0,3      
 0,3      
Extrapolatie      8 606,0
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999173,1– 421,0572,0909,02 351,02 407,0 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)4 004,93 861,05 048,05 509,06 996,07 128,08 606,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)1 817,31 752,02 290,72 499,93 174,63 234,53 905,2
Totaal internationale samenwerking5 998,27 260,47 636,57 974,38 385,48 703,59 045,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)10 003,111 121,412 684,513 483,315 381,415 831,517 651,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)4 539,25 046,45 756,06 118,56 979,87 184,08 009,7
V BUITENLANDSE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)96,40,00,00,00,00,0 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen2,6      
 2,6      
2. Beleidsmatige mutaties       
tijdelijke financiering NIO 133,9     
diversen0,4      
 0,4133,9     
3. Technische mutaties       
diversen0,5      
 0,5      
Extrapolatie      0,0
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19993,5133,90,00,00,00,0 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)99,9133,90,00,00,00,00,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)45,360,80,00,00,00,00,0
Totaal internationale samenwerking123,2119,7118,5106,6106,0102,2102,2
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)223,1253,6118,5106,6106,0102,2102,2
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)101,2115,153,848,448,146,446,4

De uitgavenmeevaller in 1999 van de BNP-afdrachten aan de Europese Unie (EU), het Vierde Eigenmiddel, wordt verklaard door de neerwaartse bijstelling van de EU-uitgaven in 1999.

In de jaren 2000 en verder vallen de BNP-afdrachten juist hoger uit, met name door de verschuiving van BTW-afdrachten naar BNP-afdrachten, waar tijdens de top van Berlijn over de Agenda 2000 toe is besloten.

De hier weergegeven mutaties geven een partieel beeld van de EU-afdrachten en dienen in samenhang te worden bezien met de wijzigingen op de aanvullende post belastingafdrachten aan de EU en de vergoeding voor de inning van deze belastingafdrachten die wordt verantwoord op de begrotingen van Financiën en LNV. Daarom is in bijlage 9 van deze Miljoenennota, «Nederland en de financiën van de Europese Unie», een integraal overzicht opgenomen van alle financiële relaties met de EU, alsmede een integrale toelichting op de mutaties ten opzichte van de stand Miljoenennota 1999. Hoofdlijn daarvan is dat op het totaal van de afdrachten aan de EU, bij de onderhandelingen in Berlijn, een besparing is gerealiseerd van 1,55 miljard in 2002, in dat jaar 0,25 miljard hoger dan de 1,3 miljard waar bij de opstelling van het Regeerakkoord van werd uitgegaan.

De ontvangsten op de begroting van Buitenlandse Zaken zijn in 1999 incidenteel hoger. Oorzaak hiervan is het aanzuiveren van het negatieve saldo uit 1998 op de rekening-courantfaciliteit bij het ministerie van Financiën door de Nederlandse Investeringsbank voor Ontwikkelingslanden (NIO).

VI JUSTITIE: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)7 343,37 634,57 431,87 273,87 282,17 283,6 
1. Mee- en tegenvallers       
asielzoekers44,01 114,01 931,02 391,02 551,02 636,0 
diversen– 51,60,60,60,60,60,6 
 – 7,61 114,61 931,62 391,62 551,62 636,6 
2. Beleidsmatige mutaties       
asielbeleid – 194,0– 590,0– 836,0– 1 063,0– 1 388,0 
intensivering verkeerstoezicht 54,6101,992,692,190,1 
Korps Landelijke Politie Diensten30,0 20,030,030,030,0 
millennium 25,6     
tariefsverhoging sociale advocatuur  29,552,060,062,0 
versterking rechterlijke organisatie 30,0     
voorfinanciering huisvesting – 26,01,0– 4,04,04,0 
diversen0,130,8132,4136,9107,6104,4 
 30,1– 79,0– 305,2– 528,5– 769,3– 1 097,5 
3. Technische mutaties       
loonbijstelling tranche 1999 161,3194,9183,0182,8183,1 
prijsbijstelling tranche 1999 57,553,051,251,050,9 
diversen– 16,849,156,371,872,572,1 
 – 16,8267,9304,2306,0306,3306,1 
Extrapolatie      9 132,1
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19995,81 303,61 930,52 169,12 088,31 845,0 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)7 349,18 938,19 362,39 442,99 370,49 128,69 132,1
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)3 334,94 055,94 248,44 285,04 252,14 142,44 144,0
Totaal internationale samenwerking3,012,82,22,21,81,81,8
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)7 352,18 950,99 364,59 445,19 372,29 130,49 133,9
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)3 336,24 061,74 249,44 286,04 252,94 143,24 144,8
VI JUSTITIE: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999952,91 277,91 296,61 304,01 307,51 310,7 
1. Mee- en tegenvallers       
boeten en transacties29,9 35,020,020,020,0 
diversen32,20,60,60,60,60,6 
 62,10,635,620,620,620,6 
2. Beleidsmatige mutaties       
asielzoekers (toerekening hgIS)  120,0110,0100,090,0 
boeten en transacties 26,6110,4145,6127,1127,1 
indexatie boeten en transacties  18,018,037,037,0 
intensivering verkeerstoezicht  32,830,930,027,5 
verhogen boeten en transacties  25,025,025,025,0 
diversen  26,5  11,0 
  26,6332,7329,5319,1317,6 
3. Technische mutaties       
diversen– 3,421,921,627,318,418,4 
Niet tot een ijklijn behorend       
conversie agentschapsvermogen  454,0    
 – 3,421,9475,627,318,418,4 
Extrapolatie      1 698,3
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 199958,849,1844,0377,4358,1356,6 
STAND MILJOENENNOTA 20001 011,71 327,02 140,61 681,41 665,61 667,31 698,3
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)459,1602,2971,4763,0755,8756,6770,7

Bij de uitgaven voor asielzoekers is sprake van een tegenvaller van 1,1 miljard in 1999 (oplopend tot 2,6 miljard in 2003): de instroomveronderstelling is opwaarts bijgesteld en de uitstroomveronderstelling neerwaarts. Ook op andere begrotingen zoals BZK en OCenW is sprake van tegenvallers in verband met asielzoekers. Daartegenover staat een aantal beleidsmaatregelen met een beoogde besparing van circa 0,2 miljard in 1999, oplopend tot bijna 1,4 miljard in 2003. Het gaat hierbij om een intensivering van het terugkeerbeleid van uitgeprocedeerde asielzoekers, het niet meer opvangen van uitgeprocedeerde asielzoekers en een kostenbesparing bij de opvang.

Voorts heeft de regering, naar aanleiding van het Interdepartementaal Beleidsonderzoek Verkeer, besloten tot een forse intensivering van de verkeershandhaving in de vorm van regioplannen. Deze hebben een positief effect op de verkeersveiligheid. De plannen richten zich op de speerpunten van het verkeersbeleid, zoals het handhaven van de maximale snelheid, het voorkomen van rijden onder invloed en het rijden door rood licht. De intensivering van het verkeerstoezicht leidt tot extra uitgaven en meer dan evenredige extra ontvangsten uit hoofde van boeten en transacties. Verder is ook naar aanleiding van de feitelijke groei van het aantal processen-verbaal de raming van de ontvangsten boeten en transacties opwaarts bijgesteld.

De bijdrage aan het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) wordt verhoogd met een bedrag dat oploopt tot jaarlijks 30 miljoen met ingang van 2001. Met deze verhoging wordt een dreigend exploitatietekort afgewend en de vervanging van vlieg- en vaartuigen mogelijk gemaakt.

Ten slotte zal per 1-1-2000 het uurtarief voor de sociale advocatuur worden verhoogd van f 125,– tot f 154,– per uur (inclusief indexering). Als gevolg hiervan worden de uitgaven opwaarts bijgesteld van 29,5 miljoen in 2000 oplopend tot 62 miljoen in 2003.

De ontvangstenraming wordt vanaf 2000 verhoogd als gevolg van het besluit van de regering om een additionele bijdrage te leveren uit de hgIS-middelen voor de opvang van asielzoekers.

De incidentele ontvangst in 2000 uit hoofde van de conversie van het agentschapsvermogen betreft de agentschappen Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) en Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB).

VII BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)7 444,67 745,87 895,77 929,08 100,78 159,1 
1. Mee- en tegenvallers       
asielzoekers1,273,0149,0189,0218,0231,0 
waterschade september/oktober 199877,9525,0     
diversen– 40,2– 3,0– 6,3– 7,3– 9,3– 11,8 
 38,9595,0142,7181,7208,7219,2 
2. Beleidsmatige mutaties       
asielbeleid – 10,0– 34,0– 61,0– 90,0– 120,0 
herfasering c2000 – 60,0– 45,0– 40,0– 40,0– 20,0 
normvergoeding politie 21,042,060,088,088,0 
OOW-operatie 30,0– 30,0    
Regeerakkoord: sociale infrastructuur 23,950,865,695,6110,6 
versterking rampenbestrijding  13,038,042,049,0 
diversen12,764,850,947,15,5– 4,7 
 12,769,747,7109,7101,1102,9 
3. Technische mutaties       
loonbijstelling tranche 1999 225,0233,5233,9239,9242,3 
naar SZW: EWLW-banen – 850,0– 959,1– 979,9– 999,0– 999,0 
OOW-operatie  70,010,0   
diversen11,991,398,090,593,381,5 
 11,9– 533,7– 557,6– 645,5– 665,8– 675,2 
Extrapolatie      7 958,9
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 199963,7131,3– 367,2– 354,1– 356,1– 353,2 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)7 508,37 877,17 528,57 574,97 744,67 805,97 958,9
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)3 407,13 574,53 416,33 437,33 514,33 542,23 611,6
Totaal internationale samenwerking3,23,00,50,50,50,50,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)7 511,57 880,17 529,07 575,47 745,17 806,47 959,4
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)3 408,63 575,83 416,53 437,63 514,63 542,43 611,8
VII BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999464,2506,0479,4481,8512,1502,8 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen9,03,012,015,015,015,0 
 9,03,012,015,015,015,0 
2. Beleidsmatige mutaties       
terugontvangsten EWLW-banen  90,0    
diversen2,6– 7,30,20,20,20,2 
 2,6– 7,390,20,20,20,2 
3. Technische mutaties       
OOW-operatie  70,010,0   
diversen15,329,811,718,026,222,5 
Niet tot een ijklijn behorend       
vervreemding Roccade 242,6     
diversen  20,0    
 15,3272,4101,728,026,222,5 
Extrapolatie      553,6
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 199927,2268,1203,743,141,337,6 
STAND MILJOENENNOTA 2000491,4774,1683,1524,9553,4540,4553,6
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)223,0351,3310,0238,2251,1245,2251,2

Als gevolg van de hogere instroom van asielzoekers vallen de uitgaven voor de VVTV-regeling en de politie-inzet bij asielcentra voor 1999 tot en met 2003 hoger uit. Daartegenover staat het besparingseffect van de intensivering van het terugkeerbeleid en het niet meer opvangen van uitgeprocedeerde asielzoekers.

Het budgettaire beslag in 1999 van de waterschade als gevolg van de extreem zware regenval in september/oktober 1998, waarop de Wet tegemoetkoming schade bij rampen (WTS) van toepassing is verklaard, wordt thans geraamd op 525 miljoen. Dit is 375 miljoen lager dan in een eerder stadium werd voorzien, hetgeen enerzijds wordt veroorzaakt door een lager dan geraamd aantal schadetegemoetkomingen aan agrarische bedrijven en anderzijds door een lagere dan geraamde gemiddelde schadevergoeding per agrarisch bedrijf.

De uitgavenverhoging politie vloeit voort uit de door de regering genomen beslissing om, boven op de intensiveringen uit het Regeerakkoord, additionele middelen beschikbaar te stellen voor het op een reëel niveau brengen van de normvergoeding politie. Besloten is tot een algemene verhoging van de normvergoeding, de invoering van een prestatiecomponent in de financiering en het inlopen van de achterstanden op het gebied van informatie- en communicatietechnologie (ICT).

In het kader van de versterking van de sociale infrastructuur zijn middelen voor de inburgering van oudkomers en verbetering van de leefbaarheid aan de BZK-begroting toegevoegd. De middelen voor inburgering oudkomers zijn bestemd voor het verbeteren van de beheersing van de Nederlandse taal van al langer in ons land verblijvende minderheden. De middelen voor leefbaarheid zijn bedoeld voor het verbeteren van de leefbaarheid en veiligheid in met name achterstandswijken.

Voor de versterking van de rampenbestrijding zijn middelen, oplopend tot 49 miljoen structureel vanaf 2003, vrijgemaakt. Tezamen met de hiervoor reeds op de BZK-begroting beschikbare middelen beloopt het extra budget voor de rampenbestrijding vanaf 2003 85 miljoen structureel.

Met ingang van 1999 worden de zogenoemde EWLW-banen (Extra Werkgelegenheid Langdurig Werklozen) overgeboekt van de BZK-begroting naar de SZW-begroting. Aan de ontvangstenkant van de begroting komen in het kader van de EWLW-banen terugontvangsten van 90 miljoen in 2000 binnen. Deze zijn het gevolg van een te hoog gebleken bevoorschotting aan de gemeenten in 1998. Het aantal gerealiseerde banen is achtergebleven bij de aanvankelijke prognose. Daarnaast is er sprake van een eenmalige – niet voor een ijklijn relevante – ontvangst in 1999 in verband met de gedeeltelijke vervreemding van de aandelen Roccade Informatica Groep N.V.

VIII ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)39 749,440 904,341 536,341 982,742 806,543 362,8 
1. Mee- en tegenvallers       
asielzoekers 44,099,0131,0142,0148,0 
gemiddelde personeelslasten – 45,0– 61,0– 101,0– 127,0– 77,0 
omroepen110,6      
OV-studentenkaart (vertraging prestatieregime) 42,084,0– 126,0   
studiefinanciering/tegemoetkoming studiekosten – 27,42,25,0– 52,6– 46,6 
volume leerlingen en studenten – 7,597,0116,8133,7183,3 
diversen– 60,511,0– 67,4– 73,9– 80,0– 188,1 
 50,117,1153,8– 48,116,119,6 
2. Beleidsmatige mutaties       
asielbeleid – 6,6– 23,0– 41,0– 56,0– 78,0 
beperking incidentele looncomponent – 25,9– 75,3– 110,9– 167,8– 226,2 
cao 197,0177,3212,9252,4337,2 
centraal beheerde middelen   – 20,0– 60,0– 127,0 
frictieregeling Primair onderwijs  – 10,0– 25,0– 25,0– 25,0 
herfasering vernieuwing en inventaris  12,036,0– 141,636,0 
indexering basisbeurs thuiswonenden  – 23,0– 31,0– 47,0– 63,0 
informatie- en communicatietechnologie 175,5165,2165,2165,2  
intertemporele compensatie herontwerp       
IB-Groep 45,010,0– 20,0– 29,0– 4,0 
invoeringskosten euro 5,658,737,72,8  
omroepen  50,744,235,326,4 
onderwijsverzorging/Landelijke Organen Beroepsonderwijs  – 10,0– 20,0– 30,0– 35,0 
optimale doorstroming/achterstanden/voorhoedescholen  35,035,035,035,0 
optimalisatie doorstroming VO/BVE   – 15,0– 40,0– 50,0 
project- en vernieuwingsgelden – 15,0– 40,0– 40,0– 40,0– 40,0 
Regeerakkoord: monumentenzorg 5,022,032,040,052,6 
sportrechten (media)41,4      
storting aankoopfonds kunst100,0      
volume OV-studentenkaart     50,0 
diversen134,4– 78,5– 114,4– 26,622,071,8 
 275,8302,1235,2213,5– 83,7– 39,2 
3. Technische mutaties       
indexering basisbeurs thuiswonenden  23,031,047,063,0 
indexering studiefinanciering 55,747,971,487,9103,6 
loonbijstelling tranche 1999 987,01 054,31 067,81 086,01 102,1 
prijsbijstelling tranche 1999 140,8141,5142,6146,7147,7 
diversen30,151,7– 12,5– 15,6– 12,0– 10,3 
Niet tot een ijklijn behorend       
indexering studiefinanciering 56,164,969,568,167,9 
studiefinanciering 19,4– 102,3153,341,1118,1 
diversen– 6,5  – 1,3– 20,0– 8,5 
 23,61 310,71 216,81 518,71 444,81 583,6 
Extrapolatie      45 539,1
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999350,21 629,11 605,91 684,11 377,41 564,0 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)40 099,642 533,443 142,243 666,844 183,944 926,845 539,1
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)18 196,419 300,819 577,119 815,120 049,820 386,920 664,7
Totaal internationale samenwerking104,5106,5105,8105,9105,9105,9105,9
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)40 204,142 639,943 248,043 772,744 289,845 032,745 645,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)18 243,819 349,119 625,119 863,220 097,820 434,920 712,8
VIII ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19993 278,73 656,03 537,13 487,13 516,53 474,4 
1. Mee- en tegenvallers       
lesgelden50,08,0– 0,8– 15,6– 26,6– 13,5 
omroepen110,6      
studiefinanciering– 30,0– 62,7– 50,7– 23,0– 25,6– 25,6 
diversen– 56,119,6– 37,1– 39,0– 38,6– 36,4 
 74,5– 35,1– 88,6– 77,6– 90,8– 75,5 
2. Beleidsmatige mutaties       
afschaffing omroepbijdragen  – 1 202,0– 1 220,0– 1 240,0– 1 259,7 
sportrechten (media)41,4      
diversen0,231,138,039,042,0  
 41,631,1– 1 164,0– 1 181,0– 1 198,0– 1 259,7 
3. Technische mutaties       
omroepbijdragen -1 233,5     
diversen24,278,012,9– 6,3– 15,9– 22,2 
Niet tot een ijklijn behorend       
omroepbijdragen 1 233,5     
diversen– 24,2– 27,5– 8,8– 29,5– 14,16,3 
 0,050,54,1– 35,8– 30,0– 15,9 
Extrapolatie      2 133,7
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999116,246,2– 1 248,4– 1 294,4– 1 318,8– 1 351,1 
STAND MILJOENENNOTA 20003 394,93 702,22 288,72 192,72 197,72 123,32 133,7
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)1 540,51 680,01 038,6995,0997,3963,5968,2

De herziening van de raming van in- en uitstroom van het aantal asielzoekers leidt ertoe dat de uitgaven in 1999 en volgende jaren voor het onderwijs hoger uitvallen. Daar staan rijksbrede maatregelen tegenover die leiden tot een matiging van de uitgaven.

De invoering van het prestatieregime voor de OV-studentenkaart, waarbij de kaart eerst als een lening en pas na voldoende studieresultaat van een lening in een gift wordt omgezet, heeft een jaar vertraging opgelopen. Daardoor worden de uitgaven in 1999 en 2000 nog niet als lening geoormerkt, maar nog als een gift verwerkt. Dit heeft als consequentie dat de relevante uitgaven in 1999 en 2000 hoger zijn dan voorzien, terwijl ze in 2001 lager zullen zijn.

Jaarlijks worden de prognoses ten aanzien van de ontwikkelingen van het leerlingen- en studentenvolume aangepast. De meest recente inzichten op dit vlak nopen tot een opwaartse bijstelling van de uitgaven die oploopt tot ruim 180 miljoen in 2003. Hier staat tegenover dat er sprake is van een meevallende ontwikkeling van de gemiddelde personeelslasten bij onder andere het Primair en Voortgezet onderwijs en van lagere uitgaven voor de studiefinanciering.

Bij de beleidsmatige mutaties is er sprake van extra uitgaven voor de CAO-onderwijs, waarvoor binnen de OCenW-begroting herschikkingen hebben plaatsgevonden.

Uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES) en de aanvullende post Algemeen zijn aan de begroting de middelen toebedeeld die in het Regeerakkoord voor monumentenzorg respectievelijk informatie- en communicatietechnologie (ICT) in het onderwijs zijn uitgetrokken. Daarnaast is besloten om voor ICT eenmalig in 1999 20 miljoen extra uit te trekken voor de aanschaf van computers door scholen.

Het herontwerp van de Informatie Beheer Groep leidt in de jaren 1999 en 2000 tot meerkosten. De ruimte hiertoe is gevonden in een intertemporele verschuiving, waarbij de uitgaven in de jaren daarna verlaagd kunnen worden. Als tegemoetkoming in de kosten die de invoering van de euro met zich meebrengt zal OCenW over de periode 1999–2002 uit de aanvullende post Algemeen in totaal ruim 100 miljoen ontvangen. Op basis van de realisatie 1998 en recente CBS-inzichten in de ontwikkeling van het aantal huishoudens is de raming van de uitgaven aan de omroepen vanaf 2000 opwaarts bijgesteld.

Voorts is sprake van de volgende beleidsmatige uitgavenverlagingen.

De incidentele looncomponent is in alle onderwijssectoren beperkt. Dit leidt tot een besparing die stapsgewijs oploopt tot circa 225 miljoen in 2003.

De centraal beheerde middelen zijn verlaagd met 25 miljoen in 2001 oplopend tot 127 miljoen in 2003 en 157 miljoen in de jaren daarna.

In het Primair onderwijs wordt de frictieregeling aangepast. Deze regeling is bedoeld om grote formatieve schommelingen op te vangen. Vanwege de invoering van de klassenverkleining en de gestegen leerlingaantallen in het Primair onderwijs is de regeling echter minder relevant geworden.

Daarnaast vindt er een uitgavendaling plaats van 23 miljoen in 2000 oplopend tot 63 miljoen in 2003 als gevolg van de gewijzigde indexeringssystematiek van de basisbeurs voor thuiswonenden.

Ook de uitgaven voor onderwijsverzorging in het Voortgezet onderwijs en voor de Landelijke Organen Beroepsonderwijs zullen als gevolg van een efficiencykorting structureel met 35 miljoen worden verlaagd.

Bij de afronding van de begrotingsvoorbereiding 2000 heeft de regering besloten dat de verbetering van de doorstroom VO/BVE kan plaatsvinden zonder de taakstelling oplopend tot 50 miljoen waar eerder in de begrotingsvoorbereiding toe was besloten. Dit is mogelijk door een herprioritering binnen de OCenW-begroting en de inzet van de beschikbaar gekomen middelen van 35 miljoen. Deze laatste middelen worden daarnaast ingezet voor vroegschoolse opvang in de honderd grootste risicowijken in ons land. Deze programma's beogen de sociale cohesie te versterken. Ten slotte worden middelen aangewend voor een extra bijdrage aan voorhoedescholen (ICT).

Op diverse beleidsterreinen heeft een korting op de project- en vernieuwingsmiddelen plaatsgevonden die oploopt tot structureel 40 miljoen. Ten slotte heeft een herfasering plaatsgevonden van de bij Regeerakkoord beschikbaar gestelde middelen voor vernieuwingen in het Voortgezet onderwijs en voor de inventaris in het Beroepsonderwijs.

Aan de ontvangstenkant van de OCenW-begroting is vanwege het afschaffen van de omroepbijdragen per 1 januari 2000 ruim 1,2 miljard aan ontvangsten afgeboekt die voortaan deel uitmaken van de inkomstenijklatten.

Voorts zal in 1999 en latere jaren een aantal ontvangsten naar verwachting lager uitvallen. Dit zit vooral bij de Studiefinanciering. Zo wordt op basis van realisatiecijfers over 1998 verwacht dat de ontvangsten op zowel langlopende als kortlopende studieschulden lager zijn dan aanvankelijk voorzien.

IXA NATIONALE SCHULD (TRANSACTIEBASIS): UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 199930 818,530 053,631 000,831 137,832 367,933 011,2 
1. Mee- en tegenvallers       
wijziging kapitaalmarktberoep en rente – 423,7– 1 228,8– 1 315,9– 1 437,8– 1 250,5 
boete bij vervroegde aflossing 96,0     
rente AOW spaarfonds 82,9– 17,3– 67,8– 72,1– 29,9 
rente vaste schuld162,3      
rente vlottende schuld282,5      
schuldconversie – 185,0– 599,0– 599,0– 285,0– 139,0 
diversen– 3,0      
 441,8– 429,8– 1 845,1– 1 982,7– 1 794,9– 1 419,4 
2. Beleidsmatige mutaties       
diversen – 7,6– 10,7– 10,7– 10,7– 10,7 
  – 7,6– 10,7– 10,7– 10,7– 10,7 
3. Technische mutaties       
Niet tot een ijklijn behorend       
agio bij inkoop601,2      
 601,2      
Extrapolatie      32 030,8
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19991 042,9– 437,4– 1 855,8– 1 993,4– 1 805,6– 1 430,1 
STAND MILJOENENNOTA 200031 861,429 616,229 145,029 144,430 562,331 581,132 030,8
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)14 458,113 439,213 225,413 225,213 868,614 330,914 534,9
Kas-transactieverschillen       
rente AOW spaarfonds 122,9     
agio 2 616,3     
disagio 1 161,9     
overig 2 107,31 332,41 378,1396,51 220,71 302,0
Stand Miljoenennota 2000 op kasbasis 35 624,630 477,430 522,530 958,832 801,833 332,8
IXA NATIONALE SCHULD (TRANSACTIEBASIS): NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19991 817,2340,2340,2340,2340,2340,2 
1. Mee- en tegenvallers       
ontvangen rente bij uitgifte van schuld57,0      
rente kortlopende schuld262,6      
rente uitboeking huisvestingsbudgetten onderhanden werk 17,236,253,559,459,4 
rentecompensatie vermogensconversie agentschappen  35,234,934,634,3 
diversen2,017,30,52,52,52,5 
 321,634,571,990,996,596,2 
3. Technische mutaties       
Niet tot een ijklijn behorend       
agio bij uitgifte schuld917,0      
diversen0,5      
 917,5      
Extrapolatie      436,1
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19991 239,134,471,990,896,496,1 
STAND MILJOENENNOTA 20003 056,3374,6412,1431,0436,6436,3436,1
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)1 386,9170,0187,0195,6198,1198,0197,9
Kas-transactieverschillen       
agio 2 176,1     
disagio 0,5     
overig 1 243,6799,9800,0800,0800,0800,0
Stand Miljoenennota 2000 op kasbasis 3 794,81 212,01 231,01 236,61 236,31 236,1

Als gevolg van een neerwaartse bijstelling van zowel de lange als de korte rente is er – gesaldeerd met een wat hoger kapitaalmarktberoep door een hoger feitelijk financieringstekort 1999 en 2000 – sprake van een meevaller op de begroting van de Nationale Schuld van 0,4 miljard in 1999 oplopend tot ruim 1,2 miljard in 2003.

Daarnaast vindt in het kader van de schuldherstructureringsoperatie in 1999 een omvangrijke schuldconversie plaats. In de periode tot en met 2002 heeft de omruil van juli 1999 per saldo een daling van de rentelasten tot gevolg, terwijl in de periode 2003–2005 de rentelasten per saldo zullen stijgen. Daarnaast is een verlaging van de rentelasten voorzien, samenhangend met een vervolg op bovenstaande omruil later dit jaar.

De rente ten behoeve van het AOW-spaarfonds is gewijzigd op basis van de lagere rentestanden 1999 en 2000, alsmede door een wijziging in de rentevergoedingssystematiek van het AOW-spaarfonds ter verkleining van de gevoeligheid voor renteschommelingen.

Bij de ontvangsten is vanaf 1999 sprake van rente-ontvangsten die samenhangen met de uitboeking van huisvestingsbudgetten onderhanden werk, als uitvloeisel van de stelselherziening rijkshuisvesting. Daarnaast treedt een rentemutatie op als gevolg van de vermogensconversie bij de agentschappen. In 2000 zullen agentschappen een beroep doen op de leenfaciliteit, ter grootte van de waarde van de om niet meegekregen activa. Met dit geleende geld zullen die activa alsnog afgerekend worden met het moederdepartement. Over het geleende geld is rente verschuldigd, dat op de begroting Nationale Schuld als ontvangst wordt geboekt.

IXB FINANCIËN: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)5 434,95 865,55 923,06 013,05 977,45 933,1 
1. Mee- en tegenvallers       
Exportkredietverzekering– 24,6– 120,0– 40,0– 40,0– 40,0– 40,0 
wet waardering onroerende zaken  28,810,810,810,8 
diversen– 59,4– 16,90,70,70,71,2 
 – 84,0– 136,9– 10,5– 28,5– 28,5– 28,0 
2. Beleidsmatige mutaties       
intertemporele compensatie containerscan 32,6– 5,1– 11,0– 16,5  
invoeringskosten euro 57,157,476,873,8  
NedCar: aflossing NIB/DSM 17,833,2    
diversen– 4,889,810,911,511,611,6 
 – 4,8197,396,477,368,911,6 
3. Technische mutaties       
loonbijstelling tranche 1999 95,7131,2118,2116,2116,3 
naar RGD ivm huisvestingskosten– 72,5      
diversen– 1,557,3121,5103,789,485,7 
Niet tot een ijklijn behorend       
restitutie omroepbijdragen  500,0    
diversen– 45,5      
 – 119,5153,0752,7221,9205,6202,0 
Extrapolatie      6 119,2
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 208,0213,4838,5270,8245,9185,6 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)5 226,96 078,96 761,56 283,86 223,36 118,76 119,2
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)2 371,92 758,53 068,22 851,52 824,02 776,52 776,8
Totaal internationale samenwerking580,3524,1545,4469,4390,7402,7355,4
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)5 807,26 603,07 306,96 753,26 614,06 521,46 474,6
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)2 635,22 996,33 315,73 064,53 001,32 959,32 938,0
IXB FINANCIËN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)10 731,95 385,94 735,55 026,55 195,65 068,6 
1. Mee- en tegenvallers       
afdracht staatsloterij30,725,025,025,025,025,0 
correctie extrapolatie     – 112,0 
diverse ontvangsten belastingdienst28,5      
Exportkredietverzekering274,8330,060,0 – 40,0– 40,0 
inningskosten douane – 9,0– 18,58,013,327,3 
kosten vervolging26,4      
diversen23,259,72,2– 36,1– 33,1– 35,1 
 383,6405,768,7– 3,1– 34,8– 134,8 
2. Beleidsmatige mutaties       
Berlijn: hogere perceptiekostenvergoeding EU   526,0542,0560,0 
middelenafspraak Defensie– 1,920,0 193,0196,0158,5 
middelenafspraak LNV verkoopopbrengsten DLO  126,5    
middelenafspraak RGD – 64,5– 28,6– 29,9– 5,2– 1,8 
vergoedingen benzinestations  25,050,075,075,0 
verkoop agrarische domeinen20,4210,0 – 25,0– 50,0– 25,0 
verkoopopbrengst rijkshuisvesting– 61,2      
verkoopopbrengsten (diversen) 157,5     
diversen24,256,511,711,912,712,6 
 – 18,5379,5134,6726,0770,5779,3 
3. Technische mutaties       
diversen 6,819,14,54,54,6 
Niet tot een ijklijn behorend       
correctie extrapolatie     112,0 
heffings- en invorderingsrente81,5      
overdracht rijksgebouwen RGD 7 000,0     
verkoop NIB 2 007,6     
winstuitkering DNB8,8175,0– 275,0– 225,0– 350,0– 425,0 
diversen25,6      
 115,99 189,4– 255,9– 220,5– 345,5– 308,4 
Extrapolatie      5 428,2
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999480,89 974,5– 52,4502,6390,3336,1 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)11 212,715 360,44 683,15 529,15 585,95 404,75 428,2
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)5 088,16 970,22 125,12 509,02 534,82 452,52 463,2
Totaal internationale samenwerking2,50,00,00,00,00,00,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)11 215,215 360,44 683,15 529,15 585,95 404,75 428,2
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)5 089,26 970,22 125,12 509,02 534,82 452,52 463,2

Op basis van een nieuwe risico-analyse worden de ramingen voor de schade-uitkeringen aangaande de Exportkredietverzekering meerjarig neerwaarts bijgesteld. Verder wordt verwacht dat het goede betalingsgedrag van een aantal groteschuldenlanden zich in elk geval op korte termijn zal voortzetten, waardoor de raming van de ontvangsten met name in 1999 aanzienlijk kan worden verhoogd. De ontvangsten worden vanaf 2002 neerwaarts bijgesteld, gelet op de gestaag afnemende vorderingen.

Met het oog op de introductie van de euro zijn uitgaven voorzien voor de aanpassing van de systemen van het kerndepartement en de Belastingdienst, alsmede voor nationale voorlichtingsactiviteiten. Deze uitgaven zijn voor 50% gefinancierd uit de aanvullende post euro.

Per 1 januari 2000 worden de omroepbijdragen afgeschaft. De in 1999 reeds vooruitbetaalde omroepbijdragen over het jaar 2000, worden in 2000 aan de huishoudens gerestitueerd. Deze terugbetaling is niet-relevant voor het EMU-tekort in 2000 en is om deze reden als technische post ook niet relevant voor de uitgavenkaders in de begroting.

Aan de ontvangstenkant is er sprake van de volgende belangrijke wijzigingen.

De bijdrage van de EU in de inning van de EU-douanerechten nemen toe met circa 0,5 miljard vanaf 2001. Dit is met name het gevolg van de recente afspraken binnen de EU (Berlijn) om de forfaitaire vergoeding van 10% naar 25% te verhogen. Voorts leidt de actualisatie van de raming van de invoerheffingen per saldo nog tot een meevaller (zie voor een integraal overzicht bijlage 9).

Als gevolg van het feit dat de Rijksgebouwendienst (RGD) de status van agentschap heeft gekregen, zullen de verkoopontvangsten en ontvangsten uit huur aan derden, gerealiseerd bij Domeinen, voortaan buiten begrotingsverband aan de RGD toekomen. Deze ontvangsten zullen dan ook vanaf 1999 als baten op de RGD-begroting verantwoord worden.

In verband met een nieuwe vergoedingensystematiek voor de ingebruikgeving van benzinestations zijn hogere ontvangsten voorzien oplopend tot 75 miljoen in 2002.

Op grond van een middelenafspraak met het ministerie van Defensie worden de opbrengsten uit de verkoop van Defensiematerieel toegevoegd aan de begroting van Defensie.

In het kader van de privatisering van het landbouwkundig onderzoek worden op grond van de middelenafspraak met het ministerie van LNV de proefstations voor landbouwkundig onderzoek overgedragen aan het kenniscentrum Wageningen (zie ook uitgaven LNV).

De ontvangsten van Domeinen komen in 1999 210 miljoen hoger uit dan geraamd door het (aanhoudend) hoge volume aan agrarische verkopen. De versnelling in de realisatie van de verkooptaakstelling uit het Regeerakkoord leidt tot neerwaartse bijstellingen in latere jaren.

De 7 miljard overdracht rijksgebouwen RGD is een technische boeking die niet relevant is voor de ijklijn en samenhangt met de agentschapsstatus van de RGD en de introductie van een huur- en verhuurmodel voor de rijkshuisvesting per 1 januari 1999. De 7 miljard weerspiegelt de verkoopwaarde van de gebouwen die door de RGD aan de departementen worden verhuurd. Tegenover deze ontvangsten staat een schuld van gelijke omvang van de RGD aan het ministerie van Financiën. In de inleiding bij deze bijlage is een algemene toelichting opgenomen over de vermogensconversie agentschappen.

In 1999 is de Staat overgegaan tot de verkoop van aandelen Nationale Investeringsbank (NIB) waardoor een eenmalige ontvangst kan worden geboekt van ruim 2 miljard in 1999.

De hogere winstuitkering DNB van 175 miljoen in 1999 vloeit met name voort uit de slotuitkering over 1998. De winstafdracht daalt in latere jaren als gevolg van een lagere rentestand dan eerder geraamd, waardoor de beleggingsopbrengsten afnemen. Daarbij komt dat vanwege de start van de derde fase EMU de voorspelling van de winst van DNB met meer onzekerheden omgeven is. Dit heeft geleid tot een nieuwe winstramingssystematiek die uitgaat van constante rentestanden en wisselkoersen.

X DEFENSIE: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)14 104,313 787,113 462,513 221,313 342,813 262,2 
2. Beleidsmatige mutaties       
aanpassing kasritme investeringsuitgaven – 150,0– 100,0– 75,0– 50,0– 25,0 
apparaatskosten Lucht- en Landmacht– 85,1      
bijstelling verrekenbare ontvangsten– 44,0– 1,6– 9,7– 15,2– 15,0– 15,3 
efficiencybesparing o.m. op ondersteunende diensten Defensie  – 25,0– 50,0– 75,0– 100,0 
eindejaarsmarge 117,3     
intertemporele compensatie investeringen– 143,7143,7     
Koninklijke Marine en Landmacht 72,0     
middelenafspraak 2001–2004   193,0196,0158,5 
nieuw personeelsbeleid n.a.v. Hoofdlijnennotitie  50,0100,0100,0100,0 
reservering kapitaaldekking pensioenen– 35,635,6     
diversen– 94,244,3– 28,8– 89,1– 93,7– 94,7 
 – 402,6261,3– 113,563,762,323,5 
3. Technische mutaties       
loonbijstelling tranche 1999 275,8267,2264,7263,6261,6 
prijsbijstelling tranche 1999 121,6120,5117,1119,7119,2 
diversen– 14,29,457,147,848,348,5 
Niet tot een ijklijn behorend       
ABP kapitaaldekking   31,986,487,2 
 – 14,2406,8444,8461,5518,0516,5 
Extrapolatie      13 679,8
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 416,9668,2331,3525,3580,3540,2 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)13 687,414 455,313 793,813 746,613 923,113 802,413 679,8
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)6 211,16 559,56 259,46 237,96 318,06 263,36 207,6
Totaal internationale samenwerking301,2574,7396,7294,1289,6289,6289,6
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)13 988,615 030,014 190,514 040,714 212,714 092,013 969,4
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)6 347,76 820,36 439,46 371,46 449,46 394,76 339,0
X DEFENSIE: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)528,1442,1442,2442,8441,4444,9 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen10,0      
 10,0      
2. Beleidsmatige mutaties       
afrekening Foreign Military Sales-cases– 70,8      
Koninklijke Marine en Landmacht 72,0     
diversen– 24,54,5– 9,7– 15,2– 15,0– 18,4 
 – 95,376,5– 9,7– 15,2– 15,0– 18,4 
3. Technische mutaties       
diversen 1,211,712,012,512,8 
Niet tot een ijklijn behorend       
conversie agentschapsvermogen  279,9    
  1,2291,612,012,512,8 
Extrapolatie      439,3
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 85,377,6281,9– 3,1– 2,5– 5,6 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)442,8519,7724,1439,7438,9439,3439,3
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)200,9235,8328,6199,5199,2199,3199,3
Totaal internationale samenwerking16,143,03,63,13,13,13,1
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)458,9562,7727,7442,8442,0442,4442,4
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)208,2255,3330,2200,9200,6200,8200,8

Door een actualisatie van de relatie tussen verplichtingen en kasuitgaven voor investeringen is een lagere raming van de benodigde kasuitgaven mogelijk in 1999 en latere jaren. Daarnaast zijn er in de begroting efficiencybesparingen opgenomen die vanaf 2000 worden gerealiseerd, mede door de invoering van verschillende vormen van concurrentiestelling bij de ondersteunende diensten van het ministerie van Defensie. De concrete invulling zal in de eerste suppletoire begroting/Voorjaarsnota 2000 worden aangegeven.

De reeds in de Miljoenennota 1999 verwerkte taakstelling uit het Regeerakkoord van structureel 375 miljoen is in de Hoofdlijnennotitie ingevuld. De taakstelling wordt voor een deel gerealiseerd door extra verkoopopbrengsten vanaf 2001 die Defensie verkrijgt door de afstoting van roerende en onroerende goederen (met name materieel). De ontvangsten komen binnen op de begroting van Financiën en worden op basis van een middelenafspraak toegevoegd aan de uitgaven van Defensie. Voorts vindt een verlaging plaats van de investeringsuitgaven voor groot materieel bij de verschillende krijgsmachtdelen. In de begroting van Defensie is de toedeling, alsmede een nadere toelichting, opgenomen.

Bovendien is er in het kader van de Hoofdlijnennotitie vanaf 2000 geld beschikbaar gekomen voor een vernieuwing van het personeelsbeleid van Defensie en zijn er extra middelen uitgetrokken voor milieubeleid.

De incidentele ontvangst in 2000 uit hoofde van de conversie van de agentschapsvermogens betreft de agentschappen Directie Gebouwen, Werken en Terreinen (DGW&T) en Defensie Telematica Organisatie (DTO).

XIA VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)8 063,88 451,78 308,67 654,46 923,86 661,0 
1. Mee- en tegenvallers       
huursubsidie54,125,118,110,06,71,6 
diversen– 68,1– 0,30,59,0– 11,9– 19,0 
 – 14,024,818,619,0– 5,2– 17,4 
2. Beleidsmatige mutaties       
automatisering– 38,1      
besparingen milieubeleid – 21,4– 42,1– 57,8– 58,3– 60,5 
bodemsanering26,8      
eindejaarsmarge 71,2     
fasering stadsvernieuwing  – 140,0– 300,0100,0170,0 
Regeerakkoord: investeringen stedelijke vernieuwing 56,0121,0134,0159,0245,0 
Regeerakkoord: overige NMP3-opties 5,025,025,040,050,6 
Rijksgebouwendienst (diversen) 28,534,554,049,715,0 
diversen– 8,0– 0,7– 35,5– 4,212,88,5 
 – 19,3138,6– 37,1– 149,0303,2428,6 
3. Technische mutaties       
afkoop woonwagens – 63,1– 26,7– 20,5– 20,5– 20,5 
bodemsanering Vinex (FES)– 135,087,018,030,0   
diversen– 9,912,2– 8,5– 22,5– 12,0– 6,3 
Niet tot een ijklijn behorend       
afkoop woonwagens 173,6     
diversen– 26,37,6– 0,8    
 – 171,2217,3– 18,0– 13,0– 32,5– 26,8 
Extrapolatie      7 129,1
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 204,3380,8– 36,2– 143,0265,2384,3 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)7 859,58 832,58 272,47 511,47 189,07 045,37 129,1
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)3 566,54 008,03 753,93 408,53 262,23 197,03 235,0
Totaal internationale samenwerking12,613,814,612,712,712,712,7
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)7 872,18 846,38 287,07 524,17 201,77 058,07 141,8
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)3 572,24 014,33 760,53 414,33 268,03 202,83 240,8
XIA VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999435,6289,3231,1188,5127,9127,1 
1. Mee- en tegenvallers       
huursubsidie – 29,3– 16,029,016,3  
diversen10,25,67,02,81,50,9 
 10,2– 23,7– 9,031,817,80,9 
2. Beleidsmatige mutaties       
bodemsanering26,1      
diversen43,30,312,014,816,6– 9,1 
 69,40,312,014,816,6– 9,1 
3. Technische mutaties       
bodemsanering Vinex (FES)– 135,087,018,030,0   
diversen6,1– 4,62,61,36,01,5 
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen16,957,4     
 – 112,0139,820,631,36,01,5 
Extrapolatie      119,5
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 32,2116,623,577,940,5– 6,8 
STAND MILJOENENNOTA 2000403,4405,9254,6266,4168,4120,3119,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)183,1184,2115,5120,976,454,654,2

Er is sprake van een per saldo tegenvaller bij de uitgaven aan Individuele Huursubsidie (IHS) van circa 50 miljoen in 1998, 25 miljoen in 1999 en verder aflopend in latere jaren. Aan de ontvangstenzijde is de raming voor de vordering uit hoofde van de vermogenstoets bijgesteld, omdat het uitvoeren van de controles op het vermogen van IHS-gerechtigden langer duurt dan aanvankelijk was gepland.

De belangrijkste beleidsmatige verhoging van de VROM-begroting betreft de toevoeging aan de begroting van de Regeerakkoordmiddelen oplopend tot structureel 0,3 miljard vanuit de aanvullende post Algemeen en het FES voor de stimulering en ondersteuning van de stedelijke vernieuwing en voor intensiveringen voortvloeiend uit het Nationaal Milieubeleidsplan 3. Deze laatste intensiveringen betreffen uitgaven voor reductie van mest en ammoniak, klimaatbeleid, loden leidingen en maatregelen NOx en geluid.

Daarnaast zijn er de volgende mutaties op de VROM-begroting. Er is sprake van een fasering in de uitgaven voor stadsvernieuwing van in totaal 440 miljoen van 2000 en 2001 naar latere jaren. Een aantal maatregelen op het milieuterrein bij bodemsanering, garanties bodem, geluid en verkeer, en voertuigtechniek en Nox, leidt tot een besparing oplopend tot 60 miljoen in 2003.

De hogere uitgaven bij de RGD zijn voornamelijk een gevolg van de extra huisvestingskosten voor de uitbreiding van de Raad van State en tegenvallers als gevolg van nacalculaties bij de stelselwijziging rijkshuisvesting.

Door de vertraging in de aanpak van de bodemsanering op VINEX-locaties is er sprake van een fasering in de uitgaven van 135 miljoen in 1998 naar latere jaren. De verwachting is dat de vertraging in de komende jaren zal worden ingelopen, waardoor de saneringsprogramma's in 2001 kunnen worden afgerond. Aangezien deze uitgaven vergoed worden door het FES staat deze mutatie ook aan de ontvangstenzijde.

De afkoop van subsidies voor woonwagens en standplaatsen slaat neer in twee mutaties. Het afkoopbedrag zelf bedraagt ongeveer 174 miljoen en is niet relevant voor het uitgavenkader. Hier staat tegenover dat het ministerie van VROM als gevolg van de afkoop meerjarig minder aan subsidies hoeft uit te keren (wel relevant voor het uitgavenkader).

XIB RIJKSGEBOUWENDIENST: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19991 780,80,00,00,00,00,0 
1. Mee- en tegenvallers       
gebouwgebonden millenniumproblematiek– 65,0      
 – 65,0      
2. Beleidsmatige mutaties       
aankoop Apple-gebouw te Apeldoorn33,8      
aankoop rechtbanken Zutphen en Arnhem114,6      
diversen– 13,5      
 134,9      
3. Technische mutaties       
van Financien/Belastingdienst t.b.v. huisvestingsprogramma72,5      
diversen52,6      
 125,1      
Extrapolatie      0,0
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999194,70,00,00,00,00,0 
STAND MILJOENENNOTA 20001 975,50,00,00,00,00,00,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)896,40,00,00,00,00,00,0
XIB RIJKSGEBOUWENDIENST: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999148,90,00,00,00,00,0 
1. Mee- en tegenvallers       
ontvangsten bouwactiviteiten– 25,5      
diversen– 45,5      
 – 71,0      
2. Beleidsmatige mutaties       
definitieve realisatie 199841,5      
diversen– 3,3      
 38,2      
3. Technische mutaties       
diversen– 13,1      
 – 13,1      
Extrapolatie      0,0
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 46,00,00,00,00,00,0 
STAND MILJOENENNOTA 2000102,90,00,00,00,00,00,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)46,70,00,00,00,00,00,0

Met de inwerkingtreding van het nieuwe rijkshuisvestingsstelsel vanaf 1 januari 1999 is een huur-verhuurmodel tussen de RGD en de departementen geïntroduceerd. Dit betekent dat de huisvestingskosten vanaf 1999 op de departementale begrotingen worden verantwoord. De mutaties 1998 zijn toegelicht in de uitvoeringsnota's over 1998.

XII VERKEER EN WATERSTAAT: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)10 925,311 575,511 733,511 966,512 080,512 178,1 
1. Mee- en tegenvallers       
commissie-De Boer– 42,0      
eurovignet– 27,8      
geluidsisolatie Schiphol fase 2– 56,3      
millennium– 27,7      
diversen– 17,9– 0,3     
 – 171,7– 0,3     
2. Beleidsmatige mutaties       
eindejaarsmarge 25,1     
intertemporele compensatie wateroverlast – 4,0– 7,0– 6,027,0– 10,0 
kostendekkende tarieven luchtverkeersbegeleiding  – 15,0– 25,0– 25,0– 25,0 
onderzoeksuitgaven  – 26,0– 26,0– 25,5– 25,5 
Regeerakkoord: bereikbaarheid en kennis (uit FES) 8,025,019,012,010,0 
Regeerakkoord: sanering waterbodems 13,022,026,031,5  
spoorwegpensioenfonds157,5– 135,5     
versobering infrastructuur/innovatief aanbesteden  – 50,0– 50,0– 50,0– 50,0 
diversen2,552,040,030,615,75,3 
 160,0– 41,4– 11,0– 31,4– 14,3– 95,2 
3. Technische mutaties       
loonbijstelling tranche 1999 119,3132,2122,6119,6121,1 
millennium66,9      
prijsbijstelling tranche 1999 124,6127,4132,7136,6140,9 
diversen38,140,510,516,7– 11,539,7 
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen29,5      
 134,5284,4270,1272,0244,7301,7 
Extrapolatie      12 579,3
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999122,9242,6258,9240,4230,2206,5 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)11 048,211 818,111 992,412 206,912 310,712 384,612 579,3
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)5 013,55 362,85 441,95 539,25 586,45 619,95 708,2
Totaal internationale samenwerking13,412,912,712,712,712,712,7
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)11 061,611 831,012 005,112 219,612 323,412 397,312 592,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)5 019,55 368,75 447,75 545,05 592,15 625,65 714,0
XII VERKEER EN WATERSTAAT: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19992 697,91 640,81 171,0878,2874,6876,2 
1. Mee- en tegenvallers       
hoger dividend KPN31,1      
diversen18,7      
 49,8      
2. Beleidsmatige mutaties       
dividenden NS/VSN 25,040,055,070,075,0 
Project Mainport Rotterdam (PMR)25,0      
Regeerakkoord: bereikbaarheid en kennis (uit FES) 8,025,019,012,010,0 
diversen6,840,73,24,06,54,5 
 31,873,768,278,088,589,5 
3. Technische mutaties       
overige ontvangsten KPN635,0226,0220,0180,0145,0105,0 
diversen41,51,9– 10,3– 10,3– 10,3– 10,3 
Niet tot een ijklijn behorend       
conversie agentschapsvermogen  53,7    
diversen– 27,6– 42,3– 3,9 1,01,3 
 648,9185,6259,5169,7135,796,0 
Extrapolatie      1 046,7
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999730,3259,2327,7247,7224,2185,5 
STAND MILJOENENNOTA 20003 428,21 900,01 498,71 125,91 098,81 061,71 046,7
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)1 555,6862,2680,1510,9498,6481,8475,0

De toevoeging van de Regeerakkoordgelden aan de begroting is bedoeld voor maatregelen voor bereikbaarheid en mobiliteit (waaronder zeehavenontwikkeling en ondergronds bouwen) en voor de sanering van waterbodems. Het grootste deel van de Regeerakkoordimpuls voor de aanleg van infrastructuur loopt overigens via het Infrastructuurfonds.

De beleidsmaatregelen bestaan uit een reductie van de rijkskosten van de luchtverkeersbegeleiding die via aanpassing van de tarieven kostendekkend wordt doorberekend aan de sector, een beperking van het onderzoeksbudget en ten slotte (op het Infrastructuurfonds) een besparing door versobering van infrastructuur en/of innovatief aanbesteden. Uit onderzoek verricht in het kader van het interdepartementaal beleidsonderzoek Innovatief Aanbesteden bij Rijkswaterstaat is naar voren gekomen dat innovatief aanbesteden tot aanzienlijke maatschappelijke voordelen kan leiden, zoals een betere prijs/kwaliteitverhouding en een kortere doorlooptijd in de uitvoering. Dit leidt ook tot kostenbesparingen.

Aan de ontvangstenkant van de begroting zijn de ontvangsten wegens dividendopbrengsten NS/VSN opgenomen.

Daarnaast heeft een bijstelling van de ontvangsten plaatsgevonden voor de herzieningsbaten BTW en de aflossingen van de leningen aan KPN, op grond van in maart 1993 gemaakte afspraken bij de beursgang KPN. De mutatie is budgettair neutraal en technisch vanwege de even grote tegenboeking bij de BTW-ontvangsten.

De incidentele ontvangst in 2000 uit hoofde van de conversie van het agentschapsvermogen betreft de agentschappen Rijksdienst voor Radiocommunicatie (RDR) en KNMI. In de inleiding bij deze bijlage is een algemene toelichting opgenomen.

XIII ECONOMISCHE ZAKEN: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)3 171,73 395,53 054,92 964,52 937,62 943,1 
1. Mee- en tegenvallers       
actualisatie WIR raming63,0      
Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten6,3– 3,10,729,529,529,5 
diversen0,1    – 3,0 
 69,4– 3,10,729,529,526,5 
2. Beleidsmatige mutaties       
CO2-beleid 23,641,538,124,417,6 
opbrengst grond Beek ten behoeve van knooppunt Born     46,0 
Regeerakkoord: bedrijventerreinen 16,711,014,822,547,5 
Regeerakkoord: duurzame energie-impuls 10,020,023,027,040,0 
Regeerakkoord: gigaport (uit FES) 25,038,039,040,0  
ruimtevaart  7,334,013,76,1 
scheepsbouw 10,413,336,321,610,0 
twinning en referentieprojecten45,6      
wijziging financiële relatie met NedCar 206,9– 82,1– 61,09,432,3 
diversen– 12,9– 27,3– 11,4– 15,218,6– 33,1 
 32,7265,337,6109,0177,2166,4 
3. Technische mutaties       
afdekking verlies Volvo 400 83,682,177,12,9  
diversen– 29,922,155,349,668,148,8 
 – 29,9105,7137,4126,771,048,8 
Extrapolatie      3 186,9
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 199972,1367,5175,8264,9277,6242,0 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)3 243,83 763,03 230,73 229,43 215,23 185,13 186,9
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)1 472,01 707,61 466,01 465,41 459,01 445,31 446,2
Totaal internationale samenwerking287,1774,0452,4457,7481,7486,7471,7
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)3 530,94 537,03 683,13 687,13 696,93 671,83 658,6
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)1 602,32 058,81 671,31 673,11 677,61 666,21 660,2
XIII ECONOMISCHE ZAKEN: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)5 336,32 954,32 917,02 866,12 778,32 772,1 
1. Mee- en tegenvallers       
gasbaten buitenland43,0      
diversen6,2 5,03,01,0  
 49,2 5,03,01,0  
2. Beleidsmatige mutaties       
Holland Casino  10,015,020,030,0 
opbrengst verkoop grond Beek   30,0 16,0 
Regeerakkoord: gigaport (uit FES) 25,038,039,040,0  
technische ontwikkelingskredieten 25,0     
wijziging financiële relatie met NedCar 224,7– 48,9– 48,9100,2264,8 
diversen15,247,261,861,037,420,5 
 15,2321,960,996,1197,6331,3 
3. Technische mutaties       
afdekking verlies Volvo 400 83,682,177,12,9  
diversen13,26,28,04,31,31,3 
Niet tot een ijklijn behorend       
Common Area-baten 355,0204,0    
gasbaten 279,0441,0424,0– 1,2– 117,0 
gasbaten binnenland62,9      
diversen16,8– 3,12,030,530,729,5 
 92,9720,7737,1535,933,7– 86,2 
Extrapolatie      2 942,5
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999157,21 042,6803,1635,1232,3245,1 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)5 493,53 996,93 720,13 501,23 010,63 017,22 942,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)2 492,81 813,71 688,11 588,81 366,21 369,11 335,2
Totaal internationale samenwerking7,3393,06,35,25,25,25,2
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)5 500,84 389,93 726,43 506,43 015,83 022,42 947,7
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)2 496,21 992,01 691,01 591,11 368,51 371,51 337,6

In het kader van het Regeerakkoord hebben intensiveringen plaatsgevonden ten behoeve van bedrijventerreinen (als onderdeel van de plannen met betrekking tot de stadseconomie), duurzame energie en het project Gigaport (technologische Internet-projecten). Daarnaast zijn in het kader van het CO2-beleid gelden beschikbaar gesteld voor de uitvoering van programma's die zich richten op nieuwe doorbraaktechnologieën in de industrie, duurzame bedrijventerreinen en de ontwikkeling van de Energieprestatiekeuring (EPK).

Voorts zijn extra middelen uitgetrokken voor de ruimtevaart en voor de verbetering van de concurrentiepositie van de scheepsbouw.

De Staat heeft begin 1999 het restant van de in haar bezit zijnde aandelen NedCar verkocht. In vervolg op deze stap wordt de financiële relatie met NedCar en Volvo zoveel mogelijk beëindigd. Een belangrijk onderdeel van de overeenkomst betreft het wegstrepen van de schuld van de Staat in verband met de Volvo 400 tegen een deel van de lening van de Staat aan NedCar van 700 miljoen en de opbrengsten van reserveonderdelen in 1999. Hierdoor treden mutaties op bij zowel de uitgaven als de ontvangsten.

Efficiencymaatregelen bij Holland Casino en de opening van een casino in Utrecht leiden tot een verhoogde ontvangstenraming. In de arbitrageprocedure over de Common-Area is de einduitspraak gedaan dat de Staat minimaal 68,2% ontvangt van het aan de NAM toegewezen bedrag. Deze uitspraak leidt tot hogere ontvangsten in 1999 en 2000. De hogere aardgasbaten in de periode tot en met 2001 zijn een gevolg van een hogere dollarkoers en een hogere olieprijs.

XIV LANDBOUW, NATUURBEHEER EN VISSERIJ: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)3 448,23 701,03 317,43 369,53 352,93 325,4 
1. Mee- en tegenvallers       
minder grondaankopen – 31,0     
stijging leerlingaantallen 16,029,029,029,029,0 
varkenspest85,015,0     
diversen– 14,2– 20,0     
 70,8– 20,029,029,029,029,0 
2. Beleidsmatige mutaties       
Regeerakkoord: natuur en ruimtelijke kwaliteit 138,5204,3213,8236,3238,0 
oogstschaderegeling 125,0     
opkoop varkensrechten 217,1     
aankoop proefstations praktijkonderzoek DLO  126,5    
maatregelen stimuleringskader  – 31,7– 31,8– 31,9– 32,1 
apparaat Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees34,932,123,023,722,924,5 
beëindiging mestprogramma     – 60,0 
intertemporele compensatie reconstructie – 30,0  15,015,0 
diversen– 36,0– 35,3– 10,9– 22,6– 33,9– 61,9 
 – 1,1447,4311,2183,1208,4123,5 
3. Technische mutaties       
integratie LEF/LNV  66,366,366,366,3 
loonbijstelling tranche 1999 62,872,268,367,867,8 
voorfinanciering varkenspest142,0      
diversen56,062,662,757,969,577,7 
 198,0125,4201,2192,5203,6211,8 
Extrapolatie      3 759,3
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999268,0552,8541,2404,3440,8364,2 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)3 716,24 253,83 858,63 773,83 793,73 689,63 759,3
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)1 686,31 930,31 751,01 712,51 721,51 674,31 705,9
Totaal internationale samenwerking42,242,841,543,843,940,840,8
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)3 758,44 296,63 900,13 817,63 837,63 730,43 800,1
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)1 705,51 949,71 769,81 732,41 741,41 692,81 724,4
XIV LANDBOUW, NATUURBEHEER EN VISSERIJ: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999476,9550,5502,6565,0561,8561,4 
1. Mee- en tegenvallers       
EU-bijdrage varkenspest– 73,0 75,0    
diversen6,1      
 – 66,9 75,0    
2. Beleidsmatige mutaties       
Berlijn: hogere perceptiekostenvergoeding EU   82,082,082,0 
diversen– 1,5– 0,810,08,07,0  
 – 1,5– 0,810,090,089,082,0 
3. Technische mutaties       
integratie LEF/LNV  66,366,366,366,3 
voorschot EU varkenspest142,0      
diversen33,941,150,846,350,050,9 
Niet tot een ijklijn behorend       
opbrengst verkoop VAM 217,1     
diversen  35,6    
 175,9258,2152,7112,6116,3117,2 
Extrapolatie      762,5
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999107,4257,4237,6202,5205,3199,1 
STAND MILJOENENNOTA 2000584,3807,9740,2767,5767,1760,5762,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)265,1366,6335,9348,3348,1345,1346,0

Als gevolg van stijgende leerlingaantallen is er sprake van een tegenvaller bij het voortgezet agrarisch onderwijs van structureel 29 miljoen.

De in het Regeerakkoord voorziene intensivering voor natuur en ruimtelijke kwaliteit wordt thans op de begroting van LNV verantwoord (overgeboekt vanuit de aanvullende post Algemeen). De middelen oplopend tot 238 miljoen in 2003 worden ingezet voor het beperken van de ruimtedruk en de verhoging van de ruimtekwaliteit, voor de realisering van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en voor ICT in het landbouwonderwijs. Hiertoe worden investeringen gedaan ten behoeve van de glastuinbouw, de aanleg van natte natuur, de versterking van de kwaliteit van natuur- en landschapsbeheer en de kennisinfrastructuur. Tevens wordt hiermee ten dele de grondprijsstijging opgevangen ten behoeve van de verwerving van grond voor de EHS.

Daarnaast is in 1999 sprake van twee incidentele verhogingen van de LNV-begroting. In de eerste plaats is voor agrariërs die niet onder de Wet tegemoetkoming schade bij rampen (WTS) vielen, 125 miljoen uitgetrokken in het kader van de oogstschaderegeling. In de tweede plaats is 217 miljoen extra beschikbaar gesteld ten behoeve van de opkoop van varkensrechten.

Een incidentele verhoging van de uitgaven in het jaar 2000 heeft betrekking op de aankoop van de proefstations praktijkonderzoek door de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO), waarvan de kosten 126,5 miljoen bedragen. LNV subsidieert de helft van de koopsom en leent de andere helft aan DLO. Daarnaast zal op het Stimuleringskader vanaf het jaar 2000 ongeveer 32 miljoen minder worden uitgegeven dan eerder gedacht.

De varkenspest heeft ook invloed gehad op de apparaatsuitgaven van de Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees (RVV). Zowel de direct met de varkenspest samenhangende apparaatskosten, als de in gang gezette vernieuwing van het diergezondheidsbeleid zorgen voor structureel hogere uitgaven voor personeel en materieel. Een deel hiervan wordt gecompenseerd door hogere tarieven.

Met ingang van 1 januari 2000 wordt het Landbouw-Egalisatiefonds afdeling A (LEF A) opgeheven en geïntegreerd in de begroting van LNV. Op het LEF A worden de uitgaven en ontvangsten verantwoord die samenhangen met de aan- en verkoop van interventieproducten uit hoofde van het Europese landbouwbeleid. De overheveling naar de LNV-begroting leidt vanaf 2000 tot een verhoging van de uitgaven en ontvangsten van LNV van circa 66 miljoen.

Aan de ontvangstenkant van de LNV-begroting is in 2000 sprake van een extra ontvangst van de EU van 75 miljoen als bijdrage in de varkenspest, na overigens een tegenvaller van 73 miljoen in 1998.

Op de EU-top in Berlijn is afgesproken dat het percentage van de perceptiekostenvergoeding per 2001 wordt verhoogd van 10% naar 25%. Dit leidt tot hogere ontvangsten die dienen ter invulling van de Regeerakkoordtaakstelling beperking EU-afdrachten van 1,3 miljard. In 1999 worden voorts hogere ontvangsten ter hoogte van 217 miljoen gerealiseerd door de verkoop van de afvalverwerkingsmaatschappij VAM N.V.

XV SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)31 121,831 082,131 459,931 895,432 436,032 725,0 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen– 16,80,50,40,3   
experimenten activering uitkeringsgelden– 90,0      
gemeentelijk werkfonds– 137,1– 111,7– 66,2    
I/D-banen – 110,0– 70,0– 58,0– 27,0101,0 
nominale ontwikkeling 496,1550,9568,9577,3591,3 
volume-ontwikkeling sociale zekerheid– 226,3– 639,1– 505,0– 406,4– 349,4– 246,4 
Wet voorzieningen gehandicapten– 57,0      
diversen– 55,252,641,9– 16,00,3– 15,5 
 – 582,4– 311,6– 48,088,8201,2430,4 
2. Beleidsmatige mutaties       
diversen– 0,110,621,224,17,61,7 
Sociale zekerheid       
IHS banenpoolers 27,817,410,4   
koopkrachtverbetering  126,2148,1120,592,4 
sluitende aanpak 175,0150,0225,0250,0250,0 
samenwerking werk en inkomen– 50,250,2     
uitstel beperking export uitkeringen 7,318,618,532,110,4 
versnelling bevoorschotting arbeidsvoorziening 150,0– 150,0    
diversen 86,7105,6126,1167,9101,5 
 – 50,3507,6289,0552,2578,1456,0 
3. Technische mutaties       
diversen0,618,023,319,821,421,4 
Sociale zekerheid       
naar GF: uitstel toeslagen  – 155,5    
uitdeling loonbijstelling tranche 1999 206,4216,3226,3258,4258,5 
van BZK: EWLW-banen 850,0959,1979,9999,0999,0 
van VWS: EWLW-banen  533,1542,1541,0542,0 
diversen – 44,322,215,315,625,5 
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen– 0,4– 5,0– 28,0– 27,0– 28,0  
 0,21 025,11 570,51 756,41 807,41 846,4 
Extrapolatie      35 683,0
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 632,41 221,11 811,52 397,32 586,62 732,8 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)30 489,432 303,233 271,434 292,735 022,635 457,835 683,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)13 835,514 658,615 097,915 561,315 892,616 090,016 192,2
Totaal internationale samenwerking2,11,71,51,51,51,51,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)30 491,532 304,933 272,934 294,235 024,135 459,335 684,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)13 836,414 659,315 098,615 562,015 893,216 090,716 192,9
XV SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999795,7815,6828,6841,6853,2853,2 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen0,4   – 0,3– 0,3 
Sociale zekerheid       
ontvangsten arbeidsmarkt71,577,3     
ontvangsten bijstand215,9192,7     
ontvangsten sociale verzekeringen7,825,9     
diversen11,390,266,567,869,169,1 
 306,9386,166,567,868,868,8 
3. Technische mutaties       
diversen 0,5     
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen – 121,1– 118,3– 119,7– 121,0– 121,0 
  – 120,6– 118,3– 119,7– 121,0– 121,0 
Extrapolatie      801,0
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999306,9265,5– 51,8– 51,9– 52,2– 52,2 
STAND MILJOENENNOTA 20001 102,61 081,1776,8789,7801,0801,0801,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)500,3490,6352,5358,4363,5363,5363,5

In 1999 zal zich op grond van de huidige inzichten op de SZW-begroting een meevaller voordoen van 0,3 miljard, die in latere jaren omslaat in een tegenvaller oplopend tot 0,4 miljard in 2003. De meevaller wordt overwegend verklaard door de effecten op de ABW van de gunstige ontwikkeling van de werkloosheid. Hiermee samenhangend ontstaat een ontvangstenmeevaller bij de bijstand vanwege hoge bevoorschotting in voorgaande jaren.

Verder zijn de voorziene middelen bij de Wet Inschakeling Werkzoekenden (WIW) en de Instroom-/Doorstroombanen (I/D-banen) niet volledig uitgeput.

De lagere uitgaven bij de WIW treden met name op als gevolg van een meevallende jeugdwerkloosheid en een iets vertraagde aanloop van de WIW. Bij de I/D-banen zijn de lagere uitgaven het gevolg van het feit dat de nieuwe banen pas gedurende het jaar helemaal zijn opgevuld en niet al aan het begin van het jaar. Dit gaat niet ten koste van het totaal aantal I/D-banen ultimo dit jaar. De achteruitgang in huursubsidie per 1-7-99 van sommige groepen ex-banenpoolers in de WIW zal tijdelijk worden tegemoetgekomen. In het kader van de koopkrachtverbetering zijn de basisbedragen van de kinderbijslag verhoogd.

De middelen van de sluitende aanpak die bij Regeerakkoord beschikbaar zijn gesteld, worden nu op de SZW-begroting verantwoord. Aan deze middelen is voor 1999 100 miljoen toegevoegd vanuit de eindejaarsmarge.

Voorts is sprake van een vertraging in de uitvoering van de Wet beperking export uitkeringen.

De technische mutaties bestaan met name uit overboekingen. Ten eerste wordt een bedrag van ruim 150 miljoen in 2000 overgeboekt naar het gemeentefonds, als gevolg van het uitstel van de decentralisatie toeslagen ABW. Daarnaast worden middelen voor de EWLW-banen (Extra Werkgelegenheid voor Langdurig Werklozen) overgeheveld van de begrotingen van BZK (sector Rijksbegroting in enge zin) en VWS (sector Zorg) naar die van SZW. Het gaat hier om een bedrag van circa 1,5 miljard.

XVI VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999 (excl. IS)11 267,911 200,211 027,110 983,110 956,910 930,6 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen– 42,9      
Zorg       
EWLW-banen– 47,0– 30,0     
diversen9,4      
 – 80,5– 30,0     
2. Beleidsmatige mutaties       
Regeerakkoord: jeugdzorg 12,565,077,590,090,0 
Regeerakkoord: kinderopvang 50,0120,0170,0250,0  
diversen– 13,753,5– 0,3– 17,7– 47,1– 51,8 
Zorg       
diversen– 3,347,982,296,888,088,2 
 – 17,0163,9266,9326,6380,9126,4 
3. Technische mutaties       
loonbijstelling tranche 1999 67,167,767,367,767,7 
overheveling maatschappelijke opvang naar zorg – 355,1– 355,5– 355,6– 355,6– 355,6 
diversen20,625,532,233,134,333,1 
Zorg       
naar SZW: EWLW-banen  – 533,1– 542,1– 541,0– 542,0 
overheveling maatschappelijke opvang van RBG-eng 355,1355,5355,6355,6355,6 
storting waarborgfonds 120,0     
diversen16,2121,494,279,174,764,8 
Niet tot een ijklijn behorend       
loonbijstelling tranche 1999 172,9171,5171,1170,7170,7 
storting Waarborgfonds – 120,0     
diversen21,589,3– 11,6– 62,5– 63,4– 62,1 
 58,3476,2– 179,1– 254,0– 257,0– 307,8 
Extrapolatie      10 772,1
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 39,0610,368,252,9124,1– 141,1 
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS)11 228,911 810,511 095,311 036,011 081,010 789,510 772,1
STAND MILJOENENNOTA 2000 (excl. IS) (EUR)5 095,55 359,45 034,85 007,95 028,34 896,14 888,2
Totaal internationale samenwerking0,60,50,50,50,50,50,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS)11 229,511 811,011 095,811 036,511 081,510 790,010 772,6
STAND MILJOENENNOTA 2000 (incl. IS) (EUR)5 095,75 359,65 035,15 008,15 028,64 896,34 888,4
XVI VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999389,3313,3223,5223,0223,0222,7 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen– 3,7      
Zorg       
terugontvangsten EWLW-banen 44,743,5    
diversen8,7      
 5,044,743,5    
2. Beleidsmatige mutaties       
diversen 15,02,82,82,82,8 
Zorg       
diversen26,3 7,77,7   
 26,315,010,510,52,82,8 
3. Technische mutaties       
diversen15,66,63,73,13,64,4 
Zorg       
diversen– 1,124,316,8– 0,1– 3,6– 3,6 
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen  18,8    
 14,530,939,33,00,00,8 
Extrapolatie      226,5
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 199945,690,893,613,83,03,8 
STAND MILJOENENNOTA 2000434,9404,1317,1236,8226,0226,5226,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)197,3183,4143,9107,5102,6102,8102,8

Als gevolg van een lager dan geraamde bezetting van de EWLW-banen (extra werkgelegenheid voor langdurig werklozen) in de zorgsector zijn de uitgaven in 1998 bijna 50 miljoen en in 1999 30 miljoen lager uitgevallen.

De in het Regeerakkoord voorziene intensiveringen jeugdzorg en kinderopvang worden thans vanuit de aanvullende post Algemeen op de begroting van VWS verantwoord. Vanaf 2003 zal de intensivering kinderopvang via het gemeentefonds verlopen. Onderdeel van de intensivering jeugdzorg vormt ook een deel van de besparing op de uitvoeringskosten die de afschaffing van de omroepbijdragen met zich meebrengt. Het bureau jeugdzorg wordt een onafhankelijke rechtspersoon onder één gezag en één financiering. Met de provincies en de grote steden worden resultaatafspraken gemaakt over de inzet van de intensiveringsmiddelen. De intensiveringsmiddelen voor de kinderopvang worden onder andere ingezet voor uitbreiding van de kinderopvangcapaciteit met circa 71 000 plaatsen in de periode 1999–2002, met een accent op opvang voor 4–12-jarigen.

Er is sprake van de volgende technische mutaties. In 1999 heeft de oprichting van het Waarborgfonds plaatsgevonden. In het verleden is gebleken dat de financiering van bouwactiviteiten in de zorgsector tot problemen leidde. Dit hield verband met de door kapitaalverstrekkers als onvoldoende beoordeelde solvabiliteitspositie van de zorginstellingen. Door de hogere rentepercentages of zelfs het tijdelijk wegvallen van het aanbod op de kapitaalmarkt, stagneerde de bouw. Om te voorkomen dat dit in de toekomst weer problemen oplevert, is besloten over te gaan tot oprichting van het Waarborgfonds. De middelen waren gereserveerd op het budget van de rijksbijdrage voor de volksgezondheid.

In de Miljoenennota 1999 is reeds aangekondigd dat de uitgaven voor Maatschappelijke opvang, Vrouwenopvang en Verslavingszorg met ingang van de Voorjaarsnota/eerste suppletore Wet 1999 in verband met het karakter van de uitgaven en de samenhang met overige zorguitgaven, vanuit het kader Rijksbegroting in enge zin naar het zorgkader (BKZ) worden overgeheveld. Voorts worden de EWLW-banen met ingang van 2000 vanuit de zorg overgeheveld naar de begroting van SZW (sector Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt).

Bij de ontvangsten van de VWS-begroting is sprake van hogere terugontvangsten bij de EWLW-banen in 1999 en 2000, die het gevolg zijn van een niet-volledige bezetting van het aantal arbeidsplaatsen in 1997 en 1998.

HOMOGENE GROEP INTERNATIONALE SAMENWERKING: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19998 149,08 722,29 028,49 315,59 654,710 022,5 
1. Mee- en tegenvallers       
EU-toerekening– 37,614,519,524,930,420,6 
macro-raming BNP – 5,66,6– 72,3– 35,27,7 
opvangkosten asielzoekers  120,0110,0100,090,0 
personeel en materieel– 34,0      
vertraging aanvragen IFOM en GOM– 43,0      
diversen– 60,6– 0,8– 2,4– 1,6– 1,7– 1,5 
 – 175,28,1143,761,093,5119,8 
2. Beleidsmatige mutaties       
aanwending bandbreedte hgIS 194,882,712,6   
aanwending revisie BNP ten behoeve van Balkan 331,3383,7479,5460,0426,3 
asielbeleid 25,035,035,035,035,0 
bedrijfslevenprogramma– 57,0  4,7   
europees ontwikkelingsfonds– 31,2      
hulp aan Suriname– 20,6– 60,0– 60,0    
intertemporele compensatie ODA – 80,080,0    
intertemporele compensatie 1998– 70,070,0     
Koraal specht 52,028,0    
kwijtschelding Exportkredietverzekering  50,0100,0100,0100,0 
macro-economische steun en schuldenbeleid108,4      
multilaterale banken– 16,9– 63,0– 88,0– 44,0– 90,0– 35,7 
noodhulp35,0– 20,0– 40,0– 40,0– 40,0– 40,0 
diversen– 209,8111,444,0– 124,3– 61,3– 109,2 
 – 262,1561,5507,0423,5403,7376,4 
3. Technische mutaties       
Antillen en Aruba uit hgIS  – 328,1– 301,1– 302,7– 302,3 
SENO 380,0     
diversen5,78,36,46,47,47,4 
 5,7388,3– 321,7– 294,7– 295,3– 294,9 
Extrapolatie      10 603,1
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 431,6957,6328,8189,8201,9201,2 
STAND MILJOENENNOTA 20007 717,49 679,89 357,29 505,39 856,610 223,710 603,1
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)3 502,04 392,54 246,14 313,34 472,74 639,34 811,5
HOMOGENE GROEP INTERNATIONALE SAMENWERKING: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 1999202,8188,8157,1144,5139,4132,4 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen2,8      
 2,8      
2. Beleidsmatige mutaties       
diversen– 32,5– 15,9– 1,9– 0,83,63,3 
 – 32,5– 15,9– 1,9– 0,83,63,3 
3. Technische mutaties       
SENO 380,0     
diversen7,18,3– 27,0– 28,8– 28,7– 25,0 
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen  0,2    
 7,1388,3– 26,8– 28,8– 28,7– 25,0 
Extrapolatie      110,5
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 22,8372,3– 28,7– 29,6– 25,1– 21,9 
STAND MILJOENENNOTA 2000180,0561,1128,4114,9114,3110,5110,5
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)81,7254,658,352,151,950,150,1

In het Regeerakkoord is een deel van de uitgaven voor asielzoekers onder hgIS gebracht. In lijn met de hogere uitgaven in verband met asielzoekers is deze reeks ook opgehoogd.

De belangrijkste beleidsmatige wijziging is gelegen in de extra uitgaven voor humanitaire hulp, vredes- en wederopbouw, macrosteun en vredesoperaties in Zuidoost-Europa. Deze uitgaven worden met name gedekt uit extra ruimte die vanaf 1999 ontstaat voor de hgIS door een forse verhoging van het BNP als gevolg van de CBS-revisie. Besloten is deze forse verhoging van het BNP met ingang van 1999 door te laten werken naar de ruimte van hgIS door de 1,1% BNP hgIS-indexatiegrondslag en daarbinnen de 0,8% BNP ODA-omvang te handhaven. De ruimte binnen hgIS neemt hierdoor toe, met ruim 300 miljoen in 1999 oplopend tot ruim 400 miljoen structureel.

Met behoud van de 0,8% BNP-inspanning voor ODA heeft voorts een verhoging plaatsgevonden van de raming van kwijtschelding Exportkredietverzekering ten behoeve van de DAC-landen. Via een intertemporele compensatie van ODA-uitgaven is 80 miljoen van 1999 naar 2000 overgeheveld.

De forse onderuitputting van de hgIS-uitgaven op de diverse begrotingen in 1998 van bijna 0,3 miljard wordt via de zogenoemde bandbreedtesystematiek in latere jaren weer beschikbaar gesteld.

Ter verbetering van de situatie in de gevangenis Koraalspecht op Curaçao zijn extra middelen uitgetrokken van 52 miljoen in 1999 en 28 miljoen in 2000.

Tevens heeft een intensivering plaatsgevonden van de activiteiten van Buitenlandse Zaken met betrekking tot ambtsberichten en instroomtoezicht ten behoeve van asielzoekers (25 miljoen in 1999 en 35 miljoen in latere jaren).

Ten slotte is sprake van de volgende technische mutaties. Met ingang van 2000 maken de uitgaven en ontvangsten in verband met de Antillen en Aruba niet langer onderdeel uit van de hgIS.

Als gevolg van een technische wijziging van de systematiek van een reserve voor risico's op via SENO verstrekte leningen voor export en investeringen in Oost-Europese landen en opkomende markten, waarbij een achtergestelde lening bij SENO wordt omgezet in een reserve op de EZ-begroting, nemen de ontvangsten en uitgaven op de EZ-begroting eenmalig met 380 miljoen toe in 1999.

GEMEENTEFONDS: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 199922 492,523 286,823 134,923 194,123 233,423 229,1 
1. Mee- en tegenvallers       
wijziging betalingsverloop algemene uitkering– 88,888,8     
diversen– 2,3      
 – 91,188,8     
2. Beleidsmatige mutaties       
Regeerakkoord: kinderopvang     250,0 
Regeerakkoord: WVG 25,074,6124,6199,6199,6 
terugdraaien uitname bijstand  20,030,040,040,0 
diversen– 23,59,57,418,429,528,4 
 – 23,534,5102,0173,0269,1518,0 
3. Technische mutaties       
amendement bijzondere bijstand 50,0     
uitbetaling behoedzaamheidsreserve 1998 346,9     
accres 1999 209,6209,6209,6209,6209,6 
accres 2000  578,7578,7578,7578,7 
van SZW: uitstel toeslagen  155,5    
diversen2,2– 36,0– 11,9– 10,0– 40,1– 40,1 
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen– 2,727,061,597,697,697,6 
 – 0,5597,5993,4875,9845,8845,8 
Extrapolatie      24 587,2
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 115,1720,81 095,41 048,91 114,91 363,8 
STAND MILJOENENNOTA 200022 377,424 007,624 230,324 243,024 348,324 592,924 587,2
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)10 154,410 894,210 995,211 001,011 048,811 159,811 157,2

In 1998 is een bedrag van 88,8 miljoen niet tot uitkering gekomen doordat een aantal gegevens op basis waarvan een deel van de algemene uitkering over de gemeenten wordt verdeeld, pas na afloop van 1998 beschikbaar was. Dit bedrag komt in 1999 alsnog tot uitkering.

Daarnaast doen zich in 1999 en latere jaren op het gemeentefonds nog enkele belangrijke wijzigingen voor die voortvloeien uit het Regeerakkoord. Zo heeft de regering besloten om de extra middelen voor kinderopvang vanaf 2003 over te hevelen naar het gemeentefonds; in de jaren 1999 tot en met 2002 worden deze middelen via een specifieke uitkering op de begroting van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan gemeenten ter beschikking gesteld. Verder worden vanaf 1999 extra middelen, oplopend tot bijna 0,2 miljard in 2004, aan het gemeentefonds toegevoegd voor de Wet voorzieningen gehandicapten (Wvg).

De VNG achtte de Regeerakkoordonttrekkingen aan het gemeentefonds in de sfeer van de Algemene bijstandswet (ABW) niet in overeenstemming met de afspraken die gelden voor de normering van het fonds. Na bestuurlijk overleg is besloten de specifieke uitnames terug te draaien. Tegelijkertijd worden de budgettaire effecten van de decentralisatie van de ABW voor de Rijksbegroting meegenomen bij de normering. Dit leidt via een lager accres tot een verlaging van het gemeentefonds.

In 1999 wordt tevens 50 miljoen aan het gemeentefonds toegevoegd uit hoofde van een door de Tweede Kamer aangenomen amendement op de begroting van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in verband met een verhoging van de middelen voor de bijzondere bijstand.

Van de behoedzaamheidsreserve van het gemeentefonds over 1998 wordt in 1999 bijna 350 miljoen aan de gemeenten uitgekeerd. Deze betaling geschiedt uit de aanvullende post Algemeen, waar een bedrag voor de behoedzaamheidsreserve wordt gereserveerd.

In de Voorjaarsnota 1999 is het accres van het gemeentefonds voor 1999 en 2000 vastgesteld. Van de aanvullende post van het gemeentefonds wordt voor het accres 1999 structureel ruim 200 miljoen vanaf 1999 naar het gemeentefonds overgeboekt, terwijl het vastgestelde accres voor 2000 (578,7 miljoen) vanaf 2000 wordt verwerkt. Ten slotte wordt een bedrag van ruim 150 miljoen in 2000 overgeboekt van de begroting van SZW naar het gemeentefonds, als gevolg van het uitstel van de decentralisatie toeslagen ABW.

PROVINCIEFONDS: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19991 712,81 785,31 796,91 801,51 801,51 801,5 
2. Beleidsmatige mutaties       
diversen0,2 0,20,20,20,2 
 0,2 0,20,20,20,2 
3. Technische mutaties       
compensatie provinciale opcenten  80,980,980,980,9 
diversen3,032,753,453,453,453,4 
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen– 0,10,2     
 2,932,9134,3134,3134,3134,3 
Extrapolatie      1 936,0
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19993,132,9134,5134,5134,5134,5 
STAND MILJOENENNOTA 20001 715,91 818,21 931,41 936,01 936,01 936,01 936,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)778,6825,1876,4878,5878,5878,5878,5

Met ingang van 2000 wordt structureel een bedrag van 80,9 miljoen aan het provinciefonds toegevoegd in verband met het wetsvoorstel tot afschaffing van de omroepbijdragen. Het bedrag is bedoeld als compensatie voor de provincies die met afschaffing van de omroepbijdragen de mogelijkheid verliezen om provinciale opcenten te heffen.

ACCRES GEMEENTEFONDS/PROVINCIEFONDS: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19990,0179,71 163,41 912,32 608,73 253,1 
1. Mee- en tegenvallers       
accres gemeentefonds 34,758,0304,3318,2716,0 
accres provinciefonds 2,6– 20,23,010,046,1 
  37,337,8307,3328,2762,1 
3. Technische mutaties       
naar gemeentefonds: accres 1999 – 209,6– 209,6– 209,6– 209,6– 209,6 
naar gemeentefonds: accres 2000  – 578,7– 578,7– 578,7– 578,7 
diversen – 7,4– 51,3– 51,3– 51,3– 51,3 
  – 217,0– 839,6– 839,6– 839,6– 839,6 
Extrapolatie      4 302,9
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19990,0– 179,7– 801,8– 532,3– 511,4– 77,5 
STAND MILJOENENNOTA 20000,00,0361,61 380,02 097,33 175,64 302,9
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)0,00,0164,1626,2951,71 441,01 952,6

Als gevolg van de ontwikkeling in de netto-gecorrigeerde rijksuitgaven is de raming voor de accressen van het gemeentefonds en het provinciefonds voor 1999 aangepast. Op basis van de Voorjaarsnota is de definitieve stand van het accres 1999 bepaald. Wijzigingen na de Voorjaarsnota worden verrekend met de behoedzaamheidsreserve op de aanvullende post Algemeen. Voor de jaren 2000 en verder wordt de stand Miljoenennota 1999 op een soortgelijke manier aangepast.

Daarnaast worden de definitief vastgestelde standen van de accressen 1999 en 2000 voor het gemeente- en het provinciefonds overgeboekt naar de respectievelijke fondsen.

INFRASTRUCTUURFONDS: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19999 323,310 098,610 222,19 958,29 638,310 411,9 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen– 3,6      
 – 3,6      
2. Beleidsmatige mutaties       
Beneluxtunnel/knooppunt Badhoevedorp/Clausplein/Ketelmeer200,0– 18,0– 50,0– 64,0– 68,0  
Betuweroute: aanpassing kasritme  15,030,035,0– 20,0 
millennium– 45,045,0     
diversen72,0 – 15,0– 7,1– 35,020,0 
 227,027,0– 50,0– 41,1– 68,00,0 
3. Technische mutaties       
Betuweroute: aanpassing kasritme  249,0310,0– 50,0– 151,0 
prijsbijstelling tranche 1999 85,290,597,6100,1104,4 
Regeerakkoord: bereikbaarheid en kennis 336,0705,0782,0944,5329,0 
versobering infrastructuur/innovatief aanbesteden  – 50,0– 50,0– 50,0– 50,0 
diversen29,0186,453,8– 31,337,950,9 
Niet tot een ijklijn behorend       
diversen50,5– 9,5 – 11,4   
 79,5598,11 048,31 096,9982,5283,3 
Extrapolatie      9 785,3
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999303,0625,1998,21 055,8914,4283,2 
STAND MILJOENENNOTA 20009 626,310 723,711 220,311 014,010 552,710 695,19 785,3
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)4 368,24 866,25 091,64 997,94 788,64 853,24 440,4
INFRASTRUCTUURFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19999 034,99 990,310 214,410 028,79 638,310 411,9 
1. Mee- en tegenvallers       
diversen5,6      
 5,6      
2. Beleidsmatige mutaties       
diversen85,9      
 85,9      
3. Technische mutaties       
Betuweroute: aanpassing kasritme  249,0310,0– 50,0– 151,0 
prijsbijstelling tranche 1999 85,290,597,6100,1104,4 
Regeerakkoord: bereikbaarheid en kennis 336,0705,0782,0944,5329,0 
versobering infrastructuur/innovatief aanbesteden  – 50,0– 50,0– 50,0– 50,0 
diversen29,0186,453,8– 31,337,950,9 
Niet tot ijklijn behorend       
diversen20,0      
 49,0607,61 048,31 108,3982,5283,3 
Extrapolatie      9 785,3
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999140,5607,61 048,21 108,3982,4283,2 
STAND MILJOENENNOTA 20009 175,410 597,911 262,611 137,010 620,710 695,19 785,3
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)4 163,64 809,15 110,75 053,84 819,54 853,24 440,4

Het Infrastructuurfonds is ten opzichte van de stand Miljoenennota 1999 per saldo verhoogd als gevolg van enerzijds een kasritmeaanpassing voor de Betuweroute en de uitdeling van de bij Regeerakkoord extra beschikbaar gestelde middelen voor infrastructuur, en anderzijds een besparing voorzien uit hoofde van doelmatigheid.

Door een geactualiseerde planning voor de aanleg van de Betuweroute is een deel van de uit het FES beschikbare middelen eerder beschikbaar gesteld. Dit om oplevering in 2005 te kunnen garanderen. Voor verbetering van bereikbaarheid zijn veel extra middelen uitgetrokken. De impuls uit het Regeerakkoord is, tezamen met de middelen uit het Infrastructuurfonds, in een samenhangend programma conform het vastgestelde MIT 1999–2003 verdeeld over wegen en openbaar vervoer (inclusief lokaal/regionaal), rail personen en goederen, en vaarwegen.

Ter bevordering van een doelmatige besteding van de beschikbare investeringsmiddelen kan een besparing worden bereikt door een beperkte versobering van infrastructuur en innovatief aanbesteden. Uit onderzoek verricht in het kader van het interdepartementaal beleidsonderzoek Innovatief Aanbesteden bij Rijkswaterstaat is naar voren gekomen dat innovatief aanbesteden tot aanzienlijke maatschappelijke voordelen kan leiden, zoals een betere prijs-kwaliteitverhouding en een kortere doorlooptijd in de uitvoering.

FONDS ECONOMISCHE STRUCTUURVERSTERKING: UITGAVEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19992 545,33 205,83 495,02 913,72 638,23 463,4 
3. Technische mutaties       
Niet tot een ijklijn behorend       
Betuweroute     – 586,0 
Betuweroute: aanpassing kasritme  249,0310,0– 50,0– 151,0 
Regeerakkoord: bereikbaarheid 328,0705,0773,0924,0925,0 
Regeerakkoord: verdeelpost Infra – 386,8– 817,9– 888,2– 1 067,0– 745,0 
VROM bodemsanering Vinex– 135,087,018,030,0   
diversen– 38,0116,5157,5140,0135,530,9 
 – 173,0144,7311,6364,8– 57,5– 526,1 
Extrapolatie      1 923,7
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 173,0144,7311,6364,8– 57,5– 526,1 
STAND MILJOENENNOTA 20002 372,33 350,53 806,63 278,52 580,72 937,31 923,7
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)1 076,51 520,41 727,41 487,71 171,11 332,9872,9
FONDS ECONOMISCHE STRUCTUURVERSTERKING: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN
 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19992 082,41 620,01 705,01 749,01 753,01 753,0 
3. Technische mutaties       
Niet tot een ijklijn behorend       
aardgasbaten 198,0313,0302,0 – 83,0 
diversen3,3      
 3,3198,0313,0302,0 – 83,0 
Extrapolatie      1 711,0
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 19993,3198,0313,0302,00,0– 83,0 
STAND MILJOENENNOTA 20002 085,71 818,02 018,02 051,01 753,01 670,01 711,0
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)946,4825,0915,7930,7795,5757,8776,4

Het Fonds Economische Structuurversterking (FES) is een verdeelfonds. Het kasritme van de FES-uitgaven wordt bepaald door de financieringsbehoefte van goedgekeurde FES-projecten, uiteraard passend binnen de budgettaire randvoorwaarden van de FES-Wet. Het grootste deel van de uitgaven is bestemd voor het Infrastructuurfonds.

De uitdeling van de Regeerakkoordimpuls voor bereikbaarheid, stedelijke vernieuwing, milieu en kennis naar de diverse begrotingshoofdstukken heeft in het afgelopen jaar grotendeels plaatsgevonden. Door een geactualiseerde planning voor de aanleg van de Betuweroute is een deel van de FES-middelen voor dit project eerder beschikbaar gesteld. De voorfinancieringsbijdrage voor de Betuweroute is om technische redenen geïntegreerd met het onderdeel bereikbaarheid.

Aan de ontvangstenkant van het FES is de raming voor aardgasbaten tot en met 2001 opwaarts en na 2002 neerwaarts bijgesteld als gevolg van volume-ontwikkelingen en een gewijzigde olieprijs en dollarkoers.

AOW-SPAARFONDS: NIET-BELASTINGONTVANGSTEN

 1998199920002001200220032004
STAND MILJOENENNOTA 19994 337,54 829,85 411,65 995,26 615,07 226,3 
3. Technische mutaties       
Niet tot een ijklijn behorend       
rentebaten– 4,676,6– 93,6– 8,4– 8,9– 9,6 
versnelling rente 2,8 miljard 129,1160,2198,2210,4217,2 
wijziging systematiek  – 84,0– 257,6– 273,5– 237,0 
 – 4,6205,7– 17,4– 67,8– 72,0– 29,4 
Extrapolatie      7 878,7
Totaal mutaties sinds Miljoenennota 1999– 4,6205,7– 17,4– 67,8– 72,0– 29,4 
STAND MILJOENENNOTA 20004 332,95 035,55 394,25 927,46 543,07 196,97 878,7
STAND MILJOENENNOTA 2000 (EUR)1 966,22 285,02 447,82 689,72 969,13 265,83 575,2

Het AOW-spaarfonds ontvangt rentebaten over het totaal opgebouwde vermogen. Deze rentebaten worden aan het fondsvermogen toegevoegd. De rente